22 Yanvar 2021

Cümə, 00:00

VALYUTA

«KÖHNƏ ŞUŞA»

Divarları və tikililəri çoxlarından və çox şeylərdən danışan qədim qala-şəhərin tarixi Çingiz Oveys oğlu Qacarın kitabında

Müəllif:

15.12.2020

Köhnə albomlardakı fotoşəkillərə baxmağı sevirəm. Onlarda öz dövrünün həyatı donub: insanların xarakterləri, onların müxtəlif təbəqələrə mənsub olmaları və... əhval-ruhiyyələri. Ötən həyatın anları. Bunlar silinməz və dəyişdirilə bilməz. Fotoşəkil – qiymətə sığmayan sənəddir, Həyatın keçdiyi Zamanın təkzibedilməz bir dəlilidir.

Bir dəfə, çox illər öncə böyük xalam Famatın albomunda bir fotoşəkil gördüm. Əyinlərində Rusiya ordusunun hərbi forması olan dörd kişinin şəkli idi. Şəklin arxa tərəfində bir yazı var: “Avqust 1915-ci il, sağdan – Xəlil bəy (Şuşadan) və İdris Qacar (Şuşadan olan şahzadə)”. Bu fotoşəkli ilk dəfə gördüm, bu yazını qohumlardan hansının yazdığını anlamadım. Famat nənə içəri girdi, fotoşəkli götürdü və mənə sual vermək üçün çox kiçik olduğumu söyləyərək, albomu otağına apardı. Avdrahman babam sakitcə dedi: “Ona fikir vermə. Qardaşı da ordadır. Orda... «Vəhşi diviziyada»... əbədi qaldı." Bu fotonu mən bir daha görmədim. Onu ümumiyyətlə unutmuşdum. Sanki albomu əbədi olaraq bağlamışdım. Ancaq Həyat və Zaman öz bildiyi kimi qərar verdi: illər keçdi və mən Qacarlar nəsli haqqında, “Vəhşi diviziya” haqqında, Şuşa və Qarabağ haqqında öyrəndim.

 

«Şuşalılar»

Bu yaxınlarda mənə “Köhnə Şuşa” kitabını hədiyyə etdilər. 2014-cü ildə «Şərq-Qərb» (Bakı) nəşriyyatı tərəfindən nəşr edilib. Müəllifi Çingiz Qacardır. Kitabı hələ oxumadan, yalnız vərəqlədikdən sonra anladım: Şuşa haqqında ətraflı nəqli ilə müəllif şəhərin təsvirini yalnız xəritədəki coğrafi nöqtə kimi deyil, həm də Azərbaycan mədəniyyətinin və incəsənətinin beşiyi kimi yaradır. Mən dərhal müəllifin tərcümeyi-halı ilə maraqlandım, bu şəxsin Qacar sülaləsindən ola biləcəyini, bir kulturoloq və ya tarixçi olduğunu düşündüm. Çingiz Oveys oğlu Qacarın fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, akademik, AMEA-nın həqiqi üzvü, əməkdar elm xadimi və Azərbaycan SSR Dövlət Mükafatı laureatı olduğu ortaya çıxdı.  

O, eyni zamanda Azərbaycan tarixi barədə bir sıra kitabların müəllifidir: "Köhnə Bakı", "Qədim və orta əsr Azərbaycanın görkəmli oğulları", "Qacarlar", "Naxçıvan dünyanın ən qədim şəhərlərindən biridir". Moskvada keçirilən IV Beynəlxalq Kitab Sənəti Yarışmasında "Köhnə Şuşa" kitabı "Sənət kitabı" kateqoriyasında qızıl medala layiq görülüb.

Kitabı vərəqləyərkən keçən əsrin əvvəllərinə aid hərbi geyimdə olan bir insanın portretini gördüm. Portretin altında oxudum: "Fəzulla-Mirzə Qacar, 2-ci Dağıstan süvari alayının podyesaul rütbəsində (" Niva ", 1905, No 8)". Həmin vaxta qədər İnternetdə «Vəhşi diviziya» haqqında tapdığım hər şeyi oxumuşdum və təbii ki, bu insanın qeyri-adi igidliyini bilirdim. Ancaq "Şuşalılar - Rusiya ordusunun və ADR ordusunun generalları" fəslində müəllif müfəssəl şəkildə, xronoloji ardıcıllıqla yalnız bu istedadlı hərbçinin peşədə yetişməsini və karyera yüksəlişini araşdırmaqla qalmır, həm də ətraflı şəkildə 20-ci əsrin əvvəllərində hadisələrin tarixi gedişatının inikasına çevrilmiş insan şəxsiyyətini təsvir edir. Müəllif bu şəxsiyyəti təsvirə başlayarkən, görün, nə deyir: “Şahzadə Şəfi xanın tək oğlu Feyzulla Mirzə (hərbi sənədlərdə Fəzulla) Nikolayev kavaleriya məktəbini bitirib, sonra 43-cü Tver draqun alayına kornet kimi yazılıb. 1904-cü ildə II Dağıstan alayına keçirilib." Ancaq bu istedadlı komandirin ömrü çox faciəli şəkildə bitib! Müəllif belə yazır: “1918-1920-ci illərdə. Feyzulla Mirzə general-mayor rütbəsində ADR ordusunda xidmətə başlayır. Öz süvari alayı ilə Ermənistanla müharibədə iştirak edir (müəllif 1920-ci ildə Qarabağda baş vermiş mart hadisələrini nəzərdə tutur).  

Gəncə qarnizonunun rəisi təyin edilib. Sovet hakimiyyətinin gəlişi ilə bu məşhur Şuşa soyunun başqa bir nümayəndəsi - Gəncənin hərbi komendantı, general-leytenant Əmir Kazım Mirzə Qacar kimi, o da Gəncədə edam edilib. Ancaq Çingiz Qacarın kitabında təkcə bu şərəfli sülalənin nümayəndələrindən bəhs edilmir. Burada 1805-ci ildə rus ordusunun ilk generalı olmuş Səməd bəy Sadıq bəy oğlu Mehmandarovun, Məhəmməd Həsən ağa Cavanşirin (İbrahim Xəlil xan Cavanşirin ikinci oğlunun), yerli şuşalı Fərəc bəy Ağa İrza bəy oğlu Ağayevin və millətin qüruruna çevrilmiş bir çox başqa şəxsiyyətlərin vətənpərvərlik məziyyətləri haqqında araşdırma yer alır.

 

«Qarabağ xanları»

Ancaq bu möhtəşəm kitab haqqında söhbətə istənilən halda “Qarabağ xanları” fəslindən başlamaq daha doğrudur. Burada xan sülaləsinin yüksək xəttinin soy ağacının bütün nəsilləri və onların törəmələri barədə detallı, xronoloji tədqiqatı yer alır. Müəllif deyir: “Birinci nəsil İbrahim Xəlil Sultandır. O, Sarıcalı oymağının Cavanşir tayfasının irsi başçısıdır. XVII əsrin əvvəllərində (1606-1609-cu illərdə) I Şah Abbas (1587-1629) tərəfindən Qarabağın “Otuz iki” mahalının başçısı təyin edilib. Daha sonra mətndə bu sülalənin bütün nümayəndələrinin adları gəlir. O cümlədən, qadınların adı da daxil olmaqla. Soy ağacının 13-cü nümayəndəsi - müasirimiz, 1989-cu il təvəllüdlü Bakı sakini Ceyhun başa çatdırır. O, Qarabağ xan evinin başçısı Hidayət ağa Cavanşirovun kiçik oğludur.

 

«Qarabağ bəyləri»  

Kitabın müəllifi bu fəsli belə başlayır: “Ötən əsrin əvvəllərində Şuşada və Şuşa bölgəsində 5 mindən çox irsi zadəgan yaşayıb. Şuşada və qəzada ən məşhur bəy soyadları - Usmiyevlər, Ağalarovlar, Cavanşirlər, Mehmandarovlar, Uğurlubəyovlar, Qalabəyovlar, Misirxanovlar, Həsənbəyovlar, Mirzəlibəylilər, Əlibəyovlar, Bədəlbəyovlar, Ağayevlər, Sarıcalinskilər, Vəlibəyovlar, Nəsirbəyovlar, Bəylərbəyovlar, Ağalarbəyovlar, Zöhrabbəyovlar və Vəzirovlar olub. Ən önəmli olanlar İran şahından titul alan bəylər sayılırdı, daha sonra Qarabağ xanları tərəfindən titul verilən bəylər sayılırdı. Onların, demək olar ki, hamısının torpaq sahələri, kəndləri, meyvə bağları, mal-qarası, qoyun sürüləri, at tövlələri və atçılıq təsərrüfatları var idi. Bəylər Şuşada gözəl evlərdə - imarətlərdə yaşayırdılar. Qışda bəziləri öz kənd mülklərində qalırdılar."  

Daha sonra Şuşa zadəganlarının adətlərinin, həyat tərzinin, vərdişlərinin və gündəlik həyatda, ünsiyyətdə maraqlarının ətraflı təsviri verilir. Müəllif yazır: "Bəyləri bir-birindən tamamilə fərqlənən iki qrupa bölmək olardı." Hansılarına? Bax, burada mədəniyyətin, sosial, memarlıq, musiqi, ədəbi, xalça incəsənətinin hərəkətverici qüvvəsi olan insanların o qədər uzaq olmayan keçmişinə həyəcanlı bir səyahət başlayır. Öz xalqının tarixini və mədəniyyətini öyrənənlər üçün unikal bir vasitədir! Teatr və kino rejissorları və aktyorları üçün gözəl bir bələdçidir! Yeri gəlmişkən, rus rəssamı Vasili Vereşşaginin ecazkar əsərləri şuşalıların gündəlik həyat tərzinin orijinallığını sənədli şəkildə təsdiqləyir.

 

«Cəfər Qulu xan»

Cəfər Qulu xan Cavanşirə həsr olunmuş fəsil xüsusi maraq doğurur! Aristokrat, general, xeyriyyəçi, zərif zövqə və yüksək ədalət hissinə sahib bir insan, Qarabağ löhrəmlərinin yetişdirilməsi üzrə atçılıq təsərrüfatı sahibi, şair, muğam xiridarı, güləş yarışlarının keçirildiyi zorxananın sahibi və nəhayət, dəvə və keçi yarışmaları, it və xoruz döyüşlərinin də daxil olduğu meydanlarda təşkil olunan kütləvi bayramların gözəl təşkilatçısı.. Bütün bu sözlər ona aiddir: Cəfər Qulu xan Cavanşirə! Bənzərsiz, maraqlı, cazibədar şəxsiyyət. O, Şamaxı qəza məktəbinin fəxri qəyyumu və Qafqaz Əkinçilik Cəmiyyətinin həqiqi üzvü idi. Kitabın müəllifi yazır: “Cəfər Qulu ağanın səxavətinin sərhədləri yox idi. O, həmişə köhnə Şuşanın mədəniyyət xadimləri ilə yanaşı, sadə insanlarını da dəstəkləməyə hazır idi”. Ucaboylu, böyük gücə sahib bir adam olub, asanlıqla, iki əli ilə, qalın mis qabı bir vərəq kimi ikiyə qatlaya bilər! Ona oğul doğmuş iki arvadı var idi. Göründüyü kimi, həyat eşqi ilə yaşayıb: həyatı, insanları, məşğul olduğu hər şeyi sevib və onlar üçün yaşayıb."

Burda Xurşidbanu Natəvanın tərcümeyi-halının müfəssəl araşdırması var. Əri, uşaqları, ailə ocağı, qayğıları və təsərrüfat işləri, Natəvanın və əri Xasay xan Usmiyevin qonaqları olmuş Aleksandr Düma-ata ilə görüşləri; zəngin bir xanlığın varisi ətrafında siyasi oyunlar, şairənin ahəngdar dünyasına soxulan sosial şərtiliklər. Müəllif ustalıqla oxucuları üçün onun həyatının hələ də az bilinən xırdalıqlarına maraqlı bir ekskursiya təşkil edir...

Burada Azərbaycan ədəbiyyatında realist faciə janrının banisi - Nəcəf bəy Vəzirov haqqında, milli ədəbiyyatın istedadlı nümayəndəsi – birinci ADR tarixinə onun Türkiyədəki səfiri kimi düşən Yusif Vəzir Çəmənzəminli (Yusif Mirbaba oğlu Vəzirov) haqqında da məlumatlar var.

 

Bütün Şuşa

Lakin kitab yalnız Azərbaycan millətinin qaymaqlarının taleyindən bəhs etməklə qalmır. Burada Qarabağ xanlığının yaranma tarixinə, Şuşanın küçə və meydanlarına, məişətinə, adətlərinə, qarşılıqlı münasibətlər mədəniyyətinə və Şuşa əhalisinin həyatını təşkil edən hər şeyə - memarlıq tikililərinə, dini binalara, su təchizatına, mənzillərin səliqəsinə, musiqiyə, şeirə, kənd təsərrüfatına, xalçaçılığa, bayramlara və şənliklərə, eləcə də Şuşanın qədim mədəniyyəti haqqında təsəvvür yaradan bir çox maraqlı detallara yer verilib.

Bütün milli sənətlərin beşiyinə çevrilən, mənəvi, tarixi və siyasi ədalətin təcəssümü olan şəhərin, əsgərlərimizin və Ali Baş Komandanımızın sayəsində 8 noyabr 2020-ci il tarixdə əzəli torpaqlarımızın ağuşuna qayıdan şəhərin. İndi də məhz bu şəhərdir, adını "şüşə" sözündən götürmüş Şuşa şəhəri geri qaytarılan ləyaqətimizin və özünəhörmət hissimizin rəmzi kimi, həm də milli birliyin, dövlətimizə və Prezidentimizə inamın simvoluna çevrilib.



MƏSLƏHƏT GÖR:

15