SINDIRILMIŞ HƏYAT

Azərbaycanın Goranboy və Balakən rayonlarında baş vermiş insidentlər valideynlərin övladlarının həyatına kobud müdaxiləsi, azyaşlı qızların hüquqlarının pozulması mövzusunu yenidən aktuallaşdırıb. Goranboyda 16 yaşlı qızın nişan mərasiminin qarşısını polis alıb, Balakəndə isə 17 yaşlı qızı evlənmək məqsədilə qaçırmış kişilər saxlanılıb. Bunlar sadəcə, cinayət hadisələri ilə bağlı icmal deyil, həm də kökləri çox dərin olan sosial problemin növbəti təzahürüdür.

Millətin sağlam genofondu naminə

Bu hadisələr, eləcə də Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Bahar Muradovanın «Ailə, qadın və uşaqlar Azərbaycan qanunvericiliyində» mövzusunda keçirdiyi mətbuat konfransında Azərbaycanın yaxın qohumlar arasında evliliyin qadağan olunması ilə bağlı təcrübəsinin müzakirəsi vahid gündəlik yaradıb: ailə institutunun qorunması, uşaqların hüquqlarının müdafiəsi və millətin sağlam genofondunun təmini.

Son illər ölkədə rəsmi qeydiyyata alınmış erkən nikahların sayında azalma müşahidə olunsa da (2012-ci ilədək bu say 3500-4000 idisə, sonrakı illərdə 350-400-dək azalıb), problem hələ də aktuallığını qoruyur. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2022-ci ildə 270 qız yetkinlik yaşına çatmadan ailə qurub. Həmin il ölkədə 15-17 yaşlı analar dünyaya 2011 körpə gətiriblər ki, bu da 2021-ci ilə nisbətən 361 nəfər çoxdur. Belə halların əksəriyyəti kənd yerlərində qeydə alınıb. Ekspertlər isə düşünürlər ki, statistika real vəziyyəti tam əks etdirmir. Çünki bir çox belə evlilik rəsmi qeydiyyata alınmır, dini ayinlərlə – molla nikahı ilə baş verir.

Azərbaycanda erkən nikah problemi xüsusilə ənənəvi dəyərlərin güclü, təhsil səviyyəsinin isə aşağı olduğu bölgələrdə daha kəskindir. Söhbət adətən cənub (Lənkəran-Astara), şimal-qərb (Şəki-Zaqatala) və Mərkəzi Aran bölgələrindən gedir. Bu regionlarda qızların məktəbləri tərk etməsi, qeyri-rəsmi iş axtarması və evliliyə məcbur olunması halları daha çoxdur.

Erkən nikahlar dərin və çoxşaxəli sosial problemdir. Onun nəticələri yalnız fərd və ailə səviyyəsi ilə məhdudlaşmır. Bu, özünü dövlət səviyyəsində də göstərir. Bu fenomen gəncləri, xüsusilə də qızları uşaq və təhsil hüquqlarından məhrum edir, onların vaxtından əvvəl çox vaxt öhdəsindən gələ bilmədikləri yükü daşımaq məcburiyyətində qoyur. Yetkinlik yaşına çatmadan ailə qurmağa məcbur edilən qızlar faktiki olaraq, tam təhsil almaq imkanını itirir, bu isə gələcəkdə onların iqtisadi potensialını məhdudlaşdırır, ailəni yoxsulluğa məhkum vəziyyətə salır. Erkən analıq, maliyyə hazırlılığının olmaması növbəti nəsildə yoxsulluğu artıran amillərdəndir. Çünki təhsil almış analar adətən nəinki daha sağlam uşaq dünyaya gətirir, həm də övladlarının gələcəyini daha yaşxı təmin edə bilir.

Sağlamlığa və demoqrafiyaya təhdid

Erkən nikahlar sağlamlıq üçün də ciddi risklər yaradır. Yeniyetmə qızın orqanizmi fizioloji olaraq belə dəyişikliklərə hazır olmur, bu isə hamiləlik və doğuş zamanı ağırlaşmalara yol açır, ana və körpə ölümünün baş verməsi ehtimalını xeydi artırır. Azyaşlı ananın həyata gətirdiyi körpələr də çox vaxt daha azçəkili olur, inkişaf problemləri ilə qarşılaşır. Bütün bunlar, əlbəttə ki, millətin demoqrafik sağlamlığına təsir göstərir, səhiyyə sistemi üçün əlavə yükə çevrilir.

Hüquqi və psixoloji aspektlər

Belə nikahlar çox zaman məcburiyyət və şəxsi azadlıqların pozulması ilə baş verir. Azyaşlı gəlin məişət zorakılığına, istismara, ayrı-seçkiliyə qarşı son dərəcə həssas olur, çünki özünü qorumaq üçün zəruri bilik və hüquqi imkanlara malik olmur. Bunun psixoloji nəticələri isə faciələrə yol açır. Belə ki, erkən evlilik stres, depressiya, sosial təcrid və ümidsizlik yaradır. Çünki gənc qadın şəxsiyyətin formalaşması və emosional yetkinlik kimi təbii mərhələləri keçməyib. O, emosional hazır olmadığı həyat yoldaşı, ana rollarını yerinə yetirməyə məcbur qalır, bu isə gənc cütlüklər arasında boşanmaların artmasına, ən pis halda isə illərlə uzanan bədbəxt həyata səbəb olur.

Sosial tərəqqiyə maneə

Cəmiyyət üçün erkən nikah sosial və iqtisadi tərəqqiyə əngəldir. Gənclərin, xüsusilə də qızların əhəmiyyətli bir hissəsi təhsil, əmək fəaliyyətindən kənar qalır, nəticədə, dövlət ciddi insan kapitalı itkisi ilə üzləşir. Bu, iqtisadi inkişafı ləngidir, innovasiyaların səviyyəsini aşağı salır, bərabərlik, ədalət prinsiplərinin tətbiqinə mane olur.

Bu problem, eyni zamanda ailə institutunun əsaslarını sarsıdır, çünki məcburi və ya zərurətdən yaranan nikahlar sevgi, qarşılıqlı hörmət və şüurluluq kimi fundamental əsaslardan məhrumdur. Nəticədə belə ailələr qeyri-sağlam olur, oradakı destruktiv model növbəti nəsillərə ötürülür. Bu baxımdan, erkən nikah yalnız şəxsi seçim yox, həm də cəmiyyət üçün problem olub, sistemli müdaxilə və maarifləndirmə tələb edir.

Qohumluq virusu

Qohum nikahlarına gəlincə, Azərbaycanda qanuni qadağanın qüvvəyə minməsinədək belə halların sayı da çox idi. Məsələn, 2024-cü ilin iyulundan 2025-ci ilin iyulunadək ölkədə 2599 belə nikah qeydə alınıb. Lakin hüquqi qadağa (2025-ci ilin iyulundan) artıq öz effektini göstərməkdədir: bu ilin iyulunda qeydiyyata düşmüş analoji nikahların sayı bir il əvvəl eyni aydakı saydan təxminən iki dəfə azdır.

Məlumdur ki, qohum nikahları insanların sağlamlığına, gələcək nəsillərin genetik quruluşuna, cəmiyyətin inkişafına ciddi təhlükə yaradır. Odur ki, qanunvericilikdə müvafiq dəyişikliyin edilməsi vacib addım hesab olunur. Bahar Muradovanın sözlərinə görə, millətin genofondunun qorunmasına yönəlmiş bu təcrübə digər müsəlman ölkələrinin də marağına səbəb olub və onlar artıq Azərbaycanın təcrübəsini öyrənməyə başlayıblar.

Qohum nikahlarından doğulmuş uşaqlar üçün irsi xəstəliklər riski daha yüksəkdir. Çünki onların genlərində ortaq əcdaddan keçən zərərli resessiv genlərin ortaya çıxma ehtimalı çoxdur.

Azərbaycan Səhiyyə Nazirliyinin ekspertləri bildirirlər ki, qohum nikahları uşaqların əlilliyi, qüsurla doğulması, maddələr mübadiləsi pozuntuları, psixi pozuntular və s. üçün əsas səbəblərdəndir. Bu cür nikahlar talassemiya, sistik fibroz və digər ağır genetik xəstəliklərə yol açaraq, səhiyyə sistemi üçün ağır yükə çevrilir, ciddi sosial problemlər yaradır.

Məqsədli nikah

Azərbaycanda bu sahədəki daha bir problem gənc oğlanların nikaha məcbur edilməsidir. Ümumiyyətlə, bu, cinsindən asılı olmayaraq, insan hüquqlarının pozulmasıdır. Oğlanlarla bağlı bu vəziyyət daha çox sosial və iqtisadi stereotiplərə bağlıdır. Təəssüf ki, Azərbaycanda, eləcə də patriarx ənənələrinin güclü olduğu digər ölkələrdə daha çox azyaşlı qızların erkən nikahlarına, onların hüquqlarının pozulmasına diqqət yetirilir. Çünki onlar daha həssas qrup sayılır və bu pozuntu çox vaxt yaşla əlaqəli olur. 18 yaşdan yuxarı oğlanların valideynləri tərəfindən sevgisiz, sosial motivlərlə (məsələn, «avaralıq etməsin», «ailə tez qurulmalıdır», «uyğun gəlin» kimi səbəblərlə) nikaha məcbur olunması ilə bağlı isə adətən ayrıca statistika aparılmır. Çünki belə hallar evlilik yaşına dair qanunun pozulması yox, sosial təzyiq və ailə üçün məcburiyyət kimi qiymətləndirilir. Bunu sübut etmək və qeydiyyata almaq isə çox çətindir.

Bədbəxt nikah

Gənclər arasında bu fenomeni təsdiqləyən rəsmi rəqəmlər olmasa da, ailə münasibətləri üzrə ekspertlər və sosioloqlar sosial stereotiplərdən irəli gələn məcburi nikahların az olmadığını bildirirlər. Onlar hesab edirlər ki, çoxsaylı boşanmaların, ailələrdə yaşanan problemlərin əsas səbəblərindən biri də budur. Bu vəziyyət bir neçə ənənəvi yanlış təsəvvürdən qaynaqlanır. Məsələn, düşünülür ki, «uyğun» qız daha itaətkar və iddiasız olur, nikah gənc oğlanı dərhal «məsuliyyətli olmağa» məcbur edir, arzuolunmaz münasibətlərdən qoruyur.

Oğul övladı tez evləndirmək tez-tez ailələrin sanki sosial borcu yerinə yetirməsi, eləcə də gələcək gəlinin «yaxşı ailəsi» ilə qohumluq əlaqələri yaratmaq yolu kimi qəbul edilir. Hələ maliyyə, peşə dayaqları tapmamış oğlanı evləndirən valideynlər həm də sanki övladlarının həyatına, maliyyəsinə və gələcək gəlinin həyatına nəzarət təmin edirlər.

Bütün tərəflər üçün fəsadlar

Bu cür sevgisiz nikahlar son dərəcə destruktiv xarakterli olur. Oğlan maliyyə və emosional məsuliyyəti üzərinə götürmək məcburiyyətində qalır, halbuki buna hazır deyil. O, bir sıra hallarda təkbaşına qərar verə bilmir və bu da əlavə çətinliklər yaradır. Nəticədə, ailədə aqressiya, kənarda emosional məmnunluq axtarışı başlayır.

Qız isə onu sevməyən, nikaha hazır olmayan, bəlkə də əslində özünü bu vəziyyətin qurbanı sayan oğlanla ailə qurur ki, nəticədə, emosional yadlıq, hörmətsizlik, maliyyə sabitliyinin olmamasından irəli gələn çətinliklər qaçılmaz hala çevrilir.

Bu halın ən dəhşətli nəticəsi qarşılıqlı anlaşmanın, hörmətin olmadığı bədbəxt ailə mühitinin yaranmasıdır. Həyat yoldaşları arasında sevginin olmaması uşaqların psixoloji və emosional inkişafına da öz təsirini göstərir. Onlar mübahisələr, laqeydlik atmosferində böyüyür, nəticədə, növbəti nəsillərdə də sağlam olmayan münasibətlər modeli davam edir.

Bu problemin dolayı, lakin önəmli göstəricisi boşanmalarla bağlı statistikada əksini tapır. Bağlanmış nikahların təxminən 40%-i boşanma ilə bitir və onun əksəriyyəti evliliyin ilk 5 ilində baş verir. Məcburi nikahlara xas problemlər maliyyə təminatının yoxluğu, gənc ərin emosional yetkin olmaması, ailəni şəxsi motivasiyası ilə qurmaması və sairdir. Nikahları da məhz bu səbəblər məhv edir.

Qanundan məişət mədəniyyətinədək

Belə zərərli halların aradan qaldırılması üçün kompleks yanaşma tələb olunur: qanunvericiliyin sərtləşdirilməsi ilə yanaşı, gündəlik həyatda maarifləndirmə işlərinin aparılması. Sosial dəyişikliklərə yalnız bu halda nail olmaq mümkündür. Nikah yaşının müəyyən edildiyi Ailə Məcəlləsinə ciddi riayət olunması vacibdir. Xüsusi nikah yaşının azaldılmasına imkan verən norma ləğv edilməlidir. Çünki bu, sui-istifadə hallarına zəmin yaradır. Bundan başqa, erkən nikahları təşkil, uşaqları buna məcbur edən, evlənmək məqsədilə qız qaçıran şəxslərə qarşı da ciddi cəzalar qaçılmaz olmalıdır. Məsələn, Balakən rayonunda 17 yaşlı qızla bağlı hadisədə olduğu kimi. Eyni zamanda rəsmi nikah olmadan dini nikah mərasimlərinin təşkilinə görə məsuliyyətin ağırlaşdırılması da kritik əhəmiyyət daşıyır. Çünki bu hallar qızları hər hansı hüquqi və sosial müdafiədən məhrum edir.

Azərbaycanda 2015-ci ildən etibarən nikaha daxil olanlar üçün tibbi müayinədən keçmək nəzərdə tutulur. Bu mexanizm daim təkmilləşdirilməli, xüsusilə qohum nikahları ilə mübarizə çərçivəsində genetik məsləhətləşmələrə daha çox diqqət yetirilməlidir.

Gündəlik həyatda və ictimaiyyət səviyyəsində açar rolunu təhsil və maarivləndirmə oynayır. Xüsusilə kənd yerlərində qızların və yeniyetmələrin təhsil səviyyəsinin artırılması erkən nikahların qarşısının alınmasında əsas amilə çevrilə bilər. Məktəbdən yayınmalarla mübarizə gücləndirilməlidir, çünki bu, bir çox hallarda məcburi evliliyə aparan ilk addıma çevrilir.

Yeniyetmə oğlanların nikaha məcbur edilməsinin də qarşısı alınmalıdır ki, boşanmaların sayı azalsın. Gənclərə müstəqillik, maliyyə savadı, həyat yoldaşını seçmək bacarığı öyrədilməli, cütlüklərə tərəfdaşlıq, sevgi, qarşılıqlı hörmət prinsiplərinə əsaslanan münasibət qurmağı öyrədən proqramlar tətbiq olunmalıdır. Məktəblərdə, icmalarda və valideynlər arasında daim məqsədyönlü profilaktik söhbətlərin, kampaniyaların aparılması, erkən nikahların hüquqi nəticələrinin, tibbi risklərinin (xüsusilə qohum nikahlarında), sosial təhlükəsinin onlara izah olunması vacibdir. Yerli hakimiyyət orqanlarının, uşaqlara, ailələrə dəstək mərkəzlərinin, eləcə də polis əməkdaşlarının erkən nikah hazırlıqları haqda məlumatlara operativ reaksiya verilməsindəki rolu gücləndirilməli, profilaktik işlər sistemli hal almalıdır. Nəhayət, qadını «yük» və ya «mal» kimi görən köhnəlmiş patriarxal stereotiplərin dəyişməsi, zərif cins nümayəndələrinin cəmiyyətin təhsil, özünü reallaşdırma qabiliyyətinə malik tamhüquqlu üzvü kimi dəyərləndirilməsinin təşviqi vacibdir.

Effektiv iş

Azərbaycanda gənc ailələrə praktik dəstəyin verilməsi üçün Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi iqtisadi və psixoloji dəstəyə yönəlmiş proqramlar həyata keçirir. Bu proqramların xüsusilə bölgələrdə reallaşdırılmasına xüsusi önəm verilir. Bu sahəyə müvafiq ictimai təşkilatlar, QHT-lər yaradılır, şəxsi inkişaf üzrə təlimlər, seminarlar, ictimai kampaniyalar təşkil olunur. Məqsəd məsuliyyətli valideyn normalarının formalaşdırılması, ailə dəyərlərinin gücləndirilməsidir. Bu layihələr çərçivəsində, həmçinin «qaynar xətt» («860») vasitəsi ilə psixoloji və fiziki zorakılıqlarla üzləşən ailələrə, həmçinin ailənin qorunması üçün hüquqi və psixoloji məsləhətlərə ehtiyacı olanlara yardım göstərilir.

Bütün sadalananlarla yanaşı, burada vacib elementlərdən biri də boşanma hüqunu mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsidir. Məsələn, Ailə Məcəlləsində ər tərəfindən qadının hamilələik dövründə və ya uşaq bir yaşına çatmadan boşanmasına məhdudiyyət var. Lakin boşanmalar zamanı məhkəmələr bir çox halda tərkibində yalnız bir psixoloqun olduğu komissiyaların rəyinə əsaslandığından, peşəkar ailə psixoloqların, vasitəçilərin belə proseslərdə (istər məhkəmədən əvvəl, istərsə də prosesin gedişində) rolu artırılmalıdır.

Unutmaq olmaz ki, bu zərərli adətləri yalnız dövlət və cəmiyyətin birgə, ardıcıl səyləri ilə tam aradan qaldırmaq olar. Yalnız bu halda ölkədə hər bir qızın və oğlanın uşaqlıq, təhsil, şüurlu seçim hüquqları reallaşa bilər ki, bu da millətin genofondunun gələcək nəsillər üçün qorunmasını təmin edər.