OYUN QAYDALARI

Süni intellekt (AI) sürətlə qlobal iqtisadi artımın, texnoloji rəqabətin və dövlət institutlarının transformasiyasının əsas amillərindən birinə çevrilir. Beynəlxalq analitik mərkəzlərin qiymətləndirmələrinə görə, AI artıq öz təsirinə görə keçmişin sənaye inqilabları ilə müqayisə oluna bilər: o, dəyər zəncirini, əmək bazarını, təhsilə və idarəetməyə yanaşmaları dəyişir. Təsadüfi deyil ki, ABŞ və Avropa İttifaqından (Aİ) tutmuş Çin və Fars körfəzi ölkələrinə qədər dünyanın aparıcı iqtisadiyyatları infrastruktura, məlumatlara və insan kapitalına milyardlarla dollar sərmayə qoyaraq, AI sahəsində milli strategiyaları tələsik hazırlayırlar.

Bu fonda Azərbaycan formalaşan qlobal süni intellekt arxitekturasında yer tutmaq niyyətini getdikcə daha aydın şəkildə ifadə edir.

ASAN Süni İntellekt Mərkəzinin (ASAN AI HUB) açılması, həmçinin süni intellektin hüquqi, etik və institusional tənzimlənməsi ilə bağlı müzakirələrin aktivləşməsi, əslində, bu sahədə praktik addımlara keçidi göstərir.

Azərbaycan gündəmi

Qlobal süni intellekt bazarının miqyası çox böyükdür. Azərbaycan Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin sədri Ülvi Mehdiyev ASAN AI HUB-ın açılış mərasimində qeyd edib ki, süni intellekt bazarının dəyəri artıq 800 milyard dolları keçib və proqnozlara görə, 2030-cu ilədək onun bir neçə trilyon dollar həcmində olacağı gözlənilir. Onun sözlərinə görə, 2025-ci ilin ən son məlumatlarına əsasən, artıq 400 milyona yaxın insan süni intellekt həllərindən bu və ya digər formada istifadə edir, ondan yararlanır.

Eyni zamanda BMT-nin Ticarət və İnkişaf Konfransının hesabatında qeyd olunduğu kimi, növbəti 10 il ərzində süni intellekt texnologiyaları bazarı təxminən 25 dəfə artacaq: 2023-cü ildəki 189 milyard dollardan 2033-cü ildə təxminən 4,8 trilyon dollara qədər. Süni intellekt həmin dövrə qədər dünyadakı iş yerlərinin təxminən 40%-nə təsir edəcək.

Xüsusilə süni intellektin korporativ sektora təsiri diqqəti cəlb edir. “Beynəlxalq şirkətlərin və ümumiyyətlə, biznes dünyasının təxminən 70 faizi ən azı bir süni intellekt həllini öz biznes proseslərinə tətbiq edib. Bu isə onu göstərir ki, süni intellekt anlayışı artıq həyat tərzimizə çevrilib”, - Ü.Mehdiyev vurğulayıb. Əslində, söhbət iqtisadiyyatda, sənayedə, səhiyyədə, təhsildə və sosial sahədə eyni dərəcədə aktiv şəkildə istifadə olunan ümumi təyinatlı texnologiyadan gedir.

Azərbaycan üçün bu qlobal trend təkcə yeni imkanlar deyil, həm də ciddi çağırışlar deməkdir. İqtisadiyyat nazirinin müavini Sahib Ələkbərov ölkənin mövcud vəziyyətinin aylıq qiymətləndirilməsinin vacibliyini birbaşa vurğulayıb: “Bu gün etiraf etməliyik ki, bu sahədə görülməli işlərin həcmi, gördüyümüz işlərdən qat-qat çoxdur. Əgər hazırkı vəziyyətimizi düzgün qiymətləndirməsək, harada olduğumuzu və hara getməli olduğumuzu dəqiq müəyyənləşdirməsək bu, nəticə etibarilə iqtisadiyyatımıza mənfi təsir göstərə bilər”.

Bəli, bugünkü reallıq məhz  belədir: süni intellekt bu gün sadəcə trend və ya dəbdə olan texnologiya deyil. Bu, artıq iqtisadiyyatı dəyişən, sahələri transformasiya edən və ölkələrin rəqabətqabiliyyətliliyini müəyyən edən amildir. Eyni zamanda kəskinləşən beynəlxalq rəqabət şəraitində texnoloji gerilik qlobal rəqabətədavamlılığın azalmasına səbəb ola bilər. Amma AI-yə vaxtında qoyulan investisiyalar iqtisadi artımın yeni hərəkətverici qüvvəsinə çevrilə bilər.

Texnoloji yetkinlik miqyasında öz səviyyəsini dərk etmək dövlətlərə real və səmərəli inkişaf strategiyası formalaşdırmağa imkan verir.

Yeni layihələr

Əgər süni intellektə mücərrəd texnologiya deyil, real iqtisadi və idarəetmə sistemi kimi baxsaq, görərik ki, onun inkişafı üç əsas sütuna söykənir: məlumatlar, infrastruktur və insan kapitalı. Rəqəmsal inkişaf və nəqliyyat nazirinin müavini Saməddin Əsədov “İqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə süni intellektin perspektivləri” elmi-praktik konfransında çıxışı zamanı məhz buna diqqət çəkib.

Onun sözlərinə görə, bu gün artıq təxminən 50 dövlət süni intellektin inkişafı üçün proqram və strategiyalar qəbul edib: “İlk növbədə, onun inkişafı üçün məlumatlar lazımdır, onların emalı üçün isə müvafiq infrastruktur tələb olunur”. Nazir müavini ikinci həlledici vacib komponent kimi, bu böyük məlumatlar və hesablama gücləri ilə səmərəli işləyə bilən mütəxəssislərin olmasını qeyd edib.

Bu mənada normativ-hüquqi bazanın formalaşması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Milli Məclisin təbii ehtiyatlar, energetika və ekologiya komitəsinin sədri Sadiq Qurbanovun qeyd etdiyi kimi, Azərbaycan süni intellekt sahəsində müasir qanunvericilik bazası formalaşdırmalı və sahələrarası qarşılıqlı fəaliyyəti dəstəkləyən hüquqi mexanizmlər yaradılmalıdır. “Üçüncüsü, dövlət proqramları üzərində parlament nəzarəti qurulmalıdır”, - deputat əlavə edib.

O, süni intellektin inkişafının təkcə texnoloji innovasiya deyil, həm də strateji alət olduğunu qeyd edib: “Bunun tətbiqi 2030-cu ilə qədər qlobal ÜDM-i 15% artıra bilər”.

Rəqəmsal inkişaf və nəqliyyat nazirinin müavini Samir Məmmədov isə bildirib ki, ölkədə artıq süni intellekt texnologiyalarından etik dəyərlərə və məsuliyyət prinsiplərinə uyğun istifadəni təmin edəcək hüquqi mexanizm hazırlanır və insan hüquqlarının və məlumatların məxfiliyinin qorunmasına xüsusi diqqət yetirilir. Bu yanaşma ümumi qlobal tendensiyanı əks etdirir: AI-nin imkanları artdıqca, məlumat sızmalarından diskriminasiya alqoritmlərinə qədər risklərə diqqət də yüksəlir.

S.Əsədov isə vurğulayıb ki, Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi süni intellektin etikliyi və məsuliyyəti üçün xüsusi standartlar hazırlayır. Ölkədə cəmiyyət üçün 1 milyard vahiddən çox məlumatın açıqlığı, özəl sektor, startaplar və elmi-tədqiqat müəssisələri tərəfindən AI modellərinin yaradılması üçün proqramların işə salınması, həmçinin bu sahənin institusional tənzimlənməsi nəzərdə tutulub. “Biz elə etməliyik ki, ölkəmizdə yaradılacaq süni intellekt modelləri insanlığa xidmət etsin, gələcəkdə təhlükə mənbəyinə çevrilməsin”, - o vurğulayıb.

Paralel olaraq infrastruktur bazası da inkişaf edir. Elm və təhsil nazirinin müavini Firudin Qurbanov süni intellekt ilə bağlı data mərkəzlərinin yaradılmasının vacibliyini vurğulayıb. O qeyd edib ki, onların sayı dünyada 2012-ci ildəki 500 mindən bu gün təxminən 8 milyona qədər artıb. Lakin F.Qurbanov ekoloji xərclərə də diqqət çəkib: avadanlığın yüksək enerji sərfiyyatı və əhəmiyyətli karbon izi. “Məsələn, İrlandiyada 2026-cı ildə istehlak edilən enerjinin 35%-i data mərkəzlərinə aid olacaq. Süni intellekt ilə bağlı xüsusi avadanlıq, məsələn, 2 kq ağırlığında kompüter 800 kq xammal tələb edir ki, bu da gələcəkdə ekologiyaya mənfi təsir göstərəcək”, - o əlavə edib. Bütün bu aspektlər Azərbaycan üçün iqlim gündəmi kontekstində xüsusilə vacibdir.

F.Qurbanov həmçinin vurğulayıb ki, Elm və Təhsil Nazirliyi məktəblərdə uşaqların AI sahəsində məlumatlılığının artırılması ilə bağlı layihələr həyata keçirir.

Yeri gəlmişkən, Azərbaycanda dekabr ayının süni intellekt sahəsində zəngin gündəminin daha bir mövzusu Milli Süni İntellekt Mərkəzinin layihələrinin təqdimatı olub. Mərkəzin nümayəndəsi İbrahim Süleymanov bildirib ki, AI icmasında artıq 3 mindən çox iştirakçı var, mütəxəssislər və mühəndislər hazırlanıb, həmçinin öz data mərkəzinin və Azərbaycan dilində təhsil platformalarının yaradılması üzərində işlər gedir: “Yaxın zamanlarda dövlət qurumları bu infrastrukturda süni intellekt layihələrini həyata keçirə biləcək. Biz, həmçinin bir sıra universitetlərlə əməkdaşlığa başlamışıq və yaxın günlərdə tələbə startap təşəbbüsləri üzərində işlər başlayacaq”.

Mərkəz artıq bir sıra layihələrə başlayıb. Bunlardan birincisi və ən böyüyü Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi və Ədliyyə Nazirliyi ilə birgə yaradılan “e-qanun AI”dır. Bu, süni intellekt əsasında qanunvericilik bazasının axtarış sistemidir və bundan təkcə hüquqşünaslar deyil, həm də dövlət qulluqçuları və vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri daxil olmaqla təxminən 30 min nəfər istifadə edir. Bu, AI texnologiyalarının hüquqi məlumatların şəffaflığını və əlçatanlığını necə artıra biləcəyinə nümunədir: “Bu layihənin köməyi ilə istifadəçilər məlumatları tez tapa və öz suallarının hüquqi təhlilini apara bilərlər”, - İ.Süleymanov qeyd edib.

Bir sözlə, Azərbaycanda süni intellekt tədricən gələcəyin mövzusu olmaqdan çıxır və konkret layihələr, institutlar və strateji istiqamətlərlə hazırkı reallığın bir hissəsinə çevrilir. Qarşıdakı illərdə əsas vəzifə toplanmış təşəbbüsləri texnologiyaların, kadrların və oyun qaydalarının sinxron işləyəcəyi bütöv bir ekosistemə çevirməkdir. Əks təqdirdə, digər ölkələrin süni intellekt həllərinin sadəcə istehlakçısı olaraq qalmaq riski çox yüksəkdir: həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan.