QADAĞA QOYMAQ VƏ TƏRBİYƏLƏNDİRMƏK

“İdrak” liseyində baş verən silahlı insident barədə məlumatlar dərhal bütün ölkəyə yayılıb və təkcə qorxu deyil, həm də ağır dejavu hissi yaradıb. Atasının silahı ilə dərsə gələn 10-cu sinif şagirdi müəlliməni nişan alaraq tətiyi çəkib. Bu cür hadisələrin adətən ABŞ və ya Avropada baş verdiyinə öyrəşmişdik, lakin indi “silahlı şagird” bizim də şəhərimizin, cəmiyyətimizin reallığıdır.

Kimdir müqəssir?

Bu gün bütün tribunalardan məntiqli və sərt diaqnoz səslənir: hər şeydə sosial şəbəkələr günahkardır. Hökumət qurumları problemi aydın şəkildə göstərir - 16 yaşına qədər uşaqların virtual məkanda işi yoxdur. Və bunda böyük həqiqət var. Müasir platformaların alqoritmləri incə psixoloji tələlər kimi işləyir. Əgər böhran və ya inciklik vəziyyətində olan yeniyetmə heç olmasa bir dəfə destruktiv kontentə nəzər salırsa, neyron şəbəkələr ona metodik şəkildə zorakılıq estetikası, intiqamın romantikası və artıq qırmızı xətti keçənlərin nümunələri ilə “qidalandırmağ”a başlayır. Sosial şəbəkələr təhlükəli illüziya yaradıb: real müəllim sadəcə nifrət ediləcək personaj, atəş isə uzanan rəqəmsal strimin effektli finalıdır.

Lakin bu məsələdə biz sosial şəbəkələri yeganə müqəssər kimi qəbul etsək,  çox ciddi səhv etmək riski ilə üz-üzə qalacağıq. 10-cu sinif şagirdinin əlindəki silah internetdən deyil, evdən götürülüb. Liseydə baş verənlər yalnız TikTok-da kontent moderasiyasının iflası deyil, həm də silah sahibliyi mədəniyyəti və valideyn məsuliyyəti ilə bağlı ciddi suallar yaradır. Biz profillərin bloklanmasını müzakirə edərkən, kadr arxasında tez-tez ailənin özündə və bəlkə də məktəbdə səssiz dramlar yaşanır. Akademik uğurlar dalınca qaçan böyüklər çox vaxt canlı uşağın qapalı “qara dəliy”ə çevrildiyi anı diqqətdən buraxırlar. Sosial şəbəkələr yalnız özümüzün yaratdığımız diqqət vakuumunu doldurur.

Nəzarəti qaytarmaq

Diqqətəlayiq haldır ki, Azərbaycan bu gün qlobal trendin ön sıralarında yer alır. Biz bir növ “zəncirvari reaksiya” görürük: Avstraliya, Fransa, İspaniyanın ardınca sərt qadağalardan Türkiyə danışmağa başlayıb, indi isə bizim cəmiyyətimiz də radikal addımlar üçün yetişib. Bu, dövlətlərin faktiki olaraq texnoloji nəhənglər tərəfindən qəsb edilmiş nəsillərin tərbiyəsi üzərində nəzarəti qaytarmaq üçün şüurlu cəhdi kimi görünür. Əgər bununla bağlı qadağa qəbul olunarsa, onun icra mexanizmi çox güman ki, rəqəmsal identifikasiyanın əsaslarına təsir edəcək. Hesabların “ASAN Login” kimi sistemlər vasitəsilə dövlət reyestrlərinə bağlanması və valideynlərə sərt cərimələrin tətbiqi zəif psixikanı qorumağa istiqamətlənmiş həmin “rəqəmsal divar” ola bilər.

Lakin qanundakı maddə bununla bağlı işin yalnız yarısıdır. Hətta yeniyetmələri qlobal şəbəkədən tamamilə təcrid etsək belə, reallıqda qalanla üz-üzə gəlməli olacağıq. Qadağa effektiv filtr, ictimai qəzəbin temperaturunu salan “karantin zonası” ola bilər. Lakin məktəb təhlükəsizliyi yalnız metal detektorları ilə deyil, həm də böyüklər və şagirdlər arasında səmimi dialoqla təmin edildikdə əsl sağalma başlayacaq. Liseydəki insident acı dərs onu göstərir ki, informasiyanın işıq sürəti ilə ötürüldüyü dünyada bu gün insan mərhəməti və nəzarət hələ də ən ehtiyac olunan məsələlər olaraq qalır.

Yeniyetmənin kövrək dünyası

Psixoloq Afaq Babazadənin fikrincə, sosial şəbəkələr yalnız gücləndirici amildir, ilkin səbəb deyil. Onlar yeniyetmə xəyallarına forma verir, real və simvolik dünyalar arasında sərhədi silir, lakin yalnız şəxsiyyətin təməlində artıq “çat” olan yerlərdə işləyir.

“Yeniyetməlik dövrü qlobal daxili dəyişikliklər dövrüdür”, - psixoloq vurğulayıb. A.Babazadənin qeyd etdiyi kimi, bu vəziyyətdəki uşaqlar mənəvi dəstəyə həddindən artıq ehtiyac duyurlar. Əgər yeniyetmə uzun müddət stress, depressiya, travma və ya dəyərsizlik və utanc hissi ilə bağlı sıxıntılar yaşayırsa, bu, qaçılmaz olaraq yeni narahatlıq dalğalarına səbəb olur və bu dalğalar çarəsiz şəkildə çıxış yolu axtarır.

Belə ağrılı psixoloji fonun olmadığı halda internetdəki destruktiv kontent sadəcə katalizatora çevrilməyəcək. Sosial şəbəkələr sağlam psixikanı “sındıra” bilmir, onlar yalnız canlı əlaqənin olmadığı yerdə vakuumu doldurur. Buna görə də, şübhəsiz ki, uşaqların sosial şəbəkələrdən istifadəsini məhdudlaşdırmaq lazımdır, çünki onların arasında mental olaraq tam davamlı olmayan yeniyetmələr var.

Ailə: Seyfi kim açır?

Bir məsələni başa düşmək vacibdir: cəmiyyətin kiçik bir vahidi olan ailədə baş verənlər həlledici rol oynayır. Sosial şəbəkə silahla seyfi aça bilməz. Bunu böyüklər edir: ya birbaşa səhlənkarlıq yolu ilə, ya da emosional məsafə və həyəcan siqnallarına məhəl qoymamaq yolu ilə. Valideynlərlə uşaqlar arasında emosional uçurum yeniyetmə aqressiyasının diqqətdən kənarda yetişdiyi yad bir zona yaradır. Təhsil sistemindəki mühiti də nəzərə almamaq olmaz. Ekspertin fikrincə, müasir məktəb - istər dövlət məktəbi, istərsə də özəl lisey olsun - tez-tez “nailiyyət kultu”nun məkanına çevrilir. Ballar və nüfuzlu universitetlər uğrunda yarış bəzən saat bombasına çevrilir və cəmiyyətin xeyrinə təhsil almaq istəyini soyudur.

Məna çatışmazlığı

Bu problem texniki nəzarət və ya məktəb intizamından daha dərindir. Müasir cəmiyyətdə təhlükəli vakuum yaranıb: biz sadə, lakin fundamental insani dəyərləri aktiv şəkildə təbliğ etməyi dayandırdıq. Nəciblik, xeyirxahlıq, mərhəmət və şəfqət kimi anlayışlar cəmiyyətdə, populyar mədəniyyətdə və təəssüf ki, bir çox ailələrdə yoxa çıxıb. Biz uşaqlara rəqabət aparmağı, qacetlərdən istifadə etməyi və xarici uğura can atmağı öyrətdik, lakin onlara İnsan olmağı öyrətməyi unutduq. Bu əsas dəyərlər olmadan yeniyetmə aqressiv dünya qarşısında müdafiəsiz qalır. “Hər vəziyyətdə uğur” yeganə istiqamətə çevriləndə “mənəvi əyləclər” işləmir, xeyirlə şər arasındakı sərhəd isə tamamilə yox olur.

Azərbaycanda yeniyetmələr üçün sosial şəbəkələrin məhdudlaşdırılması mühüm və lazımlı prosesdir. Bu, ağır xəstənin “temperaturunu salmaq” cəhdidir. Lakin bu cür faciələrin əsl qarşısının alınması yalnız mənəvi dəyərlərin intellektual ehtiyaclarla iç-içə olduğu yerdə mümkündür. Cəmiyyətin ailələrin və məktəblərin eyni idealları yalnız sözlə deyil, həm də əməllə çatdırdığı yeni başlanğıca ehtiyacı var.

Bununla yanaşı, ölkənin bütün məktəblərində fiziki təhlükəsizlik tədbirlərinin təcili gücləndirilməsi açıq zərurətə çevrilir. Girişdə nəzarət, peşəkar mühafizə və müasir monitorinq sistemləri tədris müəssisələrinə silah keçirilməsi imkanını istisna edən standarta çevrilməlidir.

Liseydəki atəş acı xatırlatmadır: təhlükəsizlik yalnız saytların bloklanması və mühafizə postlarının möhkəmləndirilməsi ilə deyil, ruhun tərbiyəsi ilə başlayır. Həyatımıza nəcibliyi qaytarmalıyıq, əks halda, başqalarında dəyər görməyənləri heç bir filtr və ya maneə dayandıra bilməyəcək.