MÜASİR KÖLƏLİYİN ARXİTEKTURASI

İnsan alverinə qarşı mübarizə üzrə Milli koordinatorun illik hesabatının Milli Məclis tərəfindən qəbul edilməsi 2025-ci ildə cinayətkarlıqla bağlı vəziyyətin qiymətləndirilməsi üçün mühüm hadisə olub. Daxili işlər nazirinin birinci müavini Seyfulla Əzimov tərəfindən təqdim olunan hesabat cinayətkarlığın coğrafiyasında və metodologiyasında struktur dəyişiklikləri üzə çıxarıb. Rəsmi məlumatlara görə, hesabat dövründə 46 Azərbaycan vətəndaşı xaricdə cinsi istismarın qurbanı olub. 33 hadisə Türkiyədə, 10-u Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində və 3-ü Pakistanda baş verib. Monteneqronun tikinti sektorunda qeydə alınan əmək istismarı da xüsusi narahatlıq doğurur ki, bu da cinayətkar qrupların Azərbaycan trafikinə əvvəllər xas olmayan yeni Avropa bazarlarına çıxmasından xəbər verir. DİN-in ixtisaslaşdırılmış bölmələrinin fəaliyyəti və İnterpol kanalları ilə əməkdaşlıq təkcə ölkə daxilində cinayətləri açmağa deyil, həm də şübhəlilərin beynəlxalq axtarışını aparmağa imkan verir. Bunu 10 şübhəli şəxsin beynəlxalq axtarış siyahısında yer alması təsdiqləyir. Bu rəqəmlər sadəcə statistika deyil, milli təhlükəsizliyi təhdid edən proseslərin dərin təhlili üçün əsasdır.

İstismarın əsası

Cinayətkarlıq haqqında elm olan kriminologiya insan alveri ilə bağlı cinayətləri “yüksək gəlirli və aşağı riskli cinayət” kimi nəzərdən keçirir. Beynəlxalq Əmək Təşkilatının məlumatlarına görə, qlobal insan alveri bazarı ildə 150 milyard dollardan çox gəlir gətirir. Elmi ictimaiyyət “neoköləlik” terminini fərqləndirir, burada əsas alət fiziki zəncir deyil, psixoloji təzyiq və borc asılılığıdır. Azərbaycanda 2025-ci ildə ən həssas qrup 25-35 yaş arasında olan şəxslər olub (zərərçəkənlərin ümumi sayından 28 nəfər). Sosiologiya baxımından bu, “rasional seçim nəzəriyyəsi” ilə izah olunur: bu yaş kateqoriyasındakı insanlar iqtisadi uğura ən çox motivasiyalıdır və ailənin gələcəyini təmin etmək üçün riskə meyillidirlər. Cinayətkarlar bu aspektdən istifadə edərək real əmək münasibətlərini “borc əsarəti” mexanizmi ilə əvəz edirlər. Tədqiqatlar təsdiqləyir ki, qurbanın təcrid olunması fiziki qandallarla deyil, leqallaşdırma bəhanəsi ilə pasportlarının müsadirə edilməsi və logistika üçün süni borcların yaradılması ilə başlayır ki, bu da qurbanı hüquqi və psixoloji cəhətdən iflic edir.

Daha “qaranlıq” təhdid

İnsan alverinin ən radikal formaları orqanların qanunsuz götürülməsi və satılmasıdır. Tez-tez “transplantasiya turizmi” adlandırılan bu hadisə insanlıqdan kənar davranışın ən bariz nümunəsi sayılmalıdır. Azad olunma şansının olduğu əmək istismarından fərqli olaraq, orqanların qanunsuz eksplantasiyası geri dönülməz aktdır və insanı bioloji resursa çevirir. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, “qara transplantoloqlar” dövlət nəzarətinin zəif olduğu zonalarda fəaliyyət göstərir, peşəkar tibbi avadanlıqdan gizli şəraitdə istifadə edirlər. Azərbaycan üçün bu cür halların qarşısının alınması prioritetdir, çünki bu cinayətlərin transsərhəd xarakteri İnterpolla birgə mürəkkəb əməliyyat işi tələb edir.

Vəziyyət yaxşılaşırmı?

Dünyada dinamika eyni deyil. Bir tərəfdən, beynəlxalq ictimaiyyət qanunvericilik bazasını təkmilləşdirib və bu gün dünyanın 170-dən çox ölkəsində insan alverinə qarşı profil qanunlar mövcuddur. Palermo Protokolu (tam adı: İnsan alveri, xüsusən qadın və uşaq alveri ilə mübarizə və onun qarşısının alınması haqqında Protokol) müasir köləliyə qarşı mübarizədə ilk qlobal alətə çevrilmiş əsas beynəlxalq hüquqi sənəddir. O, BMT Baş Assambleyası tərəfindən 2000-ci ildə qəbul edilib və 2003-cü ildə qüvvəyə minib. Protokol BMT-nin Transmilli Mütəşəkkil Cinayətkarlığa qarşı Konvensiyasını tamamlayır. Öz adını ratifikasiya edildiyi İtaliyanın Palermo şəhərinin şərəfinə alıb. Bu sənəd meydana çıxana qədər beynəlxalq hüquqda “insan alveri”nin vahid, ümumi qəbul edilmiş tərifi yox idi. Hər ölkə bu anlayışı özünəməxsus şəkildə şərh edirdi ki, bu da İnterpolun və xüsusi xidmətlərin effektiv əməkdaşlığına mane olurdu. Bu gün isə bu protokola uyğun olaraq Azərbaycanda bu sahədə mübarizə üç istiqamətdə aparılır: cinayət təqibi, qurbanların müdafiəsi və profilaktika.

Bununla yanaşı, BMT-nin Narkotiklər və Cinayətkarlıq üzrə İdarəsinin hesabatları insan alverinin daha latent xarakter aldığını göstərir. “E-trafficking” və ya rəqəmsal cəlbetmə cinayətkarlara standart axtarış sistemləri tərəfindən indeksləşdirilməyən şifrlənmiş messencerlərdən və darknetdən istifadə edərək anonim qalmağa imkan verir. Azərbaycanda hesabat dövründə 14 nəfər, o cümlədən 10 qadın azadlıqdan məhrum edilmə cəzasına məhkum olunub. Bu, cəlbetmənin “feminizasiyası” beynəlxalq tendensiyasını təsdiqləyir. Qadın cinayətkarlar çox vaxt psixoloji manipulyasiyalardan istifadə edərək cinsi istismarın potensial qurbanları ilə etibar münasibətlərini daha effektiv qururlar.

Sosial məsuliyyət və ailə amili

Dövlət hesabatının fundamental bölməsi nəzarətsizlik statistikasıdır: nəzarətsiz qalan 936 uşaq və buna yol verən 511 valideyn. Sosial psixologiya baxımından problemin kökü məhz buradadır. Pedaqoji və ailə nəzarətindən məhrum olan uşaqlar cinayətkar şəbəkələr üçün “ilkin xammal”a çevrilirlər. Müasir Azərbaycanda adam oğurluğu həmişə güc tətbiqi ilə qaçırma deyil. Çox vaxt bu, uşağın asosial mühitə mərhələli şəkildə cəlb edilməsidir. Valideynlərin məsuliyyətə cəlb edilməsinə yönəlmiş dövlət tədbirləri təhlükəsizliyin əsas institutu olan ailənin möhkəmləndirilməsinə istiqamətlənmiş zəruri profilaktika alətidir.

Qurban olmamaq üçün nə etməli?

Beynəlxalq təhlükəsizlik təcrübəsinə əsaslanan özünümüdafiə alqoritmini bilmək son dərəcə vacibdir. Xaricə getməzdən əvvəl Azərbaycan səfirliyində konsulluq uçotuna durmaq lazımdır. Bunu uzaqdan etmək mümkündür. Dövlətin öz vətəndaşının yerini bilməsi ilk qalxandır.

Kadr agentliyinin lisenziyasını Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin saytında yoxlamaq mütləqdir. Əgər agentlik yalnız sosial şəbəkələr vasitəsilə işləyirsə, bu, yüz faiz riskdir. Bundan əlavə, pasportun orijinalı həmişə yanınızda olmalıdır. Ən yaxşısı onun rəqəmsal surətini yaxınlarının girişi olan bulud xidmətində saxlamaqdır. Orijinal götürüldüyü təqdirdə buluddakı surət konsulluğa ölkə vətəndaşının şəxsiyyətini dərhal müəyyən etməyə imkan verəcək.

Həmçinin yaxınlarınızla adi ifadənin içinə gizlədilmiş həyəcan siqnalı barədə razılaşmaq vacibdir (məsələn, uydurma qonşu haqqında sual). Bu, kameranın və ya nəzarətçinin hüzurunda olsa belə, təhlükə siqnalı verməyə imkan verəcək.

Bundan əlavə, işə düzəlmə zamanı şübhəli klinikalarda “pulsuz müayinələr”ə heç vaxt razılaşmaq olmaz. Unutmayın ki, qanunsuz donorluq çox vaxt məcburi tibbi yoxlama kimi maskalanır.

Məlumatlı olmaq silahlı olmaq deməkdir

Azərbaycanda 2025-ci ildə insan alverinə qarşı mübarizə reaksiyadan dərin sistemli profilaktikaya keçidi nümayiş etdirir. Bu hadisənin kökünün kəsilməsi dövlət orqanlarının, vətəndaş cəmiyyətinin və hər bir vətəndaşın şəxsi məsuliyyətinin qarşılıqlı əlaqəsini tələb edir. Yalnız tam məlumatlılıq və xaricdə asan qazanc haqqında miflərin dağıdılması yolu ilə insan itkisini minimuma endirmək olar. Uşaqların nəzarətsizliyinin profilaktikası və kadr agentliklərinin fəaliyyətinə nəzarət prioritet vəzifələr olaraq qalır və onların həlli hesabatların statistikasını faciələr xronikasından müasir köləlik üzərində qazanılmış qələbələr barədə hesabata çevirməyə imkan verəcək.