TƏMİZ HAVANIN QİYMƏTİ

Azərbaycan Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyində ölkənin ekoloji siyasətində keyfiyyətcə yeni mərhələnin başlayacağını göstərən hadisə baş verib: İşçi Qrupunun ilk iclasında “İqlim haqqında” yeni qanun layihəsinin ictimai müzakirələri keçirilib. Əsas dövlət qurumlarının nümayəndələri iqlim dəyişikliyi ilə mübarizəni nizama salmağa, istixana qazlarının emissiyalarını azaltmağa və iqtisadiyyatı yeni reallıqlara uyğunlaşdırmağa qadir olan gələcək qanunvericiliyin təməlini qoymaq üçün bir araya gəliblər. Normativ-hüquqi bazanın keyfiyyətcə təkmilləşdirilməsi Azərbaycan üçün sadəcə niyyətlərin bəyan edilməsi deyil, “yaşıl inkişaf” yolunda aktual praktik vəzifəyə çevrilir. Maraqlıdır ki, bu il sentyabrın 20-nə qədər istənilən vətəndaş, ekspert və ya vətəndaş cəmiyyəti institutlarının nümayəndəsi öz qeyd və təkliflərini qurumun rəsmi elektron ünvanına göndərərək iqlim gələcəyinin formalaşmasında şəxsən iştirak edə bilər.

Bu sənəd Bakıda keçirilən COP29 qlobal iqlim sammitindən sonra məntiqi və ardıcıl addım olub. Ümumiyyətlə, bu sammit Azərbaycanın “yaşıl keçid” istiqamətində əsas regional liderlərindən biri statusunu möhkəmləndirib. Təqdim olunan layihə vahid “Rəqəmsal ekologiya” platforması çərçivəsində kompleks iqlim altsistemi üçün təməl qoyur. Qanun layihəsi bir sıra əsas istiqamətləri əhatə edir: avtomatlaşdırılmış hesabat toplanmasından və risklərin qiymətləndirilməsindən tutmuş konkret ekoloji layihələrin qeydiyyatına qədər. Lakin bütün bu strukturun əsas aləti əvvəllər Azərbaycan qanunvericiliyində bu qədər ətraflı bəhs olunmayan bir mexanizmdir: karbon bazarının monitorinqi və Milli Karbon Reyestrinin yaradılması.

Ciddi hesabatlılıq

Bir çox insan üçün quru söz birləşməsi olan “karbon reyestri və bazarı” mürəkkəb ali riyaziyyat kimi səslənir, halbuki onun mahiyyəti hər kəsə aydın olmalıdır. Təsəvvür edin ki, dövlət iri zavodlar və müəssisələr üçün havanın çirkləndirilməsinə dəqiq icazə verilən limit müəyyən edir: bütün planet üçün təhlükəsiz həyatın bir növ normativini. Lakin bütün müəssisələr istehsalını dərhal yenidən qura bilmir: bəziləri köhnəlmiş avadanlığa görə qaçılmaz olaraq normanı aşır, bəziləri isə əksinə, günəş panelləri quraşdırır, meşələr salır və emissiyalarını müəyyən edilmiş həddən xeyli aşağı endirir. Zərərli emissiyaların hər qənaət edilmiş tonuna görə belə “ekoloji cəhətdən təmiz” müəssisə dövlətdən xüsusi bonus kartı – karbon vahidi alır.

Məhz bu proseslərin uçotuna görə qanun layihəsi Milli Karbon Reyestrinin işə salınmasını nəzərdə tutur. Bu, hər addımın qeydə alındığı ciddi rəqəmsal bankdır: konkret zavodun nə qədər çirkləndirici maddə buraxdığı, eko-şirkətin nə qədər bonus qazandığı və kimin kimə bu bonusları ötürdüyü. Havanı çirkləndirən zavod sadəcə tüstü buraxmağa davam edə bilməz. O, karbon bazarına getməli və təbiəti qoruyanlardan çatışmayan kartları real pulla almalı olacaq. Çirkli borunun üzərindəki hava dərhal təmizlənməyəcək, lakin müəssisə üçün mütəmadi olaraq mənfəəti rəqiblərə vermək sadəcə sərfəli olmayacaq. Bir dəfə yeni təmizləyici filtrlərə pul xərcləmək daha ucuz başa gələcək. Bundan əlavə, dövlət hər il bazardakı icazə verilən kartların ümumi sayını azaldacaq və tədricən mütləq bütün biznesi təmiz texnologiyalara keçməyə məcbur edəcək. Elektron sistemin özü isə heç kimin hiylə işlətməməsini və havanın təmizlənməsi üzrə eyni xidməti iki dəfə satmamasını izləyəcək.

Bununla yanaşı, biznes ani sərt sanksiyalardan qorxmamalıdır. Dünya təcrübəsinin göstərdiyi kimi, belə sistemlərin tətbiqi həmişə uyğunlaşma dövrünü nəzərdə tutur. Reyestr çərçivəsində müəssisələr əvvəlcə audit və sınaq monitorinqi mərhələsindən keçəcək ki, artıq sarsıntılar olmadan yeni oyun qaydalarına hazırlaşsınlar. Üstəlik, sahibkarlar üçün yeni bazarlar açılır: meşə təsərrüfatı, tullantıların təkrar emalı startapları və alternativ enerjiyə investisiyalar mücərrəd, nəcib ideyalardan karbon kreditlərini iri sənayeçilərə sata bilən yüksək gəlirli bizneslərə çevrilir.

Beynəlxalq təcrübəyə müraciət etsək, qeyd etmək lazımdır ki, oxşar təcrübə uzun müddətdir ki, bir çox inkişaf etmiş regionlarda öz iqtisadi və ekoloji uğurunu sübut edib. Parlaq nümunə olaraq Avropa İttifaqını göstərmək olar. Onun inkişaf etmiş emissiya ticarəti sistemi var ki, burada hər ton karbon ekvivalenti ciddi rəqəmsal nəzarət altındadır. Oxşar reyestrlər və qanunlar Böyük Britaniyada, Cənubi Koreyada və Qazaxıstanda fəaliyyət göstərir ki, bu da biznesə sadəcə cərimə qorxusu altında ekoloji normativləri yerinə yetirməyi deyil, həm də “yaşıl texnologiya”lar üzərindən qazanc əldə etməyi, qənaət edilmiş kvotaları satmağı mümkün edir.

Qanun layihəsində ciddi nəzarətə və pozuntulara görə məsuliyyət sisteminə ayrıca diqqət yetirilir. Müəssisələr üçün cəza və cərimələr pozuntunun xarakterindən asılı olacaq: aşılmış emissiya limitinin həcmindən, pozuntunun təkrarlığından, həmçinin yalan hesabat təqdim etmə və ya məlumatları gizlətmə cəhdlərindən. Rəqəmsal monitorinq zamanı aşkarlanan faktlar üzrə inzibati qanunvericiliyə uyğun olaraq sərt tədbirlər görüləcək. Bizneslər üçün bu o deməkdir ki, hökumət sistemini aldatmağa cəhd etmək, yeni filtrlər quraşdırmaqdan və ya itkin karbon vahidlərini almaqdan daha baha başa gələcək. Belə ki, Avropa İttifaqında CO2-nin hər ton artıq xərclənməsinə yüz avro məbləğində ciddi cərimə tətbiq olunur, üstəlik, müəssisə növbəti ildə kvota borcunu ödəməyə borcludur. Kanada və İsveç kimi birbaşa karbon vergisi olan ölkələrdə məlumatların gizlədilməsi əhəmiyyətli cərimələrlə vergi cinayətinə bərabər tutulur. Formalaşmaqda olan milli bazarlarda isə pozuntulara yol verənləri tez-tez birjada ikiqat və ya üçqat artırıcı əmsalla karbon vahidləri almağa məcbur edirlər, transsərhəd mexanizmlər çərçivəsində ixrac-idxal əməliyyatlarında isə bəyan edilməmiş karbon izi üçün əlavə yığımlar tutulur və ticarət icazələri ləğv edilə bilər. Bütün bu sərtliklər pozuntulara yol verənlərin açıq “qara siyahılar”ı ilə tamamlanır ki, bu da biznesi reputasiyasını qorumağa vadar edir.

Böyük fayda

Azərbaycan üçün bu qanun layihəsinin qəbulu bir sıra nəzərəçarpacaq praktik üstünlüklər verir. Birincisi, ölkə tamamilə şəffaf ekoloji uçot sistemi əldə edir ki, bu da onun investisiya cəlbediciliyini xeyli artırır. Dayanıqlı inkişafa yönəlmiş xarici investorlar anlaşılan iqlim oyun qaydaları olan iqtisadiyyatlara daha böyük həvəslə kapital yatırırlar. İkincisi, sənəd sənayenin və energetikanın texnoloji modernizasiyasını sürətləndirir, müəssisələri köhnəlmiş həllərdən imtina etməyə stimullaşdırır. Nəhayət, bu, dövlətin qlobal iqlim gündəliyinin məsuliyyətli iştirakçısı kimi nüfuzunu möhkəmləndirir, beynəlxalq ekoloji fondlara və qrantlara çıxışı açır.

Başlamış ictimai müzakirələr çərçivəsində vətəndaş cəmiyyəti institutları və ekspertlər bir sıra faydalı tövsiyələri müzakirəyə çıxara bilərlər. Ekoloji standartlara keçidin kiçik müəssisələr üçün dağıdıcı maliyyə yükünə çevrilməməsi üçün kiçik və orta biznes üçün anlaşılan vergi güzəştləri və subsidiyaların tətbiqini təklif etmək məqsədəuyğun olardı. Həmçinin iri karbon layihələrinin həyata keçirildiyi ərazilərdə – məsələn, yeni meşələrin kütləvi əkilməsi zamanı – yerli əhalinin maraqlarının müdafiəsi mexanizmlərini ətraflı şəkildə müəyyən etmək məqsədəuyğundur. Nəhayət, ictimaiyyət qanun layihəsinə mütəmadi olaraq açıq və əlçatan hesabatların dərc edilməsi tələbinin daxil edilməsini tövsiyə edə bilər ki, hər bir vətəndaş öz gözləri ilə iqlim sisteminin necə işlədiyini və doğma diyarında havanın nə qədər təmizləndiyini görə bilsin.

Bir sözlə, “İqlim haqqında” qanun layihəsi qurumlararası qaydalar və texniki təlimatlar toplusundan daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Əslində, ölkə gələcəyin iqtisadiyyatının üzərində qurulacağı rəqəmsal təməl qoyur: müasir, texnoloji və insan üçün təhlükəsiz. Bu alətin nə dərəcədə effektiv olacağı isə bu gün hər birimizdən asılıdır, çünki məhz açıq ictimai dialoq zamanı Azərbaycanın yaxın onilliklərdə yaşayacağı və nəfəs alacağı qaydalar formalaşdırılır.