BİR ÇOXLARINDAN PUL

Yeni başlayan sahibkar perspektivli layihənin inkişafı üçün pulu haradan tapa bilər? Banklar kredit tarixçəsi və etibarlı girov tələb edir, vençur fondu hər bir startapla işləməyə hazır deyil, şəxsi yığımlar isə çox vaxt kifayət etmir. Həllərdən biri kraudfandinq ola bilər: xüsusi internet platforması vasitəsilə çoxlu sayda insandan kiçik məbləğlərin cəlb edilməsi.

Bu mexanizm Azərbaycan üçün, hələ ki, yenidir və geniş vətəndaş kütləsi tərəfindən tam başa düşülmür. Lakin Prezident İlham Əliyev tərəfindən 24 iyul 2026-cı ildə təsdiq edilmiş qanun onun praktiki tətbiqi üçün ilk dəfə hüquqi əsas yaradır.

Sadə dillə

“Kraudfandinq” termini ingilis dilindəki “crowd” – “kütlə” və “funding” – “maliyyələşdirmə” sözlərindən yaranıb. Hərfi mənada bu, “çoxlu sayda insan tərəfindən maliyyələşdirmə” deməkdir. Sahibkar layihəni internet platformasında yerləşdirir, lazımi məbləği göstərir və onu nəyə xərcləməyi planlaşdırdığını izah edir. İdeya ilə maraqlanan istifadəçilər pul köçürür, layihə isə fəaliyyətə başlamaq və ya genişləndirmək imkanı əldə edir.

Prinsipin özü heç də yeni deyil. İnsanlar qədimdən xeyriyyəçilik, ictimai təşəbbüslər və yaradıcı layihələr üçün birgə vəsait toplayıblar. İnternet sadəcə bu prosesi daha sürətli, şəffaf və əlçatan edib, eyni vaxtda minlərlə potensial iştirakçıya müraciət etməyə imkan verib.

Dünyada kraudfandinqin bir neçə modeli fəaliyyət göstərir: xeyriyyəçilik modelində pullar təmənnasız köçürülür, mükafat modelində isə iştirakçı hazır məhsul, bilet, kitab və ya başqa hədiyyə ala bilər.

Yeni Azərbaycan qanunu bu formatlara deyil, maliyyələşdirmənin gələcək gəlir gözləntisi ilə təmin edildiyi investisiya kraudfandinqinə həsr olunub. Onun iki növü nəzərdə tutulub - pay və borc. Birinci halda investor səhmlər alır və şirkətin həmtəsisçisinə çevrilir. Əgər biznes uğurla inkişaf edərsə, onun payının dəyəri arta, səhmdar isə dividendlər ala bilər. Lakin layihə uğursuz olarsa, qoyuluşlar itirilə bilər.

Borc modeli fərqli qurulub. Şirkət istiqrazlar buraxır, vətəndaşlar isə onları alaraq faktiki olaraq biznesə borc pul verirlər. Sahibkar vəsaitləri müəyyən edilmiş müddətdə qaytarmağı və nəzərdə tutulan gəliri ödəməyi öhdəsinə götürür. Belə istiqrazların dövriyyə müddəti 5 ildən çox ola bilməz.

Yeni mexanizmin əsas potensial istifadəçiləri startaplar, mikro, kiçik və orta müəssisələr olmalıdır. Məhz onlar üçün ənənəvi mənbələrdən maliyyə əldə etmək çətindir. Yeni başlayan biznesin çox vaxt bankın borcalanı qiymətləndirməsi üçün lazım olan kifayət qədər girovu, uzunmüddətli kredit tarixçəsi və sabit maliyyə göstəriciləri olmur.

Eyni zamanda innovativ ideya gələcək istehlakçılar üçün maraq doğura bilər. Əgər yüzlərlə insan ona nisbətən kiçik məbləğlər yatırmağa hazırdırsa, sahibkar bir kreditorun qərarından asılı olmadan lazımi kapitalı əldə edir. Eyni zamanda kampaniyanın özü bazar tələbinin bir növ yoxlanmasına çevrilir. Əgər layihə auditoriyanın diqqətini cəlb edə bilməyibsə, bu, böyük xərclərdən əvvəl məhsulu və ya biznes-modeli yenidən nəzərdən keçirmək zərurətindən xəbər verə bilər.

Oyunun qaydaları

“Kraudfandinq haqqında” qanun pay və borc maliyyələşdirməsini tənzimləyir, platformalara tələblər müəyyən edir və bazara nəzarəti Azərbaycan Mərkəzi Bankına (AMB) verir.

Sosial şəbəkələr vasitəsilə birbaşa investisiya kraudfandinqi adı altında vəsait toplamaq mümkün olmayacaq. Sahibkar və investorlar arasında peşəkar operator - MMC və ya səhmdar cəmiyyəti formasında qeydiyyatdan keçmiş və AMB-nin açıq reyestrinə daxil edilmiş hüquqi şəxs olmalıdır. Reyestrə daxil edilmə üçün dövlət rüsumu 2750 manat məbləğində müəyyən edilib.

Operator layihənin kommersiya uğuruna görə deyil, prosesin qanuniliyi və şəffaflığına görə cavabdehdir. O, təqdim edilmiş sənədləri yoxlamağa, qanunla nəzərdə tutulmuş məlumatı açıqlamağa, limitlərə riayət olunmasına nəzarət etməyə, investorların məlumatlarını saxlamağa və maraqlar toqquşmasının qarşısını almağa borcludur. Platformanın özü texniki tələblərə və təhlükəsizlik standartlarına uyğun olmalıdır.

İştirakçıların pulları operatorun aktivlərindən ayrı saxlanacaq: Milli Depozit Mərkəzində xüsusi hesabda və ya müvəqqəti bank hesabında. Buna görə də platformanın maliyyə problemləri investorların vəsaitlərinə təsir etməməlidir. Pullar layihə sahibinə yalnız qiymətli kağızların yerləşdirilməsi uğurla başa çatdıqdan sonra ötürüləcək. Kampaniya ləğv edilibsə və ya zəruri şərtlər yerinə yetirilməyibsə, yatırılmış vəsaitlər qaytarılmalıdır.

Bir kampaniya 90 gündən çox davam edə bilməyəcək. İl ərzində şirkət maksimum iki pay və iki borc kampaniyası keçirmək hüququna malikdir. Bununla yanaşı, səhmlər müqabilində pul cəlb etmək yalnız səhmdar cəmiyyətləri üçün mümkün olacaq, çünki pay kraudfandinqi əlavə səhmlərin buraxılmasını nəzərdə tutur.

Qanunun əsas vəzifələrindən biri maliyyə bazarının peşəkar iştirakçısı olmayan insanın müdafiəsidir. Vəsait toplanmasına başlamazdan əvvəl platformada əsas məlumat arayışı dərc olunmalıdır. Orada layihə sahibi haqqında məlumatlar, kampaniyanın məqsədi, lazımi məbləğ, xərclər, təklif olunan səhmlər və ya istiqrazlar üzrə hüquqlar, məhdudiyyətlər və əsas risklər göstərilir.

Fərdi investora qərar barədə düşünmək üçün 7 təqvim günü verilir. Bu müddət ərzində o, səbəb izah etmədən və cərimə ödəmədən investisiyadan imtina edə bilər. Qanun, həmçinin vətəndaşın investisiyanın riskli xarakterini başa düşdüyünü yazılı şəkildə təsdiq etməsini tələb edir.

Mərkəzi Bank adi investorun bir layihəyə və bir platforma vasitəsilə yatıra biləcəyi maksimum məbləği müəyyən edəcək. Layihələrin özləri üçün maliyyələşdirmə həddini, həmçinin peşəkar investorların təmin etməli olduğu minimum payı da təyin etmək lazım olacaq. Güman edilir ki, təcrübəli oyunçuların iştirakı əlavə keyfiyyət filtri olacaq. Baxmayaraq ki, bu, biznesin uğuruna zəmanət verməyəcək. AMB müvafiq normativləri 6 ay ərzində hazırlamalıdır.

Avropa təcrübəsi analoji yanaşmaya əsaslanır: biznesin alternativ kapitala çıxışı məcburi məlumat açıqlaması, risklərin idarə edilməsi qaydaları və maliyyə tənzimləyicilərinin nəzarəti ilə birləşdirilir. İnvestisiya və borc kraudfandinqi üçün Aİ-nin ümumi qaydaları 2021-ci ildən tətbiq olunur.

Dövlət tənzimləməsinin mövcudluğu investisiyaların zəmanətli olacağı demək deyil. Startap bazara çıxa bilməyə, məhsula tələb gözləniləndən aşağı ola, şirkət isə maliyyə çətinlikləri ilə üzləşə bilər. Bank əmanətindən fərqli olaraq, layihənin səhmlərinə və istiqrazlarına investisiyalar hər vəziyyətdə əvvəlcədən təmin edilmiş geri qaytarılmanı nəzərdə tutmur.

Pay investoru sahibkarlıq riskini biznes sahibləri ilə birlikdə öz üzərinə götürür. Əldə edilmiş səhmləri, üstəlik, həmişə tez satmaq mümkün olmayacaq: belə qiymətli kağızların bazarı ilkin mərhələdə, ehtimal ki, məhdud olacaq. Borc maliyyələşdirməsində şirkətin istiqrazları vaxtında ödəyə bilməməsi və ya gəliri ödəyə bilməməsi ehtimalı qalır.

İnformasiya bərabərsizliyi problemi də mövcuddur. Layihənin təşəbbüskarı öz biznesi haqqında platformada təklifi görən insandan xeyli çox bilir. Rəngarəng təqdimat və ya maraqlı ideya şirkətin maliyyə dayanıqlılığını hələ təsdiq etmir. Buna görə də investor sənədləri araşdırmalı, hesablamaların reallığını qiymətləndirməli və bir layihəyə şəxsi büdcə üçün itkisi kritik olacaq məbləğ yatırmamalıdır.

Platformaların özlərinə etimad da eyni dərəcədə vacib olacaq. Qanun məlumatın açıqlanmaması, hesabatlılığın təhrif edilməsi və pul vəsaitlərinin idarə edilməsi qaydalarının pozulmasına görə cərimələr nəzərdə tutur. AMB dürüst olmayan operatoru reyestrdən çıxara biləcək. Lakin bazarın formalaşması üçün təkcə nəzarət deyil, həm də əhalinin maliyyə savadlılığının artırılması lazım olacaq.

Bir sözlə, kraudfandinq uğurlu şəkildə işə düşən zaman sahibkarın öz yığımları, bank krediti və iri vençur investisiyaları arasındakı boşluğu doldura biləcək. O, perspektivli ideyaya ilk kapitalı əldə etmək şansı, cəmiyyətə isə yeni biznesin inkişafında iştirak etmək imkanı verəcək.