KÖHNƏ NEFTİN YENİ STRATEGİYASI

Beynəlxalq şirkətlər investisiya prioritetlərinin dəyişməsi fonunda portfellərini getdikcə daha çox optimallaşdırır, milli neft-qaz şirkətləri üçün isə resurs bazası üzərində nəzarət əlavə strateji dəyər qazanır.

Azərbaycan üçün bu tendensiya “Azəri-Çıraq-Günəşli” (AÇG) yataqlar blokunun ölkə iqtisadiyyatındakı rolunu nəzərə alaraq xüsusilə vacibdir. Bu gün layihə yeni mərhələyə qədəm qoyur, burada hasilatın saxlanılması ilə yanaşı, neftçıxarma əmsalının artırılması, yeni layların mənimsənilməsi və qaz potensialının inkişafı getdikcə daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Məhz bu kontekstdə SOCAR-ın Yaponiyanın “Itochu” şirkətinin payını əldə etdikdən sonra AÇG-dəki payının artırılmasına nəzər yetirmək lazımdır.

Gələcəyə etimad

Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin Yaponiya şirkətinin payını əldə etmək qərarı AÇG-nin hazırkı inkişaf mərhələsinin ən əlamətdar hadisələrindən biri olub. Sövdələşmədən sonra SOCAR-ın iştirakı 31,65%-dən 35,3%-ə yüksəlib və layihənin operatoru BP-nin 30,37%-lik payını daha da üstələyib. Digər iştirakçılar MOL (9,57%), INPEX (9,31%), “ExxonMobil” (6,79%), TPAO (5,73%) və “ONGC Videsh” (2,92%) olaraq qalır.

İlk baxışda söhbət yalnız bir səhmdarın digəri ilə əvəzlənməsindən gedir. Lakin daha maraqlı sual budur ki, SOCAR nə üçün öz iştirakını məhz indi, AÇG-nin yetkin işlənmə mərhələsində olduğu bir vaxtda artırmaq qərarına gəlib. Hasilatın pik həddini keçməsinə baxmayaraq, blok əhəmiyyətli pul axını yaratmağa davam edir: 2026-cı ilin birinci yarısında burada, təxminən, 59 milyon barel neft hasil edilib: gündəlik orta hesabla 323 min barel. Bununla yanaşı, BP və tərəfdaşlar layihəyə, təxminən, 1 milyard dollar investisiya yönəldiblər və bunun 268 milyon dolları əməliyyat, 733 milyon dolları isə kapital xərclərinə düşüb.

AÇG-nin yetkinliyi, eyni zamanda həm kapital tutumluluğunun və işlənmənin texnoloji mürəkkəbliyinin artması, həm də neftçıxarma əmsalının yüksəldilməsi, yeni qazma texnologiyaları, layların işlənməsinin rəqəmsallaşdırılması və qaz potensialının mənimsənilməsi hesabına əlavə dəyərin əldə olunması imkanları deməkdir. Buna görə də “Itochu”nun payının əldə edilməsini yalnız cari hasilat həcmləri kontekstində qiymətləndirmək olmaz: SOCAR 2049-cu ilədək sazişin qüvvədə olduğu müddətdə əhəmiyyətli resurs potensialını qoruyan layihədə iştirakını artırır.

Əslində, indiki sövdələşmə “Əsrin müqaviləsi”nin təkamülünün növbəti mərhələsinə çevrilir. AÇG-nin işlənməsinə dair ilk saziş 1994-cü ildə imzalanıb, 2017-ci ildə isə 2049-cu ilin sonunadək uzadılıb. Eyni zamanda SOCAR-ın iştirakı genişlənib və yeni investisiya dövrü üçün şərait yaradılıb. Onun əsas layihələrindən biri bütün istismar müddəti ərzində 300 milyon barelədək neft hasilatı üçün nəzərdə tutulan təxminən 6 milyard dollar dəyərində “Azəri-Mərkəzi-Şərqi” layihəsi olub. Yeni platformadan ilk neft 2024-cü ildə əldə edilib.

Beləliklə, bugünkü AÇG 1990-cı və hətta 2010-cu illərin layihəsindən nəzərəçarpacaq dərəcədə fərqlənir. Söhbət artıq hasilatın artırılmasından deyil, 30 il ərzində yaradılmış infrastrukturdan maksimum səmərəli istifadədən, yataqların məhsuldar ömrünün uzadılmasından və əlavə resursların işlənməyə cəlb edilməsindən gedir. Texnologiyalar və layihənin iqtisadiyyatı dəyişir, yeni dəyər mənbələri yaranır, onun nümayəndələrinin strukturu da transformasiyaya uğrayır. SOCAR-ın “Itochu”nun payını əldə etməsi bu prosesə məntiqi şəkildə uyğun gəlir və Azərbaycanın ölkənin əsas neft aktivində iştirakını onun inkişafının yeni mərhələsində gücləndirir.

Fərqli strategiyalar – ortaq maraq

Yaponiyanın “Itochu” şirkətinin AÇG-dən çıxması, əlbəttə ki, layihənin investisiya cəlbediciliyinin azalmasından xəbər vermir. Daha çox söhbət korporasiyanın özünün prioritetlərinin dəyişməsindən və kapitalın yenidən bölüşdürülməsindən gedir. Müasir dünya energetikasında böyük beynəlxalq şirkətlər getdikcə daha tez-tez portfellərini yenidən nəzərdən keçirir, yetkin aktivlərdən vəsait azad edərək onları yeni layihələrə, infrastruktura, azkarbonlu və rəqəmsal texnologiyalara yönəldir.

“Itochu”nun strategiyası da bu məntiqə uyğundur. Yaponiyanın “Nikkei” agentliyinin məlumatına görə, korporasiya 2030-cu ilədək Yaponiyada hər biri, təxminən, 50 MVt gücündə olan 10-a yaxın data-mərkəzin tikintisinə milyardlarla dollarlıq yeni investisiya etməyi planlaşdırır.

Eyni zamanda, AÇG-dəki payın satılması şirkətin Azərbaycandan getməsi demək deyil. Onilliklər boyu blokun işlənməsində iştirak edən və ölkənin enerji sektorunda ilk böyük Yaponiya investorlarından birinə çevrilən “Itochu” sövdələşmədən sonra Azərbaycanın onun investisiya və ticarət fəaliyyəti üçün mühüm bazar olaraq qaldığını, SOCAR ilə əməkdaşlığın davam etdiriləcəyini bəyan edib. Azərbaycanda rəqəmsal infrastrukturun inkişafını nəzərə alsaq, Yaponiya korporasiyasının yeni səriştələri ikitərəfli qarşılıqlı fəaliyyətin istiqamətlərini potensial olaraq genişləndirə bilər.

Beləliklə, “Itochu” üçün yetkin neft aktivindəki payın satışı investisiya portfelinin idarə edilməsi elementi kimi qiymətləndirilə bilər.

SOCAR üçün məntiq fərqlidir: eyni aktiv uzunmüddətli gəlir mənbəyini təmsil edir və resurs bazasının işlənməsində milli iştirak üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Məhz yanaşmalardakı bu fərqdə satıcı və alıcının maraqları üst-üstə düşüb.

Sövdələşmədən sonra 35,3% paya sahib SOCAR AÇG-nin ən böyük səhmdarına çevrilib. Bununla yanaşı, Azərbaycan şirkətinin iştirakının artması layihənin əməliyyat modelini dəyişmir: BP operator statusunu qoruyur, blokun idarə olunması isə konsorsium şəklində qalır. İqtisadi əhəmiyyəti, ilk növbədə, ondadır ki, belə bir pay SOCAR-a layihənin gələcək dəyərinin daha böyük hissəsində iştirak etmək imkanı verir, eyni zamanda onun sonrakı işlərin maliyyələşdirilməsi üzrə öhdəliklərini də artırır.

Sonuncu hal AÇG-nin yetkin işlənmə mərhələsində xüsusilə əhəmiyyətlidir. 2026-cı ilin birinci yarısında layihənin kapital xərcləri 32% artaraq 733 milyon dollara çatıb, əməliyyat xərcləri isə 268 milyon dollar təşkil edib. Xərclərin belə strukturu baş verən transformasiyanı əks etdirir. Getdikcə daha çox vəsait sadəcə cari hasilatın saxlanılması üçün deyil, yataqların məhsuldar ömrünün uzadılması və işlənmənin səmərəliliyinin artırılması üçün tələb olunur.

Bununla yanaşı, ayrı-ayrı sahələrdə hasilatın təbii azalması bütün blokun iqtisadi potensialının azalması demək deyil. 2026-cı ilin birinci yarısında AÇG-nin orta sutkalıq hasilatı bir il əvvəlki 327 min barelə qarşı 323 min barel təşkil edərək cəmi 1,2% azalıb. Ümumi dinamikanın arxasında isə müxtəlif istiqamətli proseslər gizlənir. “Çıraq” və “Dərinsulu Günəşli”də hasilat azalır, “Mərkəzi-Şərqi Azəri” isə artım nümayiş etdirir.

Yetkin yataq üçün bu cür yenidən bölgü qanunauyğundur. Bəzi sahələr tədricən məhsuldarlığın pik həddini keçir, digərləri isə yeni investisiyalar və texnologiyalar sayəsində əlavə resurs əldə edir. Buna görə də hazırkı mərhələdə AÇG-nin dəyəri getdikcə daha çox təkcə hasilat həcmi ilə deyil, həm də layihə iştirakçılarının qalan resurs bazasından və artıq yaradılmış infrastrukturdan nə dərəcədə səmərəli istifadə edə biləcəyi ilə müəyyən olunur.

Yetkin yatağın ehtiyatları

Hazırkı mərhələdə əsas sual budur: neft hasilatının təbii azalması şəraitində AÇG iqtisadi gəlirliliyini nəyin hesabına qoruya biləcək? Cavab getdikcə daha çox ekstensiv istehsalın artırılması ilə deyil, işlənmənin səmərəliliyinin yüksəldilməsi, yeni texnologiyaların istifadəsi və əlavə resursların istismara cəlb edilməsi ilə bağlıdır.

Bu baxımdan, 2026-cı ilin yanvarında başlayan “Central Azeri Gas Expansion” layihəsi göstəricidir. O, mövcud quyuların neftçıxarma əmsalının artırılması və lay təzyiqinin saxlanılması məqsədilə “Mərkəzi Azəri” platformasında qazın təkrar vurulması imkanlarının genişləndirilməsini nəzərdə tutur. Layihə çərçivəsində dörd qaz vurma kompressoru modernləşdirilib, üstəlik, işlər hasilatı dayandırmadan aparılıb. Yetkin yataq üçün bu cür həllər xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Hər əlavə barelin çıxarılması texnoloji cəhətdən getdikcə daha mürəkkəb olur və neftçıxarma əmsalının artırılması artıq mənimsənilmiş sahələrin məhsuldar ömrünü uzatmağa imkan verir.

Ən əhəmiyyətli perspektivlər 2026-cı ildə qeyri-assosiativ təbii qazın kommersiya hasilatının başlanması ilə bağlıdır. Tarixən AÇG neft layihəsi kimi qəbul edilirdi, indi isə qaz müstəqil dəyər mənbəyi formalaşdırmağa qadirdir. İlk quyu “Qərbi Çırağın” mövcud infrastrukturundan istifadə edilərək qazılıb. Mövcud qiymətləndirmələrə görə, AÇG-nin qeyri-assosiativ qazının çıxarıla bilən ehtiyatları, təxminən, 4 trilyon kubfut təşkil edə bilər və 6 trilyona qədər artırılma potensialına malikdir.

Əsas üstünlük ondan ibarətdir ki, bu resursların mənimsənilməsi üçün istehsal və nəqliyyat infrastrukturunu sıfırdan yaratmaq tələb olunmur. Birinci quyudan çıxarılan qaz və kondensat AÇG-nin fəaliyyətdə olan sistemi vasitəsilə “Səngəçal” terminalına yönləndirilir ki, bu da yeni yatağın işlənməsi ilə müqayisədə kapital xərclərini azaldır. Beləliklə, onilliklər ərzində yaradılmış neft infrastrukturu əlavə funksiya qazanır, AÇG isə tədricən daha şaxələndirilmiş neft-qaz aktivinə çevrilir.

Daha bir potensial ehtiyat qaz və sulu laylar arasında yerləşən neft haşiyəsi ola bilər. 2026-cı ilin mayında “Dərinsulu Günəşli” platformasından onun xüsusiyyətlərinin dəqiqləşdirilməsi və mümkün hasilat potensialının qiymətləndirilməsi üçün ilk quyunun qazılmasına başlanılıb. Hələlik kommersiya effektindən danışmaq tezdir: bunun üçün sınaq nəticələri və ehtiyatların əlavə qiymətləndirilməsi lazımdır. Lakin belə işlərin aparılması faktının özü göstərir ki, AÇG-nin resurs imkanları artıq məlum olan və işlənən neft layları ilə məhdudlaşmır.

Daha çox məsuliyyət

Azərbaycan üçün sövdələşmənin iqtisadi mənası əsasən ölkənin başlıca enerji aktivlərindən birində milli iştirakın artırılmasından ibarətdir. Bununla yanaşı, SOCAR-ın payının yüksəlməsini ARDNF-yə daxilolmaların artması ilə birbaşa əlaqələndirmək olmaz. Gəlirlərin bölüşdürülməsi mexanizmi xeyli mürəkkəbdir və mənfəət neftini, xərclərin ödənilməsini, vergiləri, payları və iştirakçıların maliyyə öhdəliklərini nəzərə alır.

Buna baxmayaraq, AÇG-nin dövlətin neft gəlirləri üçün əhəmiyyəti olduqca böyük olaraq qalır. 2025-ci ildə blokun işlənməsindən ARDNF-yə daxilolmalar təxminən 8,3 milyard manat, yalnız 2026-cı ilin birinci yarısında isə təxminən 4,4 milyard manat təşkil edib. SOCAR payını artıraraq layihənin gələcək nəticələrində – həm neft hasilatında, həm də yeni dəyər mənbələrində – daha böyük birbaşa iqtisadi maraqlılıq əldə edir.

Məsələnin əks tərəfi də var. Əlavə faizlər yalnız potensial gəlirlər deyil, həm də kapital xərclərinin maliyyələşdirilməsi üzrə müvafiq öhdəliklər deməkdir. Bu, AÇG üçün xüsusilə aktualdır, çünki yetkin yatağın məhsuldarlığının qorunması getdikcə daha mürəkkəb texnoloji həllər və əhəmiyyətli investisiyalar tələb edir. Buna görə də 3,65%-lik payın əldə edilməsinin maliyyə səmərəliliyi həm gələcək neft və qaz hasilatından, həm də ictimaiyyətə açıqlanmayan sövdələşmənin dəyərindən asılı olacaq.

AÇG sadəcə maliyyə aktivi deyil, genişmiqyaslı infrastrukturla artıq təmin edilmiş və 2049-cu ilədək istismar üçün nəzərdə tutulan milli resurs bazasının əsas elementidir. Buna görə də iştirakçıların tərkibinin sonrakı dəyişməsi halında SOCAR-ın öz payını artırmağa marağı tamamilə izah edilə bilən olacaq, amma hər belə qərar qaçılmaz olaraq gələcək gəlirlər ilə əlavə investisiya öhdəlikləri arasındakı nisbətin qiymətləndirilməsini tələb edəcək.

AÇG faktiki olaraq inkişafının yeni mərhələsinə qədəm qoyur. Əgər ilk onilliklərdə əsas hədəflər neft hasilatının artırılması və ixrac infrastrukturunun yaradılması idisə, indi diqqət artıq yaradılmış istehsal bazasının maksimum monetizasiyasına yönəlir. Neftçıxarma əmsalının artırılması, qazın və əlavə layların mənimsənilməsi layihənin iqtisadi ömrünü uzatmağa və yetkin sahələrdə hasilatın təbii azalmasını qismən kompensasiya etməyə qadirdir.

Bir sözlə, SOCAR və “Itochu” arasındakı sövdələşmə adi səhmdar dəyişikliyinin çərçivəsindən xeyli kənara çıxır. O, eyni vaxtda iki tendensiyanı əks etdirir: beynəlxalq şirkətlər tərəfindən kapitalın yenidən bölüşdürülməsi və Azərbaycanın resurs potensialı hələ tükənməmiş strateji aktivdə payını gücləndirmək istəyi.

Bu mənada “Əsrin müqaviləsi” neft-qaz sənayesinin özü ilə birlikdə dəyişməyə davam edir. Maksimum həcmlər dövrünün yerini maksimum səmərəlilik dövrü tutur. AÇG-nin qalan resurslarını, texnologiyalarını və infrastrukturunu yeni dəyər mənbələrinə çevirmək nə dərəcədə uğurla bacarılacağından layihənin növbəti iki onillikdəki iqtisadi gəlirliliyi böyük ölçüdə asılı olacaq.