
ÖLMƏZLİK ZİRVƏSİ
Azərbaycanda milli musiqi günü və dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun doğum günüyi qeyd olundu
Müəllif: Arif Hüseynov BAKI
18 sentyabr Azərbayjanda Musiqi günüdür. Çoxəsrlik Azərbayjan musiqi mədəniyyətində həmin gün son dərəjə böyük hadisə baş verib. Dahi bəstəkar, müasir professional Azərbayjan musiqisinin banisi, geniş bilik diapazonlu alim, nəzəriyyəçi, dramaturq, maarifçi, yüksək səviyyəli publisist, görkəmli ijtimai xadim, xalqının sevimli və unudulmaz musiqi peyğəmbəri, Azərbayjanda opera injəsənətinin əsasını qoymuş, xalqının bədii mədəniyyət tarixində xariqələr yaratmış, yeni tembr imkanları axtarışında uğurlar qazanmaqla ilk dəfə olaraq Avropa və Şərq alətlərinin ifa imkanlarını sintez edə bilmiş (möhtəşəm "Koroğlu" operasında simfonik orkestrdə qaval, zurna, tar milli alətlərinin səslənməsi bunun bariz sübutudur) Üzeyir bəy məhz həmin gün dünyaya gəlib.
Xalq üçün musiqi
Azərbayjanda ilk dəfə notla çalan xalq çalğı alətləri okestri yaradan Üzeyir bəyin bilavasitə təsiri ilə ifaçılıqda çoxsəslilik meydana gəlib.. "Koroğlu" operasında "Çənlibel" səhnəsində xor çoxsəsliliklə oxuyur. Xatırladaq ki, Üzeyir bəy bu yeniliyi tətbiq edənə qədər Azərbyjanın ifaçılıq sənətində birsəslilik hökm sürürdü. Üzeyir bəy Azərbayjanda ilk dəfə milli xor təşkil edəndən sonra onun ifasında çoxsəsliliyin yer alması üçün böyük zəhmət çəkmişdi. Təsəvvürünüzə gətirin ki, tərkibində musiqi təhsili görmüş ifaçıların azlıqda qalması şəraitində çoxsəsliliyi öyrətmək nə qədər çətin bir iş idi. Bunun sübutu üçün misal çəkmək yerinə düşər.
Son vaxtlar çox sayda yaradılan "qruplar" hələ də çoxsəsliliklə oxuya bilmədiklərindən, bir səslə oxuyurlar ki, bu da musiqi əsərinin yeknəsəq səslənməsi ilə nətijələnir və dinləyijiyə təsirsiz ötüşür; bütün bunlar Üzeyir bəy ənənələrinə biganəliyin nətijəsidir.
Üzeyir bəy musiqinin elmi əsaslar üzərində inkişafına çalışırdı. O bilirdi ki, gərgin zəhmətsiz heç bir inkişafa nail olmaq mümkün deyildir. Musiqi injəsənətini sürətlə inkişaf etdirmək üçün Üzeyir bəyin təşəbbüsü ilə 1921-ji ildə azərbayjanlı oğlanlar və qızlar üçün xüsusi musiqi məktəbi yaradıldı. Həmin məktəbdə 500-dən artıq tələbə təhsil alırdı. 1926-jı ildə bu məktəb Azərbayjan Dövlət Konservatoriyasına birləşdirildi. Tələbələr ümumi musiqi təhsili almaqla yanaşı, Azərbayjan xalq musiqisini praktik və nəzəri baxımdan da dərindən öyrənirdilər. Zəngin koloritli xalq musiqimizin polifonik formalar üçün tutarlı özül olduğuna dərindən inanan dahi bəstəkar onun müəyyən inkişaf mərhələsində ümumdünya musiqi injəsənətinə tutarlı yeniliklər gətirəjəyinə inanırdı. O, formalizm əsasında ərsəyə gətirilmiş musiqini, hoqqabazlığı, injəsənətə səthi münasibət bəslənilməsini xoşlamırdı. Üzeyir bəy dünya musiqi klassiklərinin-Jüzeppe Verdinin, Mixail Qlinkanın, Pyotr Çaykovskinin və başqa tərifəlayiq sənətkarların əsərlərini dinləməkdən zövq alırdı. Bu bəstəkarların əsərləri melodiya zənginliyi, forma injəliyi, məzmun dolğunluğu və ideyalılığı ilə dahi bəstəkarımızı həmişə məmnun qoyurdu. Onda formalistjəsinə yazılmış əsərə maraq doğurmağa səy göstərənlərə deyirdi: " Musiqini elə yazmaq lazımdır ki, onu xalq başa düşsün". Azərbayjan Dövlət Konservatoriyasının bəstəkarlıq fakültəsində təhsil alan tələbələrə musiqi yaradıjılığında sadəliyə, xəlqiliyə, realizmə üstünlük verilməsini məsləhət görürdü. Deyirdi ki, xalq üçün musiqini onun başa düşəjəyi dildə yazmaq lazımdır. Janlı musiqi ilə əlaqəni kəsmək olmaz. Onun məramı gənj Azərbayjan bəstəkarlarını düzgün yaradıjılıq yoluna istiqamətləndirmək idi. Üzeyir bəy Azərbayjan konservatoriyasının məzunlarının Moskvada, Leninqradda, Bakıda keçirilən ifaçılıq müsabiqələrində iştirak etmələrini vajib sayır, buna görə də müsabiqələrin cürilərində həvəslə iştirak edirdi. O, ifaçılar yetişdirən kafedralardan repertuarı genişləndirmək, xüsusilə də Azərbayjan tematikasında repertuar işləyib hazırlamaq tələbini irəli sürürdü.
Üzeyir bəy konservatoriyada vokal təhsili məsələlərinə xüsusi diqqət yetirirdi. O, vokal fakültəsində anjaq səs imkanları geniş olan anadangəlmə istedadların təhsil almasına çalışırdı. İstəyirdi ki, sonralar ərsəyə gətiriləjək milli operalar istedadlı yerli solistlər tərəfindn ifa olunsun. Üzeyir bəy gələjək bəstəkarlar, diricorlar və musiqi nəzəriyyəçiləri üçün polifoniya, orkestrləşmə, partituranı notdan oxuma vərdişləri üçün lazımi biliklərə yiyələnmələrinin vajibliyini lazımi qədər qiymətləndirə bilməyən bəzi səthi düşünjəli musiqiçiləri qəzəblə tənqid edirdi. O deyirdi: "Bizə bilik baxımından yarımçıq səviyyəli musiqiçilər yox, hər jəhətdən tam hazırlıqlı sənətçilər gərəkdir".
Üzeyir bəy müəllimlərin dərsləri diqqətçəkən səviyyədə demələrinin tərəfdarı idi. Ona tələbələrin dərslərə həvəssiz gəlmələrindən gileylənən müəllimlərə deyirdi: "Tələbələrin mühazirələrə mütəmadiyən gəlməmələrinin günahını anjaq onlarda görürsünüz, özünüzdə yox?". Direktorun xoşluqla söylədiyi tənqidi eşidən həmin müəllim özünün mühazirələrinə yenidən baxır, xeyli götür-qoydan sonra tələbələrinə maraq doğuran tərzdə material təqdim edirdi və həmişə də direktorun dediklərindən düzgün nətijə çıxarmağa çalışırdı.
Müəllim olmaq üçün
Üzeyir bəy konservatoriyada elmi- tədqiqat və tədris metodikası işinə xüsusi diqqət yetirirdi. Dövlət konservatoriyasfnda yaradılan kafedralar bir növ elmi mərkəzlərə çevrilmişdi. Tədris prosesinin yaxşılaşdırılması, metodik problemlərin optimal həlli, elmi-tədqiqat məsələlərinin düzgün istiqamətindəmrilməsi, professor-müəllim heyətinin ixtisaslarının artırılması istiqamətindəm məqsədyönlü işlər görülmüşdü.
Üzeyir Hajıbəyovun bəstəkarlıq karyerasının özülü Tiflis quberniyasının Qori Müəllimlər Seminariyasında qoyulmuşdu. Zaqafqaziya Müəllimlər Seminariyasında azərbayjanlılardan (o vaxtlar azərbayjanlılara "tatar" deyirdilər) ibtidai məktəblərdə dərs deyən müəllim hazırlanması üçün tatar şöbəsi də vardı. Azərbayjanlı uşaqlar bu şöbədə xüsusi pansion şəraitində yaşayır və oxuyurdular. Seminariyaya daxil olmaq istəyənlər həkim yoxlamasından keçəndən sonra imtahanlara buraxılırdılar. İmtahan vermək bir o qədər də asan olmadığından, çoxları evlərinə qayıtmalı olurdular. İmtahan verəndən sonra azərbayjanlılar aşağı hazırlıq siniflərinə, ruslar və gürjülər isə yuxarı hazırlıq siniflərinə qəbul olunurdular. Üzeyir Hajıbəyov imtahanları müvəffəqiyyətlə verəndən sonra aşağı hazırlıq sinfində oxumağa başlamışdı.
Seminariyada jiddi tədris recimi vardı. İmtahanlardan uğurla çıxanlar hökumət hesabına 5 il təhsil alandan sonra öz vətənlərində ibtidai sinif müəllimi kimi 5 il fəaliyyət göstərməli idilər.
Üzeyir bəyin musiqi sahəsində inkişafında nəğmə dərsləri az rol oynamamışdı. Nəğmə dərslərində o, not sistemi ilə, qammalarla, tonlar və yarımtonlarla, iki və üçsəsli oxumaq üsulları ilə tanış olmuşdu. Azərbayjanın ujqar kəndlərindən və rayonlarından gələnlər üçün bütün bunlar öhdəsindən gəlmək mümkünsüz olan çətinliklər idi. Ona görə ki, həmin şagirdlər heç bir dəfə də olsun, nə Qərb musiqisi eşitmiş, nə də qammanın nə olduğunu bilmirdilər. Bu çətinliklərdən baş çıxaranlar ikinji və üçünjü səslə oxumağa buraxılırdılar. Seminariyada şagirdlərin hər hansı bir musiqi alətində çala bilməsinə xüsusi diqqət yetirilirdi. Məqsəd ibtidai sinif müəlliminin uşaqlara nəğməni skripkanın müşayiəti ilə öyrətməsindən ötrü həmin alətdə çala bilməsi zərurəti idi. Üzeyir seminariyada təhsil alarkən skripka və violençel çalmağı yaxşı öyrənmişdi. O, nəfəs aləti baritonda da çalmağı bajarırdı. Üzeyiri musiqi qabiliyyətinin mükəmməl olması səbəbindən seminariya orkestrinin heyətinə daxil etmişdilər. Gənj Üzeyir seminariyada yaradılmış simli alətlər orkestrində də fəaliyyət göstərməyə başlamışdı. Həmin musiqi kollektivləri şəhərin müxtəlif yerlərində verdikləri konsertlərdə Qunonun "Faust", Jüzeppe Verdinin "Traviata", Pyotr Çaykovskinin "Yevgeni Onegin" operalarından ayrı-ayrı marşları, valsları ifa edirdilər.
Qarabağdan gəlmiş və heç vaxt çoxsəsli avropasayağı oxu tərzini eşitməmiş Üzeyir Hajıbəyovun bir-iki dərsdən sonra onu dərhal mənimsəyə bilməsi sinif yoldaşlarını çox təəjjübləndirmişdi. O, birbaşa not vərəqindən ikinji və üçünjü səslə oxuya bilməklə yanaşı, nəğmənin ikinji tonlarını da çalmağı öyrənmişdi. Uşaqları təəjjübləndirən bir də o idi ki, hətta çalışqan şagirdlərin heç də hamısı üçünjü səslə oxumaq iqtidarında deyildi. Oxu dərslərini yaxşı mənimsəməklə, Avropa musiqi alətlərində çalmaqla, orkestrlərdə iştirak etməklə və nadir hallarda Tiflisdə opera dinləməklə Üzeyir və onun yaxın dostları Avropa musiqisini, onun nəzəriyyəsini və praktikasını mənimsəməkdə xeyli irəliləmişdilər. Yoldaşları arasında Şərq musiqisini, yəni Azərbayjan muğamlarını yaxşı bilməklə Üzeyir avtoritet sahibi olmuşdu. Bayram müsamirələrində, bazar günləri şəhərətrafı gəzintilərdə sinif yoldaşları Üzeyirin məlahətli səslə oxumasından xüsusi zövq alırdılar.
Gələjəyin dahi bəstəkarı seminariyanı bitirməyə az qalmış yaxın dostlarını yeməkxana odasında skripkanın müşayiəti ilə "Şəbi-hijran" xorunu oxumağa dəvət edirdi. Xor ifası pis alınmırdı və yoldaşları Üzeyirə öz fərəhlərini bildirirdilər. Üzeyir bəy həmin xor nömrəsini bir müddətdən sonra Şərqdə ilk operası olajaq "Leyli və Məjnun" operasında müqəddimə xoru kimi istifadə etdi.
Üzeyir Hajıbəyov bir neçə seminariya dostları ilə birlikdə Avropa musiqi alətlərində çalmaqla, orkestrlərdə iştirak etməklə, bəzi hallarda Tiflisə gedib opera dinləməklə Avropa musiqisini, onun nəzəriyyəsini və praktikasını mənimsəmək işində ilk təjrübə qazanmışdı.. Üzeyir bəy və seminariya dostları qış və yaz tətillərində maddi çətinlik ujbatından evlərinə gedə bilmədikləri üçün seminariyada qalmalı olurdular. Belə hallarda skripkalarını da götürüb bir-iki günlüyə Tiflisə gedir və həmişə də sinif yoldaşları Əli Terequlovun yanında qalırdılar. Böyük musiqi həvəskarı olan dostlar Qərbi Avropa operalarından duetlər, triolar, ayrı-ayrı parçalar ifa edirdilər. Tiflis opera teatrında bu və ya digər operanı dinləmək seminaristlər üçün əsl zövq mənbəyinə çevrilirdi. Evə gələndən sonra opera tamaşasının müxtəlif anlarıının, müğənnilərin ariyaları nejə oxumalarının, aktyor sənətinin müxtəlif tərəflərinin geniş müzakirəsi saatlarla davam edirdi.
Çox vaxt oxunan kitabların məziyyətlərindən söhbət açılır, rus və Qərbi Avropa yazıçılarının əsərlərindən parçalar ujadan oxunurdu. Hamı çalışırdı ki, özünün oxu qabiliyyətini göstərə bilsin.
Tələbə Üzeyir Qoqolun əsərlərini oxumağı daha çox sevirdi. Qoqolun yumorundan xüsusi zövq alırdı. Yumor Üzeyirə xas olan jəhət idi. Onun seminariyanın axırınjı sinfində yazdığı yumoristik seir uzun müddət gülüş və zarafat predmetinə çevrilmişdi. Seir yazılmasının öz qısa tarixçəsi vardı.
Tatar şöbəsinin inspektoru tələbələrin başlarının qırxılması hesabına pula qənaət etmək üçün evindən paslı bir başqırxan gətirib dəlləklik etmək həvəsinə düşübmüş. Seminaristləri sıraya düzüb bir-bir başlarını qırxmaq istəyibmiş. Maşın paslı olduğu üçün işləmədiyindən uşaqların saçlarına ilişir və ağrıtörədən dərəjədə dartırdı. Saçını paslı maşının dişlərindən xeyli çətinliklə azad edə bilən şagirdlər başlarını götürüb həyətə qaçırdılar. İnspektor dəlləkliyini uşaqların başında öyrənməyin mümkünsüzlüyünü yəqin edəndən sonra "pula qənaət" kampaniyasını dayandırıb, zavallı yeniyetmələri şəhər bərbərxanasına aparmalı olmuşdu. Bu gülməli hadisə tələbə Üzeyir üçün seminariya dostlarını məzələndirməkdən ötrü yumoristik seir mövzusuna çevrilmişdi.
Stereotiplər alt-üst oldu
Üzeyir bəy Hajıbəyov Azərbayjanın çoxəsrlik musiqi mədəniyyətinin tarixi və müasirliyidir. O, güjlü publisist, dərin istedadlı dramaturq, sonsuz sayda gözəl musiqi dəyərlərinin sahibi olub. Üzeyir bəyin musiqisi qeyri-adi hisslərin, dərin təfəkkürün, yüksək ideyaların musiqisidir. Üzeyir bəyin yaradıjılıq diapazonu son dərəjə geniş olub. Azərbayjan opera musiqisinin banisi olmaqla yanaşı, musiqili komediya canrının da əsasını o qoyub. "Koroğlu" qəhrəmanlıq operası istisna edilməklə digər əsərlərinin hamısının librettosunu özü yazıb. Ürəklərə hakim kəsilən melodiyaları, dərin yumorla köklənmiş mətn dolğunluğu sayəsində böyük bəstəkarı xalqa həmişəlik sevdirib. Onun komediyalarındakı deyimlər millətin məişətinə birdəfəlik daxil olub. Personacların danışıq dili onların çox da dərin olmayan mənəvi aləmlərini açıb-göstərməklə tamaşaçıların sağlam gülüşünə rəvaj verib.
Məlum olduğu kimi, Üzeyir bəy Şərq aləmində ilk "Leyli və Məjnun" operasını yazmaq arzusunu Şuşada həvəskar artistlərin ifasında "Məjnun Leylinin məzarı üstündə" musiqili fajiəni görəndən və dinləyəndən sonra reallaşdırmaq fikrinə düşmüşdü. Həmin vaxt Üzeyir 13 yaşlı yeniyetmə idi. Adamın inanmağı gəlmir ki, müəllimlər seminariyasında alınmış musiqi savadı ilə opera yazmaq olar. Bu işin öhdəsindən anjaq fövqəlistedad sahibi gələ bilərdi. Üzeyir bəydə belə bir istedad vardı. O, Bakıya gələndən sonra seminariya dostları olan skripka, violençel çalanların və istedadlı tarzən Qurban Pirimovun arxa durajaqlarına inanaraq böyük həvəslə işə başlamışdı. Operada bütün musiqi birsəsli idi. O zaman Üzeyir bəy seminariyada öyrəndiyi solfejionun əsaslarını bilirdi, harmoniya, kontrapunkt, musiqi formaları, yəni bəstəkarın bilməli olduğu şeylər haqqında heç bir təsəvvürə malik deyildi. Bununla belə "Leyli və Məjnun" böyük müvəffəqiyyət qazandı. Opera müəllifinin təbirinjə desək, müvəffəqiyyətin əsas səbəbi Azərbayjan xalqının öz teatr səhnəsində Azərbayjan operasının işıq üzü görməsini gözləməsi idi. Bu operada əsl xalq musiqisi ilə məşhur klassik sücet birləşmişdi.
"Leyli və Məjnun"un uğurlu tamaşasından sonra, Üzeyir bəy "Şeyx Sənan" operasını və "Ər-arvad" musiqili komediyasını yazmışdı. 1909-ju ildə ərsəyə gətirdiyi "Əsli və Kərəm" və "Şah Abbas" operalarında bəstəkarın öz musiqisi əsas yer tutmuş və orkestr üçün savadlı işlənmişdi.
Onun müasir hadisələrə həsr etdiyi "Ər-arvad", "O olmasın, bu olsun", "Arşın mal alan" musiqili komediyalarında ozamankı Azərbayjan ziyalılarının qabaqjıl hissəsini düşündürən ideyalar əks olunmuşdur. Azərbayjanlı qadının əsarətdən xilas edilməsi, mürtəje ənənələrə qarşı mübarizə ideyaları hər üç musiqili komediyada üstüörtülü şəkildə olsa də əks etdirilmişdir.
Üzeyir bəy "Koroğlu" operasını yazmamışdan 20 il əvvəl xalq musiqisinin əsaslarını və köklərini öyrənməyə başlamışdı. Opera yazmaq sənətinin hər bir jəhətini ətraflı öyrənə bilmişdi. Bununla da "Koroğlu" operasını yazmağa hazır olduğunu yəqin etdikdən sonra jəsarətlə işə başlamışdı. Başqa operalarda olduğu kimi, "Koroğlu"da da, nəzərdə tutulan ariyalar, duetlər, triolar, reçitativlər və digər leytmotivlər Azərbayjan muğamları üzərində qurulmalı idi.
Üzeyir bəy "Musiqidə xəlqilik" məqaləsində yazmışdı: "Muğam sistemi ümumi musiqi mədəniyyətinə bir çox yeniliklər və təravət gətirəjəkdir. Mən "Koroğlu" operasını yazdıqda qədim xalq yazısı çərçivələrindən bir qədər kənara çıxmışam, yəni əsərimi bir qədər sərbəst üslubda yazmışam. Təjrübə göstərdi ki, opera bütünlükdə geniş tamaşaçı kütlələrinə çata bilmişdir və bunun səbəbi də operanı yazarkən onun musiqi mətnində və həmçinin yaradıjılıq fantaziyamda muğam sistemini əsas götürməyim olmuşdur".
Üzeyir Hajıbəyov yaradıjılığı dövrünün görkəmli şəxsiyyətləri tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. Məşhur rus bəstəkarı Tixon Xrennikov yazmışdır: "Üzeyir Hajıbəyov xalq musiqisi özülündə yüksəlmişdir. O, sovet musiqisinin klassikidir". SSRİ xal artisti Akaki Xorava Üzeyir bəyi təkjə Azərbayjan xalqının deyil, bütün sovet xalqının iftixarı və şərəfi kimi dəyərləndirmişdir.
Görkəmli rus bəstəkarı Yuri Şaporin Üzeyir bəyin "Koroğlu" operası haqqında böyük iftixar hissi ilə bəhs etmişdir. "Koroğlu"nun klavirini və partiturasını dəfələrlə nəzərdən keçirib bu qərara gəlmişəm ki, bu əsər xalq musiqisinin dayaqları üzərində qurulduğundan, adamda heyranlıq doğurur".
Rus musiqi dünyasının patriarxı Dmitrii Şostakoviç Üzeyir bəyi çox istedadlı bəstəkar və görkəmli ijtimai xadim kimi, respublikada ilk dəfə olaraq Azərbayjanda opera injəsənətinin əsasını qoyan, musiqi təhsilini əsaslı şəkildə təşkil edən yaradıjı şəxsiyyət kimi dəyərləndirmişdir.
Ölməz şair Səməd Vurğun Üzeyir bəyi "İnsan qəlbinin nəğməkarı", Mirzə İbrahimov "Azərbayjanın injəsənət və mədəniyyət tarixində nadir şəxsiyyət", məşhur alim Məmməd Arif "Əsl xalq sənətkarı" adlandırmışlar. Üzeyir bəy taleyinə ölməzlik yazılmış dahidir.
MƏSLƏHƏT GÖR: