REGİONU DƏYİŞƏN QƏLƏBƏ

Azərbaycanın İkinci Qarabağ müharibəsində əldə etdiyi qələbənin beşinci ildönümünün qeyd olunma şəkli Cənubi Qafqazda 2020-ci ildən sonra baş vermiş dərin dəyişikliklərin əksi sayıla bilər. Noyabrın 8-də Bakıda təşkil olunan miqyaslı hərbi parad yalnız 44 günlük müharibənin nəticələrinin regional siyasi reallıqda tam əks olunduğunu göstərməyib, həm də Azərbaycanın hərbi-siyasi kursunun dayanıqlılığını, öz mövqeyinə inamını, müdafiə və texnologiya sahəsində artan potensialını nümayiş etdirib.

Yeni reallıqların paradı

Tədbirdə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın və Pakistanın Baş naziri Məhəmməd Şahbaz Şərifin iştirakı ona xüsusi əhəmiyyət qazandırıb. Müharibə zamanı Bakıya siyasi dəstək göstərmiş iki dövlətin liderlərinin paradda iştirakı Azərbaycan-Türkiyə-Pakistan üçtərəfli formatının heç də situativ xarakter daşımadığını, artıq uzun müddətdir ki, daimi amilə çevrildiyini bütün dünyaya nümayiş etdirib. Parad zamanı üç ölkənin hərbi bölüklərinin birgə keçidi isə tərəfdaşların Azərbaycana postmüharibə balansının qorunmasında da dəstək göstərməyə hazır olduqlarını ortaya qoyub.

Hərbi paradda çıxış edən hər üç lider mövcud mərhələnin əsas istiqamətlərindən söz açıb. Prezident İlham Əliyev Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan genişmiqyaslı bərpa işlərini, yeni postmünaqişə reallığının formalaşdığını, müttəfiqlərin buradakı rolunu vurğulayıb, Rəcəb Tayyib Ərdoğan Qarabağın azad edilməsini «bütün türk dünyasının qürur mənbəyi» adlandırıb, Məhəmməd Şahbaz Şərif isə Pakistanın Azərbaycanın yanında olduğunu bir daha dilə gətirib, bu ikitərəfli dostluğun strateji xarakter daşıdığını söyləyib.

Parad, həmçinin Azərbaycanın müdafiə-sənaye kompleksinin yeni imkanlarını nümayiş etdirib. Təqdim edilən pilotsuz uçuş aparatları, yüksək dəqiqlikli sursatlar, müasir zirehli texnika və radioelektron mübarizə sistemləri ölkənin qısa müddət ərzində öz texnoloji bazasını yaratdığını, ölkədə müasir hərbi texnikanın istehsalının tam gücü ilə işlədiyini göstərib. Ən yeni xarici silah nümunələri isə Türkiyə, Pakistan, İsrail və digər tərəfdaşlarla əməkdaşlıq əsasında əldə edilib və bu, ordunun müasirləşdirilməsinin miqyasını ortaya qoyur.

Paradda dünyanın aparıcı şirkətləri tərəfindən istehsal edilmiş yüksək texnoloji sistemlər də nümayiş olunub. Bu, Azərbaycanın müasir hərbi-texniki zəncirə maksimum inteqrasiya etdiyini, milli müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsi üçün xarici texnologiyalardan maksimum səmərəli istifadə olunduğunu təsdiqləyib. Ümumilikdə Bakıda təşkil olunmuş hərbi parad müharibənin nəticələrinin geri dönməz olduğuna dair mühüm siqnal sayıla bilər.

Mümkünsüz görünənlər reallığa çevrilir

Cənubi Qafqazın sürətlə dəyişən geosiyasi mənzərəsinin əsas hadisəsi Ermənistanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıması və Bakının fundamental tələblərinin yer aldığı sülh sazişinin əsas müddəalarını qəbul etməsidir. Sənədin baza predmetləri Azərbaycan tərəfindən formalaşdırılıb və danışıqların bütün mərhələlərində ardıcıl şəkildə irəli sürülmüş beş prinsipə əsaslanır. Sənəd, nəhayət, 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə paraflanıb ki, bu da hadisəyə əlavə siyasi çəki qazandırıb. Bu, faktiki olaraq, otuz illik qarşıdurmanın başa çatması, Cənubi Qafqazda yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasının başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Bu nizamlamanın əsas parametrləri isə beynəlxalq hüquq və Azərbaycanın bərpa etdiyi ərazi bütövlüyü əsasında təsbit edilib.

O da qeyd olunmalıdır ki, İkinci Qarabağ müharibəsindəki məğlubiyyət Ermənistan daxilində də siyasi transformasiyanı sürətləndirib. Əvvəlki xarici siyasi kursun mənasızlığını anlayan ölkə rəhbərliyi milli kimliyin, strateji prioritetlərin yenidən nəzərdən keçirilməli olduğunu bəyan edib. İndi postmüharibə dövrünün ideoloji təməlini «Real Ermənistan» konsepsiyası təşkil edir. Başqa sözlə, «Böyük Ermənistan» haqqında miflərlə yüklənmiş düşüncədən imtina olunur, müasirləşmə, qonşularla birgəyaşayışa yönəlmiş praqmatik siyasətə keçid edilir.

Erməni diplomatiyası ölkəni xarici ölkələrin forpostu deyil, müstəqil aktor kimi təqdim etməyə başlayıb. Baş nazir Nikol Paşinyan dəfələrlə bildirib ki, o, Ermənistanı başqalarının maraqlarının alətinə çevirmək niyyətində deyil. «Real dünyada yaşamaq» və rasional milli maraqlara əsaslanmaq zərurətini qabardan Paşinyan bu kursun ölkəni yeni şəraitə uyğunlaşdırmaq, xroniki təcridi aradan qaldırmaq cəhdi olduğunu vurğulayır.

Yeni çoxtərəfli dialoq formaları təklifi

44 günlük müharibədən dərhal sonra Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev regional liderlərin dəstəyi ilə üç Cənubi Qafqaz ölkəsi – Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstanı, eləcə də qonşu ölkələr olan Rusiya, Türkiyə və İranı birləşdirəcək «3+3» adlı yeni dialoq formatının yaradılması təşəbbüsü ilə çıxış edib. Məqsəd iştirakçıların mövqelərini yaxınlaşdırmaq, problemlərin, layihələrin birgə müzakirəsi üçün platformanın yaradılması idi. O zaman Gürcüstan Rusiya ilə diplomatik münasibətlərinin olmadığını, həmçinin ərazilərinin bir hissəsinin hələ də işğal altında olduğunu əsas gətirərək bu formatda iştirakdan boyun qaçırsa da, format çoxtərəfli koordinasiya aləti kimi, uzunmüddətli perspektivdə onun üçün açıq olaraq qalır.

2023-cü ilin sonlarına doğru Cənubi Qafqaz ölkələri arasında yeni üçtərəfli əməkdaşlıq formatı da yaranmağa başlayıb. Oktyabrda Tbilisidə təşkil olunmuş «Böyük İpək Yolu» beynəlxalq forumu çərçivəsində Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan baş nazirlərinin ilk görüşü keçirilib. Eyni tərkibdə ikinci görüş 2025-ci ilin payızında olub ki, bu da onun institusionallaşdırılması niyyətini ortaya qoyub. Üstəlik, həmin forum ərəfəsində Prezident İlham Əliyev Ermənistan üçün nəzərdə tutulan malların Azərbaycan ərazisindən tranzitini təmin etməyə hazır olduğunu bildirib, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan isə Türkiyə mallarının onun ölkəsi üzərindən Azərbaycana tranzitinə şərait yaradacaqlarını söyləyib. Bu qarşılıqlı addımlar, əlbəttə ki, sabitləşməyə, qarşıdurmadan praqmatik əməkdaşlığa keçid istiqamətində mühüm siqnallardır.

Bütün bunlarla yanaşı, Rusiya-Ukrayna müharibəsi Moskvanın regiondakı mövqelərini xeyli zəiflədib və bu, Qərbin bölgədə öz rolunu artırmasına şərait yaradıb. Avropa İttifaqı və ABŞ yaranmış boşluğu doldurmaq üçün xarici siyasi fəallığı artırıb. Belə bir şəraitdə 2024-cü ilin aprelində Brüsseldə Ermənistan, ABŞ və Aİ arasında üçtərəfli saziş imzalanıb ki, bu da İrəvanın xarici siyasətinə yeni istiqamət qazandırıb. 2025-ci ilin yanvarında isə İrəvanla Vaşinqton uzunmüddətli əməkdaşlığın parametrlərini müəyyənləşdirən Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası imzalayıblar.

Azərbaycana gəlincə, onun xarici siyasi kursunun əsas xətti çoxşaxəli diplomatiyanı əks etdirən razılaşmalar olub. 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi Türkiyə ilə müttəfiqlik münasibətlərini rəsmiləşdirib. Sonrakı illərdə Bakı bir sıra digər dövlətlərlə də əməkdaşlıq haqqında sazişlər imzalayıb.

Diqqət çəkən məqamlardan biri 2025-ci ilin aprelində Çinlə hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq sazişinin imzalanması olub. Bu, Azərbaycanın xarici siyasətinin şərq istiqamətini gücləndirib. Həmin ilin avqustunda isə Vaşinqtonla ikitərəfli münasibətlərin yüksək səviyyəyə qaldırılmasına dair razılığa gəlinib.

Münasibətlərin rasionallaşdırılması yolunda

Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə yaxınlaşması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bakının region liderlərinin məşvərətçi görüşlərində iştirakı Mərkəzi Asiya əməkdaşlığını yeni müstəviyə daşıyıb, onu Xəzər və türk qurumları ilə əlaqələndirib. Azərbaycan tədricən Avrasiya logistikasının əsas elementlərindən birinə çevrilən trans-Xəzər beynəlxalq nəqliyyat marşrutunun inkişafında fəal iştirak edir. Paralel olaraq Bakı Qazaxıstan və Özbəkistanla birlikdə «yaşıl enerji», rəqəmsal texnologiyalar və boru kəmərləri infrastrukturuna dair layihələri də önə çəkməkdədir.

Azərbaycan diplomatiyasının daha bir önəmli istiqamətlərindən biri Türk Dövlətləri Təşkilatı olaraq qalır. Prezident İlham Əliyevin 2024-cü ilin fevralında işlətdiyi «Azərbaycanın yalnız bir ailəsi var – türk xalqları ailəsi» ifadəsi Bakının siyasi kursunu ortaya qoyub. Nəqliyyat, enerji və rəqəmsal inteqrasiya kimi sahələrdə fəal təşəbbüslərlə çıxış edən Azərbaycan türk dünyasının əsas koordinasiya mərkəzlərindən birinə çevrilir.

Əsasən xarici güc mərkəzlərinə meyillənən Ermənistan və Gürcüstandan fərqli olaraq, Azərbaycan regional strukturlara inteqrasiya edir. Bakı İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı, İslam Əməkdaşlığı Təşkilatı, həmçinin müxtəlif üçtərəfli, beştərəfli əməkdaşlıq formatlarının fəal iştirakçısıdır. Bu isə onun Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Yaxın Şərq arasında birləşdirici halqa kimi mövqeyini gücləndirir.

Şübhə yoxdur ki, Cənubi Qafqaz bu gün də xarici güclərin rəqabət meydanı olaraq qalır və burada baş verən proseslərin dinamikası bir çox hallarda məhz onların maraqları ilə müəyyən edilir. Bununla belə, təhlükəsizlik, tranzit və enerji sahələrində qarşılıqlı asılılığın getdikcə daha dərindən dərk olunması yeni əlaqələrin formalaşmasına zəmin yaradır. Bu model praqmatizmə, qarşılıqlı faydaya və məsuliyyətə əsaslanır ki, onun əsasında da getdikcə daha davamlı əməkdaşlıq arxitekturası yarana, nəticədə, qarşıdurmaların səviyyəsi getdikcə azalaraq, yerini uzunmüddətli sabitliyə verə bilər.

Amma bütün bu qeyd olunanlar Azərbaycan Ordusunun İkinci Qarabağ müharibəsindəki qələbəsi olmadan baş tuta bilməzdi. Qüvvələr balansını kökündən dəyişən, yeni siyasi-hüquqi reallıq yaradır, Cənubi Qafqazın hazırkı simasını müəyyən edən dəyişikliklərin başlanğıc nöqtəsi məhz bu qələbədir.