MODEL DƏYİŞİKLİYİ

Azərbaycanda son illərin ən böyük vergi islahatı başlayır. Bu, nəzarət və idarəetmədən tutmuş gəlir vergisi, ƏDV, amortizasiya, sadələşdirilmiş vergi və sahə imtiyazlarına qədər sistemin, demək olar ki, bütün əsas elementlərini əhatə edir.

Dəyişikliklərin zahiri müxtəlifliyinə baxmayaraq, islahatın məntiqini kifayət qədər bütöv hesab etmək olar. Dövlət, fiskal təzyiqin birbaşa artırılmasından imtina edərək vergi bazasını genişləndirmək və iqtisadiyyatın sistematik şəkildə “ağardılması”na üstünlük verir.

Fəlsəfənin dəyişməsi

Konseptual yeniliklərdən biri vergi qanunvericiliyinə üfüqi monitorinq institutunun daxil edilməsidir. Əslində, söhbət nəzarət fəlsəfəsinin dəyişdirilməsindən gedir. Retrospektiv yoxlamalar əvəzinə vergi orqanı ilə vergi ödəyicisi arasında daimi məlumat mübadiləsi tətbiq ediləcək.

Üfüqi monitorinqə daxil edilmiş şirkətlər üçün kameral yoxlamalar aparılmır, səyyar yoxlamalar isə nadir hallarda tətbiq edilir. Bunun əvəzində vergi ödəyicisi məlumatın açıqlanması və vergi intizamına riayət edilməsi ilə bağlı genişləndirilmiş öhdəliklər götürür. Seçim qaydaları, monitorinqin predmeti, çıxarılma əsasları və sanksiyalar məcəllənin ayrıca maddələrində təsbit ediləcək.

Bu mexanizm artıq bir sıra dünya ölkələrində istifadə olunur və düzgün tətbiq edilərsə, biznesin inzibati xərclərini azalda, vergi öhdəliklərinin proqnozlaşdırıla bilməsini artıra və vergi orqanları ilə mübahisəli məsələləri azalda bilər. Buradakı risk məhdud iştirakçı dairəsidir. Əgər monitorinqə giriş dar olarsa, islahatın effekti lokal olacaq.

Mənfəət vergisi və amortizasiya ayırmaları sahəsindəki dəyişikliklər üfüqi monitorinqlə birbaşa əlaqəlidir. Onda iştirak edən şirkətlərə amortizasiyanın hesablanması üçün düz xətt metodu və azalan balans metodu arasında seçim etmək hüququ verilir. Digər vergi ödəyiciləri üçün daha sərt yanaşma saxlanılır.

Yumşaq qayıdış

Vergi islahatının ən həssas elementi qeyri-dövlət qeyri-neft sektorunda muzdlu işçilər üçün gəlir vergisinin mərhələli şəkildə tətbiqidir. 2019-cu ildən məhz bu kateqoriya əhəmiyyətli vergi və sosial imtiyazlardan istifadə edirdi və bu da məşğulluğun və əməkhaqlarının leqallaşdırılmasında əhəmiyyətli effekt verib.

2026-cı ildən etibarən güzəştli rejimdən ehtiyatlı və zaman etibarilə uzadılmış çıxış prosesi başlayır. Dərəcələr tədricən artırılacaq - 2500 manatadək gəlirlər üçün 2028-ci ilədək 3%-dən 7%-ə qədər artacaq, daha yüksək gəlirlər üçün isə mülayim proqressivlik saxlanılacaq.

Bununla bağlı mexanizm belə olacaq. 2027-ci il yanvarın 1-dək 2500 manata qədər gəlir üçün vergi dərəcəsi 3%; 2500 manatdan 8000 manata qədər - 75 manat üstəgəl artıq məbləğin 10%-i; 8000 manatdan artıq gəlir üçün - 625 manat üstəgəl artıq məbləğin 14%-i təşkil edəcək. 2027-ci il yanvarın 1-dən müvafiq dərəcələr 5%, 125 manat üstəgəl 10% və 675 manat üstəgəl 14%-ə qədər artırılacaq. 1 yanvar 2028-ci il tarixindən 2500 manata qədər gəlirlər üçün 7%, 2500-8000 manat aralığı üçün 175 manat üstəgəl 10% və 8000 manatdan yuxarı gəlirlər üçün 725 manat üstəgəl 14% dərəcəsinin müəyyən edilməsi planlaşdırılır.

Beləliklə, dövlət tarazlığı qorumağa çalışır. O, bir tərəfdən gəlir vergisini sistemə qaytarmağa, digər tərəfdən isə əməkhaqlarının yenidən “kölgəyə” getməsinə səbəb olmamağa çalışır. Əsas risk daha çox psixoloji xarakter daşıyır. İşəgötürənlər və işçilər, xüsusilə kiçik biznes seqmentində, güzəştlərin ləğvini məşğulluq şərtlərinin yenidən nəzərdən keçirilməsi üçün bir siqnal kimi qəbul edə bilərlər. Məhz buna görə də kəskin fiskal dönüş əvəzinə mərhələli artım ssenarisi seçilib.

Dövlət Vergi Xidmətinin Vergi siyasəti baş idarəsinin rəhbəri Nicat İmanovun qeyd etdiyi kimi, əvvəlki islahatlar mərhələsinin nəticələri əhəmiyyətli olub. 2019-cu ilin əvvəli ilə müqayisədə özəl qeyri-neft-qaz sektorunda əmək müqavilələrinin sayı 89,2% artaraq 1 noyabr 2025-ci il tarixinə 1 milyonu keçib. Onların əmək müqavilələrinin ümumi sayında payı 38,5%-dən 54,2%-ə yüksəlib. Bundan əlavə, 2024-cü ildə 2018-ci illə müqayisədə ümumi əməkhaqqı fondu 2,5 dəfə, qeyri-neft özəl sektorunda isə 2,7 dəfə artıb. Məcburi dövlət sosial sığortası üzrə daxilolmalar 2,5 dəfə, o cümlədən qeyri-büdcə sektoru üzrə 2,6 dəfə artıb. Paralel olaraq Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun gəlirlərində büdcə transfertlərinin payı 35,6%-dən 17,5%-ə düşüb.

“İslahat məşğulluğun leqallaşdırılmasında əhəmiyyətli irəliləyişə nail olmağa imkan verib. İndi əsas vəzifə əldə edilmiş nəticələrin qorunub saxlanılması və əmək gəlirlərinin “ağardılması”nın dəstəklənməsinin davam etdirilməsidir. Bunun üçün vergilərin və sığorta haqlarının mərhələli və yumşaq keçidlə differensial tətbiqi mexanizmi formalaşdırılır”, - N.İmanov vurğulayıb.

“Kölgə”yə qarşı

İslahatın əsas istiqamətlərindən biri nağdsız hesablaşmaların stimullaşdırılmasıdır. ƏDV və sadələşdirilmiş vergi məqsədləri üçün POS-terminallar vasitəsilə formalaşan dövriyyələr 0,5 əmsalı ilə nəzərə alınacaq. Bu, faktiki olaraq məhz “ağ” dövriyyələr üçün vergi bazasının azaldılması deməkdir.

Bu prinsipi aşağıdakı nümunə ilə izah etmək olar. Pərakəndə ticarət sahəsində fəaliyyət göstərən fərdi sahibkar ardıcıl 12 ay ərzində POS-terminal vasitəsilə nağdsız əməliyyatlar üzrə 250 min manat və nağd şəkildə 50 min manat dövriyyə formalaşdırıb. Ümumi dövriyyə 300 min manat olsa da, ƏDV məqsədləri üçün yalnız 175 min manat (250 min × 0,5 + 50 min) nəzərə alınır. Bu məbləğ ƏDV üzrə məcburi qeydiyyat həddindən (200 min manat) aşağı olduğu üçün sahibkarın ƏDV ödəyicisi kimi qeydiyyata alınması öhdəliyi yaranmır.

Eyni zamanda pərakəndə ticarət və əhaliyə xidmətlər üzrə bu ildən ƏDV üzrə məcburi qeydiyyat həddi 200 min manatdan 400 min manata qədər artırılır: lakin nağdsız əməliyyatlara əmsalın tətbiqi nəzərə alınmaqla.

Məsələn, vətəndaşlara hüquqi xidmətlər göstərən və hesablaşmaları yalnız POS-terminallar vasitəsilə həyata keçirən bir şirkət 12 ay ərzində 400 min manat dövriyyə əldə edib. 0,5 əmsalı nəzərə alınmaqla ƏDV məqsədləri üçün vergiyə cəlb olunan dövriyyə 200 min manat təşkil edəcək, yəni qeydiyyat həddini keçməyəcək və ƏDV üzrə uçota durmaq öhdəliyi yaranmayacaq.

Əgər dövriyyə strukturu daha az şəffafdırsa, fərqli vəziyyət yaranır. Məsələn, tərcümə xidmətləri göstərən sahibkar 12 ay ərzində nağdsız əməliyyatlar üzrə 250 min manat və nağd şəkildə 100 min manat əldə edib. Ümumi dövriyyə 350 min manat təşkil edib, lakin ƏDV məqsədləri üçün 225 min manat (250 min × 0,5 + 100 min) hesablanacaq. Bu halda 200 min manat həddi keçilir və ƏDV üzrə qeydiyyat məcburi olur.

Bu nümunələr islahatın məntiqini əyani şəkildə nümayiş etdirir: sistem dövriyyənin özünün artımını deyil, onun şəffaflığını və nağdsız formasını təşviq edir.

Bu istiqamətdə tədbirlər ayrıca hissəsi ictimai iaşə sahəsinə aiddir. Belə ki, bu, “kölgə praktikaları”na qarşı ən həssas sahələrdən biridir. Burada nağdsız dövriyyə üzrə vergi yükünün müvəqqəti, üç il müddətinə azaldılması nəzərdə tutulur: dərəcə 8%-dən 6%-ə endirilir.

Bu, praktikada isə belə görünür. İctimai iaşə müəssisəsi ay ərzində 50 min manat məbləğində xidmət göstərib, bunun 10 min manatı nağd, 40 min manatı isə POS-terminal vasitəsilə ödənilib. Geri qaytarılmalı olan daxilolma ƏDV-nin məbləği 3000 təşkil edib. Bu zaman dəyişiklikdən əvvəl büdcəyə ödənilməli olan ƏDV-nin məbləği 6 min manat təşkil edirdisə, dəyişiklikdən sonra bu məbləğ 2,4 min manata qədər azalır.

Sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri üçün də oxşar effekt müşahidə olunur. Eyni həcmdə göstərilən xidmətlərdə (50 min manat, bunun 40 mini nağdsız) ödəniləcək vergi məbləği 4 mindən 3,2 min manata qədər azalır.

Bütövlükdə bu tədbirlər bazara aydın siqnal formalaşdırır: nağdsız hesablaşmalara keçid və dövriyyələrin “ağardılması” artıq təkcə tənzimləyicinin tələbi olmaqdan çıxır və biznes üçün maliyyə baxımından əsaslandırılmış qərar olur.

İqtisadiyyatın daha bir “boz seqmenti” mənzil kirayəsi bazarı olaraq qalır. 2025-ci ildə onun leqallaşdırılmasına doğru ilk addım atılıb və vergi agenti institutu tətbiq edilib. Vergi agenti sisteminin tətbiqi ilə ev sahiblərinə vergi orqanlarında qeydiyyatdan keçmədən gəlirlərini bəyan etməyə imkan yaradılıb.

Növbəti mərhələ isə mənzilləri digər fiziki şəxslərə kirayəyə verən fiziki şəxslər üçün gəlir vergisi dərəcəsinin 14%-dən 10%-ə endirilməsidir ki, bu da gəlirlərin könüllü bəyan edilməsi üçün stimul yaradır.

Yenidən bölüşdürmə, yoxsa artım?

Benzin, dizel yanacağı və sıxılmış maye qaz üzrə yol vergisinin artırılması da çox vaxt fiskal sərtləşmə kimi qəbul edilir. Lakin reallıqda söhbət artıq mövcud yükün yenidən bölüşdürülməsindən gedir.

Belə ki, mövcud dərəcə İcbari Tibbi Sığorta Fonduna yönəldilən 0,02 manat məbləğində komponenti əhatə edir. Dəyişikliklər bu komponentin azaldılmasını və onun dövlət büdcəsinə köçürülməklə yol vergisinə daxil edilməsini nəzərdə tutur. Əlavə faktor kimi yanacaq üzrə yol vergisinin bir hissəsinin mənbə olacağı “İctimai nəqliyyat” Məqsədli Büdcə Fondunun yaradılmasıdır.

Vergi islahatının ən rezonans doğuran elementlərindən biri də elektrik və hibrid avtomobillərə ƏDV-nin tətbiqi olub.

2019-cu ildən - idxal mərhələsində, 2022-ci ildən isə həm idxal, həm də elektromobillərin (hibridlər daxil olmaqla) satışı əhəmiyyətli vergi güzəştlərindən faydalanırdı. Bu, gözlənilən effekti yaratdı: avtoparkın yenilənməsi və “yaşıl nəqliyyat”a marağın artması.

Lakin son illərdə bazarın strukturu dəyişib. Ölkədə yerli avtomobil istehsalı formalaşmağa başlayıb: o cümlədən 2026-cı ildən elektrik və hibrid modellərin buraxılması istiqamətində planlar var. Bu fonda 2023-cü ildən Azərbaycanda istehsal olunan minik avtomobillərinin, o cümlədən elektrik və hibrid avtomobillərin satışı 10 il müddətinə ƏDV-dən azad edilib.

2026-cı ildən etibarən daxili yığım üçün nəzərdə tutulmuş qismən yığılmış idxal elektrik avtobusları da ƏDV-dən azad ediləcək.

Sosial element

İslahatın ən sosialyönümlü elementlərindən biri fərdi sahibkarlar üçün sosial ödənişlər sistemində dəyişikliklərdir. Minimum əməkhaqqına və regional əmsallara bağlı sabit ödənişlərdən minimum və maksimumu müəyyən edilmiş dövriyyədən 2% vahid dərəcəyə keçid təklif olunur.

Sığorta haqqının minimum məbləği minimum əməkhaqqının 15%-ni (60 manat), maksimum məbləği isə bir minimum əməkhaqqını (400 manat) təşkil edəcək. Belə bir model sistemi daha çevik və ədalətli edir, çünki yük birbaşa real gəlirdən asılıdır.

Beləliklə, ticarət sahəsində aylıq gəliri 5000 manat olan mikrosahibkar üçün yeni model üzrə ödəniş 100 manat (dövriyyənin 2%-i) təşkil edəcək, yəni cari səviyyədə qalacaq. Gəliri 3500 manat olan sahibkar üçün ödəniş 100 manatdan 70 manata, xidmət sahəsində gəliri 3000 manat olan üçün isə minimum 60 manata qədər azalacaq. Regionlarda yeni model yükün kəskin artımının qarşısını alır: 1500 manat gəlir olduqda ödəniş mövcud sistem üzrə üç dəfədən çox artım əvəzinə 60 manat təşkil edəcək.

Ən vacib məsələ odur ki, islahat xüsusilə ən aşağı gəlirli seqmenti hədəfləyir. Fərdi sahibkarların - mikrosahibkarlıq subyektlərinin təxminən 80%-nin illik dövriyyəsi 60 min manata qədərdir və məhz onlar üçün yük ya azalır, ya da sabitləşir.

Sahibkarın özü üçün ödədiyi məcburi dövlət sosial sığorta haqları klassik mənada vergi deyil. Bu vəsaitlər fərdi pensiya kapitalını formalaşdırır və birbaşa gələcək pensiya ödənişlərinə təsir göstərir.

İllüziyalara qapılmadan islahat

Vergi qanunvericiliyində dəyişiklikləri şərh edən Milli Məclisin İqtisadi siyasət komitəsinin sədri Azər Əmiraslanov vurğulayıb ki, əgər islahatın məqsədi vergi yükünün artırılması olsaydı, 2026-cı ildə vergi və gömrük güzəşt və azadolmalarının həcmi büdcə gəlirlərinin 17%-nə - 6,6 milyard manata çatmazdı. Bu, baş verənlərin başqa məntiqə malik olduğunu birbaşa göstərir: mənimsəmə deyil, yenidən bölüşdürmə və vergi bazasının genişləndirilməsi.

Dövlət Vergi Xidmətinin 2026-cı ildə gəlirləri proqnozu – 16,91 milyard manat və ya büdcə gəlirlərinin 43,8%-i – öz-özlüyündə islahatın arxitekturasını əks etdirir. Bu istiqamətdə artım dərəcələrin kütləvi şəkildə artırılması hesabına deyil, əhatə dairəsinin genişləndirilməsi və iqtisadi əməliyyatların rəsmiləşdirilməsi hesabına təmin edilir.

Qeyd etmək lazımdır ki, yeni model müəyyən risklər də daşıyır: ilk növbədə, davranış riskləri. Onun nəticəliliyi təkcə Vergi Məcəlləsinin normalarından deyil, həm də idarəetmənin keyfiyyətindən, biznes ilə dialoqun effektivliyindən və dövlətin etimadı qorumaq qabiliyyətindən asılı olacaq. Strateji mənada isə islahat fiskal təzyiqdən idarə olunan şəffaflığa keçid cəhdi kimi görünür: nadir, çətin, amma mahiyyətcə qaçılmaz bir seçim.