QISAMÜDDƏTLI PROQNOZ

Azərbaycan hökuməti ənənəvi olaraq büdcə zərfi ilə yanaşı, qarşıdakı illər üçün əsas makroiqtisadi göstəricilər üzrə proqnozlarını da parlamentə təqdim edir.

2026-cı il üçün elan edilmiş gözləntilərdən məlum olur ki, əsas diqqət qeyri-neft-qaz sektorunda ÜDM-in mülayim artımına yönəldiləcək, yanacaq sektoru isə əksinə, neft hasilatının azalması səbəbindən yavaşlayacaq.

Dünya iqtisadiyyatı üzrə qeyri-sabit proqnozlar fonunda bu istiqamətlər hökumətin hesablamalara mühafizəkar ssenarini daxil etmək istəyini əks etdirir və bu da xarici riskləri minimuma endirəcək və eyni zamanda daxili artım amillərinin - ilk növbədə, investisiyaların, qeyri-neft məhsullarının ixracının və iqtisadiyyatın struktur diversifikasiyasının rolunu gücləndirəcək.

Xarici fon

Vəziyyəti və makroiqtisadi dəyişiklikləri daha aydın başa düşmək üçün, bu və ya digər proqnozun formalaşmasına, bəzən daxili amillərdən daha çox təzyiq göstərən xarici fonu da qeyd etmək lazımdır.

Belə ki, 2026-cı ildə qlobal iqtisadi vəziyyətlə bağlı perspektivlər qarışıq siqnalların təsirindədir: qlobal artım mülayim qalır və böhrandan əvvəlki səviyyələrdən uzaqdır. Beynəlxalq təşkilatlara görə, bu, təxminən 3-3,3% aralığında olacaq. Bu, inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan regionlarda yavaşlamanı, eyni zamanda inflyasiya təzyiqlərinin zəifləməsini və mərkəzi banklar tərəfindən faiz dərəcələrinin potensial azalmasını əks etdirir. ÜDM-in mülayim dinamikasına baxmayaraq, qlobal artım üçün risklər hələ də artır: ticarət sahəsində gərginliklər, yüksək borc yükü və geosiyasi münaqişələr makroiqtisadi mühitdə qeyri-müəyyənliyi daha da ağırlaşdıra və investisiya fəaliyyətini ləngidə bilər.

İnflyasiyaya gəlincə, burada mənzərə qeyri-bərabər və şoklara qarşı həssas olaraq qalır. Bir tərəfdən, əksər inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda baza inflyasiyası təchizat zəncirlərinin normallaşması, istehlakçı tələbatının “soyuması” və əvvəlki illərin sərt monetar siyasəti hesabına yavaşlama tendensiyası nümayiş etdirir. Digər tərəfdən Yaxın Şərqdə davam edən münaqişələr, Ukraynadakı müharibə və geoiqtisadi fraqmentasiyanın artması, ilk növbədə, enerji bazarları, logistika və ərzaq qiymətləri vasitəsilə davamlı inflyasiya riskləri yaradır.

Nəticədə, 2026-cı il üçün gözləntilər inflyasiya təzyiqinin tam aradan qalxması deyil, yüksək volatilliyin qorunması şəraitində idarə olunan səviyyələrə qədər azalmasını ehtiva edir. Mərkəzi banklar siyasətin ehtiyatla yumşaldılması üçün imkan əldə edir, lakin son dərəcə diqqətli hərəkət etmək məcburiyyətində qalacaqlar, çünki yeni geosiyasi və ya xammal şoklarına sürətlə reaksiya vermək hazırlığını qoruyacaqlar. Beləliklə, əsas iqtisadiyyatlarda inflyasiya hədəf səviyyəsi olan 2%-ə doğru azalmağa davam edəcək.

ÜDM: qeyri-neft-qaz sektoruna diqqət

Qlobal risklərin qiymətləndirilməsi və məhdud xarici fon məntiqini davam etdirərək, Azərbaycan hökuməti ortamüddətli hesablamalara məhdud, lakin dayanıqlı iqtisadi artım ssenarisini daxil edir.

Belə hesab olunur ki, 2026-2029-cu illərdə ölkənin ÜDM-i ildə orta hesabla 3,5% artacaq. Bu zaman 2026-cı ildə ÜDM artımı 2,9% səviyyəsində olacaq. Bu barədə iqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarov bəyan edib və vurğulayıb ki, makroiqtisadi proqnozlar dünya konyunkturundakı yüksək qeyri-müəyyənlik nəzərə alınaraq formalaşdırılıb.

Qeyd edilən parametrlər ölkə iqtisadiyyatında davam edən struktur dəyişikliklərini, ilk növbədə, neft hasilatının tədricən azalmasını əks etdirir. Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin sədri Azər Əmiraslanov bu məqama diqqət çəkib. Onun sözlərinə görə, ÜDM-in artması fonunda neft sektorunun payının azalması nə durğunluq, nə də iqtisadi patologiya deyil. Daha çox qlobal göstəricilərlə müqayisə edilə bilən belə bir artım sənayenin strukturundakı dəyişiklikləri, xüsusilə neft hasilatının azalmasını əks etdirir. Bununla yanaşı o qeyd edib ki, reallıq belədir ki, struktur transformasiyası ilə əlaqədar hasilatın həcminin azalması qeyri-neft sektorunda da artım templərini azalda bilər.

A.Əmiraslanov xatırladıb ki, neft hasilatının indiki dinamikası bugünkü makroiqtisadi şəraitdən çox əvvəl müəyyən edilib. 2011-ci ildən hasilat tədricən azalaraq 2020-ci ildə 34 milyon tona çatıb, 2025-ci ilin 10 ayında isə 23 milyon ton təşkil edib.

Bu fonda gözlənildiyi kimi, qeyri-neft-qaz ÜDM-in artım templəri həm 2026-cı ildə, həm də ortamüddətli perspektivdə orta hesabla 5% təşkil edəcək.

2026-cı ildə neft-qaz sektorunda ÜDM-in proqnozlaşdırılan azalması, qeyri-neft-qaz seqmentinin eyni zamanda artması struktur dəyişikliklərinin əsas göstəricisi kimi nəzərdən keçirilir.

Maliyyə naziri Sahil Babayev oxşar qiymətləndirmə verərək, son beş ildə qeyri-neft sektorunun nominal ifadədə 63%, real ifadədə isə 34% artdığını bildirib.

Baş nazir Əli Əsədov isə öz növbəsində bəyan edib ki, 2029-cu ilə qədər ÜDM-də qeyri-neft-qaz sektorunun payı 80%-i keçəcək, halbuki 2022-ci ildə bu, 52%, 2025-ci ildə isə 72% təşkil edib. “Ortamüddətli perspektivdə iqtisadiyyatımızın hərəkətverici qüvvəsi qeyri-neft sektoru olaraq qalacaq”, - hökumət başçısı texnoloji modernizasiya və rəqəmsal transformasiya mərhələsini qeyd edərək vurğulayıb.

Bu kursun dayanıqlılığının əlavə təsdiqi kimi xarici ticarətin dinamikası çıxış edir. Mikayıl Cabbarovun sözlərinə görə, 2019-2024-cü illərdə illik qeyri-neft-qaz ixracının dəyəri iki dəfə artaraq 3,4 milyard dollar təşkil edib, ixrac edilən malların sayı isə 2810-a çatıb. Karbohidrogenlərin qiymətlərinin və hasilat həcmlərinin azalmasına baxmayaraq, xarici ticarət dövriyyəsi 50 milyard dollar səviyyəsində sabitləşib. Bu zaman qeyri-neft-qaz xidmətlərinin ixracı artıb və 6,5 milyard dolları keçib. Nazir həmçinin bildirib ki, qeyri-neft-qaz gəlirlərinin payı artıb və 2026-cı il üçün layihədə 57% səviyyəsində nəzərdə tutulub.

İnflyasiya: xarici risklər

İkinci vacib makroiqtisadi göstəriciyə - inflyasiyaya gəlincə, Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) sədri Taleh Kazımov bildirib ki, inflyasiyanı hədəf oriyentiri çərçivəsində saxlamaq həm dayanıqlı iqtisadi artım, həm də maliyyə sabitliyinin təmin edilməsi üçün əsas yaradacaq: “AMB inflyasiyanı şərtləndirən tələb amillərinin idarə edilməsinə diqqət yetirəcək. Hökumətlə birgə səylər təklif amillərinin səmərəli idarə edilməsinə yönəldiləcək”.

Onun sözlərinə görə, 2026-cı ildə illik inflyasiya 5,7% səviyyəsində gözlənilir, 2026-cı ilin yekunlarına görə cari əməliyyatlar hesabının profisiti isə baza ssenarisində 3 milyard dollar səviyyəsində olacaq: “İnflyasiyanın formalaşmasında təklif amillərinin də yüksək rolu gözlənilir. Məzənnə sabitliyi 2026-cı ildə də qiymət sabitliyinin əsas lövbəri kimi çıxış edəcək”.

Ötən ilin yanvar-noyabr aylarında Azərbaycanda istehlak qiymətləri əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 5,7% artıb.

AMB-nin fikrincə, göstəricilərin formalaşmasına bir sıra təklif və tələb amilləri təsir göstərib, ticarət tərəfdaşı olan ölkələrdə inflyasiya ölkə daxilində qiymətlərin 2,87 faiz bəndi artmasına səbəb olub. Milli valyutanın nominal effektiv məzənnəsi də əlavə təsir göstərib və inflyasiyanı daha 0,38 faiz bəndi artırıb. Daxili təklif və tələb amilləri də inflyasiyaya təsir göstərib.

AMB-nin ekspertləri hesab edirlər ki, 2026-cı ildə inflyasiya hədəf göstəricisi çərçivəsində olacaq və hətta onun azalması da mümkündür.

“Buna baxmayaraq, geosiyasi gərginlik və qlobal ticarət mühitində qeyri-sabitlik əmtəə və maliyyə bazarlarında qeyri-müəyyənliyin yüksək səviyyədə qalmasına dəstək verməkdə davam edir. Əsas xarici risk idxal qiymətlərinin daxili inflyasiyaya ötürücü effekti ilə bağlıdır. Onun miqyası ticarət tərəfdaşı olan ölkələrdəki inflyasiya proseslərindən və nominal effektiv məzənnənin dinamikasından asılı olacaq.

Daxili risklər əsasən təklif və xərc amilləri təsiri altında formalaşır. Eyni zamanda 2026-cı il üçün dövlət büdcəsinin ilkin parametrləri, eləcə də kreditləşmənin illik artım templərinin yavaşlaması ümumi tələbin həddən artıq güclənməsi ehtimalını azaldır”, - tənzimləyicinin məlumatında qeyd edilir.

Uçot dərəcəsi və borclar

2026-cı il üçün makroiqtisadi gözləntilərin ayrı bir bloku hakimiyyət orqanlarının qiymətləndirməsinə görə, makromaliyyə sabitliyinin qorunmasına yönəlmiş və balanslaşdırılmış qalan pul-kredit və borc siyasətinin parametrləri ilə bağlıdır.

Mərkəzi Bankda qeyd edirlər ki, Azərbaycanda hazırkı uçot dərəcəsi son 4 ildə ən aşağı səviyyədədir və inflyasiya təzyiqinin zəifləməsi fonunda monetar şərtlərin yumşaldılmasını əks etdirən neytral faiz dərəcəsinə yaxınlaşıb. İl ərzində faiz dəhlizinin parametrləri əvvəlcədən müəyyən edilmiş qrafikə uyğun olaraq 8 dəfə müzakirə olunub. Mərkəzi Bankın İdarə Heyətinin altı iclasında uçot dərəcəsinin saxlanılması, iki iclasında isə onun azaldılması barədə qərar qəbul edilib.

Makroiqtisadi mühitin dayanıqlılığının əlavə amili strateji valyuta ehtiyatlarının artması olaraq qalır. Taleh Kazımovun sözlərinə görə, onların həcmi 16,2% artaraq 82,5 milyard dollar təşkil edib. “Hazırda ölkənin strateji valyuta ehtiyatları mal və xidmətlərin idxalını 37 ay ərzində təmin etmək üçün kifayət qədərdir”. AMB-nin rəhbəri, həmçinin vurğulayıb ki, 2025-ci ildə pul-kredit siyasəti monetar şərtlərin tənzimlənməsi hesabına inflyasiyanı hədəf diapazonu daxilində saxlamağa yönəlib.

Borc parametrlərinə münasibətdə də müsbət qiymətləndirmələr səslənir. S.Babayevin sözlərinə görə, Azərbaycan dövlət borcunun ÜDM-ə nisbətinin ən aşağı səviyyələrindən birinə malik olan dünyanın 20 ölkəsi sırasına daxildir: “Hazırda dövlət borcumuz 25,4 milyard manat və ya ÜDM-in 19,5%-ni təşkil edir və bu da ilin əvvəli ilə müqayisədə 2,2 faiz bəndi azdır”. 2026-cı ilin sonuna bununla bağlı proqnoz isə 21,8% səviyyəsində qiymətləndirilir.

Nazir xüsusilə vurğulayıb ki, ortamüddətli perspektivdə borc yükünün kəskin artması gözlənilmir: “Biz ÜDM-in artması ilə paralel olaraq bu göstəricinin artmasını proqnozlaşdırmırıq”. Onun fikrincə, borc portfelinin 67,2%-i daxili borca düşür və dövlət borcunun valyuta və xarici bazar risklərinə həssaslığı aşağı səviyyədə qalır.

Beləliklə, təqdim olunan proqnozlar hökumətin xarici turbulentliyə uyğunlaşdırılmış və neft-qaz sektorundan asılılığın tədricən azaldılmasına əsaslanan makroiqtisadi trayektoriya qurmaq istəyini göstərir. 2026-cı il və ortamüddətli perspektiv üçün əsas çağırış davam edən qlobal qeyri-müəyyənlik şəraitində artımın stimullaşdırılması, inflyasiyanın nəzarəti və dövlət maliyyəsinin dayanıqlılığı arasında balansı qorumaq olaraq qalır.