RƏQƏMLƏR VƏ RİSKLƏR

Ötən il Prezident İlham Əliyevin təsdiqlədiyi son sənədlərdən biri “Azərbaycan Respublikasının 2026-cı il dövlət büdcəsi haqqında” Qanun olub. Cari ildə büdcə gəlirləri 38,6 milyard manat (2025-ci illə müqayisədə 0,7% çox), xərcləri isə 41,7 milyard manat (+0,7%) məbləğində təsdiq edilib. Nəticədə, dövlət büdcəsində 3 milyard manatdan bir qədər çox kəsir yaranmalıdır (illik müqayisədə 1,4% çox).

Azərbaycanın icmal büdcəsinin gəlirləri 44 milyard 969,4 milyon manat, xərcləri isə 48 milyard 839,3 milyon manat səviyyəsində təsdiq edilib və bu da 2025-ci ilin proqnozları ilə müqayisədə müvafiq olaraq 2,3% və 2,5% çoxdur. Kəsir 3,9 milyard manat təşkil edəcək (illik müqayisədə 5,2% çox).

Hesablamalar neftin 1 barelinin qiymətinin 65 dollar olacağı təqdirdə aparılıb.

Neft amilinin azalması

Azərbaycanın cari il üçün dövlət büdcəsi layihəsi makroiqtisadi, fiskal və monetar sabitliyi qorumaqla yanaşı, sosial və müdafiə komponentlərini gücləndirməyə yönəlib.

Maliyyə naziri Sahil Babayev bildirib ki, sənəd ölkənin müdafiə qabiliyyəti və təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, eləcə də sosial öhdəliklərin tam maliyyələşdirilməsi, azad edilmiş ərazilərdə tikinti-bərpa işlərinin aparılması və s. üçün müvafiq tədbirləri nəzərdə tutur.

Büdcə hazırlanarkən büdcə siyasətinin əsas istiqaməti iqtisadiyyatın inkişafı üçün maliyyə ehtiyatının formalaşdırılması olub.

Belə ki, 2026-cı ildə 25,2 milyard manat (60,3%) cari xərclər, 14,1 milyard (33,8%) əsaslı xərclər və 2,5 milyard manat (5,9%) dövlət borcuna xidmətlə bağlı xərclər olacaq.

Gəlirlərə gəlincə, xüsusi diqqət qeyri-neft gəlirlərinin artımına yönəlib: 2026-cı ildə onlar dövlət büdcəsinin 57%-ni, icmal büdcənin isə 63%-ni təşkil edəcək və bu da tarixi maksimum olacaq.

Ümumilikdə, neft amilinin dövlət maliyyəsinə təsirinin azaldılması və dayanıqlı gəlir mənbələrinin payının artırılması Azərbaycanın maliyyə siyasətinin əsas istiqamətləri olaraq qalır. Mövcud büdcə qaydası ortamüddətli perspektivdə qeyri-neft kəsirinin qeyri-neft ÜDM-ə nisbətinin mərhələli şəkildə azaldılmasına yönəlib.

Bu baxımdan, 2026-cı il üçün büdcə paketinin əsas məqamlarından biri icmal büdcə kəsirinin qeyri-neft ÜDM-in 19%-dək azalmasının gözlənilməsidir. Nazirin sözlərinə görə, əvvəllər bu göstərici 20%-i keçirdi. “Bu göstəricinin ÜDM-in 20%-dən aşağı düşməsi ciddi və əhəmiyyətli dinamikadır”, - o vurğulayıb.

Eyni zamanda, hökumət uzunmüddətli perspektiv üçün aydın hədəfləri qoruyub saxlayır. “2029-cu ilədək bu göstəricinin 13%-ə endirilməsi planlaşdırılır. Dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti üzrə hədd 30% səviyyəsində saxlanılacaq. Bu hədəflərə nail olmaq uzunmüddətli fiskal dayanıqlılıq və makroiqtisadi sabitlik üçün təməl yaradacaq, həmçinin ölkənin strateji inkişaf gündəliyinin həyata keçirilməsi üçün möhkəm platforma təmin edəcək”, - S.Babayev bildirib.

Nazir qeyd edib ki, hökumət ortamüddətli perspektivdə dövlət maliyyəsinin neftdən asılılığını minimuma endirmək və dövlət borcunu təhlükəsiz səviyyədə saxlamağa yönəlmiş strateji hədəflər və yol xəritəsi formalaşdırıb.

Onun sözlərinə görə, icmal büdcənin üçdə iki hissəsi qeyri-neft-qaz sektoru hesabına təmin olunacaq. Və bu tendensiya davam edəcək. “2029-cu ilə qədər xərclər çərçivəsində proqnozumuz bu rəqəmin 69-70%-ə çatdırılmasını nəzərdə tutur”, - S.Babayev bildirib. O əlavə edib ki, bu istiqamətdə ardıcıl addımlar daha dayanıqlı və şaxələndirilmiş iqtisadi artım üçün şərait yaradacaq.

Neftin qiyməti necə formalaşır?

Layihənin müzakirəsi zamanı büdcə üçün təklif olunan neftin qiyməti ilə bağlı bəzi tərəddüdlər dilə gətirilsə də, S.Babayev hökumətin bu rəqəmi irəli sürərkən nəyi əsas götürdüyünü ətraflı izah edib. Belə ki, 2025-ci ilin yanvar-sentyabr aylarında “Azeri Light” markalı Azərbaycan neftinin orta qiyməti 1 barel üçün 72 dollardan çox olub və bu da büdcə planlaşdırmasında qoyulmuş baza istiqamətlərindən xeyli yüksəkdir.

Onun sözlərinə görə, 22 təşkilatın konsensus proqnozlarına əsasən, 2026-cı ildə neftin qiyməti 1 barel üçün 65 dollar təşkil edəcək. Bununla belə, “Brent” markalı neft üzrə cari konsensus 63 dollar səviyyəsindədir, lakin “Azeri Light” ənənəvi olaraq mükafatla satılır. “Azeri Light” 3 dollar baha satılır. 9 ay ərzində bizim neftimiz 72 dollardan yuxarı qiymətə satılıb”, - nazir qeyd edib.

S.Babayev xatırladıb ki, neft bazarı ilin əvvəlindən bəri dəyişkən olaraq qalır: kotirovkalar dəfələrlə həm azalıb, həm də bərpa olunub. Buna baxmayaraq, onun qiymətləndirməsinə görə, cari konyunktur Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün risklər yaratmır. “Biz öz çərçivələrimizi müəyyənləşdirmişik və bu çərçivələrdə işləməyə davam etmək istəyirik. Qiymət aşağı düşsə, nə olar? O, 2025-ci il ərzində dəfələrlə aşağı düşüb və yüksəlib”, - o bildirib və əlavə edib ki, illik dinamika büdcə hesablamaları üçün komfortlu olaraq qalır.

2025-ci il üçün dövlət büdcəsində neftin qiyməti 1 barel üçün 70 dollar, 2026-cı il üçün isə 65 dollar səviyyəsində qəbul edilib.

Neft qiymətlərinin büdcəyə birbaşa təsirinin məhdudluğunu Milli Məclisin deputatı Heydər Əsədov da qeyd edib. Onun sözlərinə görə, neftin orta illik qiymətinin 10 dollar azalması büdcə gəlirlərini 250-300 milyon manat azalda bilər. Bununla belə, 2026-cı ildə neft-qaz daxilolmaları 16,4 milyard manat səviyyəsində proqnozlaşdırılır və bunun 12,8 milyardı ARDNF-dən transfertdir. “Neftin 1 və ya 100 dollara satılmasından asılı olmayaraq, bu transfert məcburidir”, - o hesab edir.

Beləliklə, potensial itkilər büdcə xərclərinin cəmi 0,6-0,7%-ni təşkil edəcək. “Neftin qiyməti büdcənin gəlir və xərclərinə birbaşa təsiri kontekstində deyil, neft qiymətinin ARDNF-in aktivlərinə və onların dayanıqlılığına təsiri aspektində müzakirə edilməlidir”, - H.Əsədov yekunlaşdırıb.

Xərclər: miqyas və prioritetlər

2026-cı ilin büdcə xərcləri həm dövlətin maliyyə imkanlarının genişlənməsini, həm də sosial məsuliyyətə və dövlət maliyyəsinin idarə edilməsinin təkmilləşdirilməsinə yönəlmiş diqqətin dəyişməsini aydın şəkildə göstərir. S.Babayevin qeyd etdiyi kimi, büdcə layihəsi Azərbaycanın icmal büdcəsinin rekord səviyyədə xərclərini nəzərdə tutur - onların ÜDM-dəki payı 36,4%, qeyri-neft ÜDM-də isə 48% qiymətləndirilir: “Bu, kifayət qədər yaxşı göstəricidir. Dünya praktikasında bu, ən yaxşı halda 56-57%-ə çatır, ən pis halda isə təxminən 15% təşkil edir. Yəni biz balanslı siyasəti qoruyub saxlaya bilmişik və orta mövqelərdə qalırıq”.

2026-cı il büdcəsinin əsas prioriteti sosial sahə olaraq qalır. Əmək və əhalinin sosial müdafiəsi naziri Anar Əliyev isə bildirib ki, dövlət büdcəsində sosial xərclərin payı 41,1% təşkil edəcək. Sosial müdafiə və sosial təminat xərcləri 4,87 milyard manat səviyyəsində proqnozlaşdırılır ki, bu da 2025-ci illə müqayisədə 121,2 milyon və ya 2,6% çoxdur. Son 7 ildə bu sahədə maliyyələşdirmə həcmi 2,1 dəfə - 2,3 milyarddan 4,8 milyard manata qədər artıb.

Ümumilikdə, A.Əliyevin təsdiqlədiyi kimi, 2026-cı ildə sosial xərclərin ümumi həcmi 17,1 milyard manatı keçəcək və bu da 2025-ci illə müqayisədə 236 milyon və ya 1,4% çoxdur. “Son 7 ildə Azərbaycanda 4 milyon vətəndaşı əhatə edən sosial islahat paketləri həyata keçirilib”, - nazir xatırladıb.

Azərbaycanın dövlət investisiyalarının digər mühüm istiqaməti Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası ilə bağlı layihələrdir. Baş nazir Əli Əsədov deyib ki, 2020-ci ildən azad edilmiş ərazilərin bərpası üçün 25 milyard manatdan çox vəsaitin ayrılması nəzərdə tutulub və bunun 3,5 milyardı bu ilin büdcəsinə daxildir. Bu vəsait əsasən orta və uzunmüddətli perspektivdə iqtisadiyyat üçün əhəmiyyətli əlavə dəyər formalaşdırmalı olan baza infrastrukturunun inkişafına yönəldilib.

Bu qoyuluşların miqyasını Milli Məclisin deputatı Tahir Mirkişili də qeyd edib. Onun sözlərinə görə, azad edilmiş ərazilərə yönəldilmiş vəsaitin həcmi artıq 22 milyard manata çatıb və bu da Ermənistanın dövlət büdcəsinin gəlirlərindən iki dəfə, Gürcüstanın dövlət büdcəsinin gəlirlərindən isə 1,4 dəfə çoxdur: “Son 5 ildə Azərbaycan dövləti hərbi qələbəsini bu ərazilərdə sosial-iqtisadi qələbəyə çevirərək böyük işlər görüb”.

2026-cı ildə büdcə siyasətinin prioriteti müdafiə və milli təhlükəsizlik sahəsi də olacaq. Bu istiqamət üzrə xərclər 8,7 milyard manat səviyyəsində nəzərdə tutulub ki, bu da 2025-ci ilin göstəricisindən 3,8% çoxdur. Parlamentin müdafiə, təhlükəsizlik və korrupsiya ilə mübarizə komitəsinin sədri Arzu Nağıyev müdafiə blokunun maliyyələşdirilməsinin artırılmasını əsaslı və vaxtında atılmış addım adlandırıb. Ayrılan vəsait ölkənin müdafiə qabiliyyətinin artırılmasına, milli təhlükəsizlik və kəşfiyyat sisteminin gücləndirilməsinə yönəldiləcək. Onun fikrincə, ordunun texniki və döyüş hazırlığının artırılması, silah və hərbi texnikanın yenilənməsi, pilotsuz uçuş aparatlarının, rabitə və kəşfiyyat sistemlərinin inkişafı, eləcə də müdafiə sənayesi və yerli hərbi istehsal potensialının gücləndirilməsi prioritet tədbirlər olmalıdır.

Ümumilikdə, bütün büdcə xərclərinin 30%-i milli təhlükəsizliyin gücləndirilməsinə və azad edilmiş ərazilərin bərpasına yönəldiləcək.

Gözlənilən risklər

Təbii ki, hər il olduğu kimi, 2026-cı ildə də dövlət büdcəsinin icrası ilə bağlı müəyyən risklər gözlənilir və buna Hesablama Palatası xüsusi diqqət yetirir. Qurumun rəyində göstərildiyi kimi, büdcə xərclərinə təzyiq göstərən əsas amillərdən biri daxili dövlət borcunun müddət strukturudur. Onun müntəzəm yenidən maliyyələşdirilməsi zərurəti, xüsusilə bazar konyunkturunun dəyişməsi şəraitində faiz xərclərinin artmasına səbəb ola bilər.

Borcun valyuta və faiz strukturu əlavə risklər formalaşdırır: xarici öhdəliklərin 85,2%-i ABŞ dollarında nominasiyalanıb, ümumi dövlət borcunun təxminən yarısı isə dəyişkən faiz dərəcəsinə malikdir ki, bu da büdcənin məzənnə və dərəcələrin dəyişməsinə qarşı həssaslığını artırır.

Hesablama Palatasına görə, 2026-cı ildə dövlət borcuna xidmət xərcləri 2,46 milyard manat təşkil edəcək, bunun 1,38 milyardı faizlərin ödənilməsinə yönəldiləcək. Bununla belə, dövlət qiymətli kağızların 68%-i (təxminən 8 milyard manat) qısamüddətli istiqrazlarda yerləşdirilib ki, bu da likvidlik risklərini artırır. Eyni zamanda Hesablama Palatasının rəyində qeyd edilir ki, qısamüddətli öhdəliklərin tədricən uzunmüddətli alətlərlə əvəz edilməsi bu problemi qismən yumşaldır.

Qeydlərin ayrıca bir hissəsi büdcənin gəlir hissəsinə aiddir. 2025-ci ilin yanvar-sentyabr aylarında vergilər üzrə artıq ödənişlərin həcmi 290,2 milyon manat artıb ki, bu da gəlir proqnozlarına əlavə təzyiq yaradır və gəlir bazasının dayanıqlılığının qiymətləndirilməsini çətinləşdirir. Həmin dövrdə vergi borcu 14,3% artaraq 452,6 milyon manata çatıb ki, bu da əsasən qeyri-neft-qaz sektoru hesabına baş verib. Hesablama Palatası vergi sanksiyaları və faizlərin hesablanması üzərində nəzarətin gücləndirilməsinin vacibliyini vurğulayıb ki, bunlar da ümumi borcun üçdə birindən çoxunu təşkil edir.

Sənəddə pensiya sisteminin uzunmüddətli dayanıqlılığı məsələsinə də toxunulub. Göstəricilərin yaxşılaşmasına baxmayaraq, Hesablama Palatasının fikrincə, perspektivdə sabitliyin qorunması üçün daha çevik hüquqi baza və tənzimləmənin yeni mexanizmlərinin tətbiqi tələb olunur.

Hesablama Palatasının sədri Vüqar Gülməmmədov subsidiyalar məsələsinə diqqət çəkib. “Hesab edirik ki, dövlət büdcəsindən subsidiyaların bölüşdürülməsinin aydın və anlaşıqlı qaydaları olmalıdır. Qaydaların olmaması subsidiyaların yalnız əməliyyat xərclərinin örtülməsi üçün verilməsi meyarına əməl olunmayacağı risklərini yaradır”, - o qeyd edib. Hesablama Palatası büdcənin icrasının tempinin optimallaşdırılması üçün büdcə prosesinin dövlət satınalmaları mexanizmləri ilə əlaqələndirilməsinin gücləndirilməsini tövsiyə edib.

Beləliklə, 2026-cı il büdcəsi hökumətin davam edən xarici dəyişkənlik fonunda maliyyə dayanıqlılığı, sosial öhdəliklər və strateji inkişaf prioritetləri arasında tarazlığa sadiqliyini nümayiş etdirir. Qeyri-neft gəlirlərinin rolunun gücləndirilməsi, borc riskləri üzərində nəzarət və neft fərziyyələrinə ehtiyatlı yanaşma iqtisadiyyat üçün əlavə dayanıqlılıq ehtiyatı formalaşdırır. Bu zaman əsas çağırışlar planlaşdırmadan daha çox büdcənin icrasının keyfiyyəti və rekord həcmdə dövlət resurslarının səmərəli istifadəsi ilə bağlıdır.