BUXTADA BÖYÜK TƏMİZLİK İŞLƏRİ

Xəzər dənizinin və xüsusilə Bakı buxtasının ekoloji sağlamlığı problemi çoxdan yerli abadlaşdırma məsələsi olmaqdan çıxaraq Azərbaycan üçün strateji çağırışa çevrilib. Baş nazir Əli Əsədovun sədrliyi ilə keçirilən Nazirlər Kabinetinin son iclasında bu məsələ ilə bağlı iddialı qərar qəbul edilib: “2025-2030-cu illər üçün Kompleks Tədbirlər Planı” təsdiq olunub. Bu sənədlə təkcə sahil xətti ilə bağlı vəziyyəti qaydaya salmaq deyil, həm də onilliklər ərzində dənizin Azərbaycan sektorunda yığılmış sənaye keçmişinin “metastazları”nı kənarlaşdırmaq üçün genişmiqyaslı “cərrahi əməliyyat” keçirmək nəzərdə tutulur.

Statusun girovu

Bakı buxtasını təmizləmək cəhdlərinin tarixi XX əsrin ortalarına gedib çıxır. Lakin bu iş yalnız son onilliklərdə, həqiqətən, sistemli xarakter almağa başlayıb. Bakı buxtası tarixən öz statusunun girovuna çevrilib: 1900-cü illərin əvvəllərində yerli liman neft daşımalarında dünyada birinci yeri tuturdu və hər gün onlarla tanker onun sularını tərk edirdi. Amma belə uğurun qiyməti də yüksək olub. Belə ki, onilliklər boyu buxtadan intensiv istifadə onun dibini batmış gəmilərin və sənaye qırıntılarının qəbiristanlığına çevirib.

Buxtanın dibinin ekoloji vəziyyətinin ilk ciddi tədqiqatları 1996-cı ildən sonra başlayıb, konstruksiyaların götürülməsi üzrə genişmiqyaslı işlər isə 2007-2009-cu illərdə aparılıb. Yalnız həmin üç il ərzində Xəzərin dibindən 30 min tondan çox metal tullantı və regionun dənizçilik tarixinin bir hissəsinə çevrilmiş “Dalğa”, “Moskva”, “Yaqub Kazımov” gəmiləri daxil olmaqla, təxminən 40 gəmi çıxarılıb. Daha sonra 2011-ci ilin sonunadək SOCAR, Fövqəladə Hallar Nazirliyi (FHN) və Xəzər Dəniz Gəmiçiliyinin birgə səyləri ilə qaldırılmış gəmilərin ümumi sayı 60-ı keçib.

Sovet keçmişinin yükü rəqəmlərlə

Bu gün təmiz akvatoriyaya gedən yolda əsas maneə sovet dövrünün ağır irsi olaraq qalır. Bir vaxtlar sənaye triumfunun simvolu olan köhnəlmiş estakadalar, körpülər və konservasiya edilmiş quyular bu gün korroziya abidələrinə çevrilib. Baş nazir Əli Əsədov vurğulayıb ki, hidrometeoroloji amillərin təsiri altında bu qurğular kritik vəziyyətə düşüb. Keçmiş illərin statistikası problemin miqyasını göstərir: vaxtilə təcili konservasiya tələb edən 90 quyunun kadastrı tərtib edilmişdi. Onların böyük hissəsi ləğv edilsə də, dəniz səviyyəsinin dəyişməsi səbəbindən hər il yeni problemlər yaranır.

Yeni proqramda Bakı buxtasına - paytaxtın qəlbinə xüsusi diqqət yetirilir. Dənizkənarı Milli Park yeni reallıqla üzləşib: dənizin dövri geri çəkilməsi onilliklər boyu su altında gizlənmiş köhnə konstruksiyaları üzə çıxarıb. Əgər XIX əsrdə Xəzərin səviyyəsi yüksələrək hətta Səbail qalası kimi tarixi abidələri ağuşuna alırdısa, hazırda dəniz səviyyəsinin aşağı düşməsi daha az romantik obyektləri - armaturu, köhnə körpü qalıqlarını və neft şlamını üzə çıxarır. Tədbirlər planı sahil zonasının bu “dəmir qırıntılardan” təmizlənməsi, neft ləkələrinin aradan qaldırılması və uzun illər buxtanın əsas bəlasına çevrilmiş tullantı sularının axıdılmasının qarşısının alınması üzrə təxirəsalınmaz tədbirləri nəzərdə tutur.

Rəqəmsallaşma və tərəfdaşlıq: 2030-cu ilə baxış

Yeni planın həyata keçirilməsində innovativ yanaşma fraqmentar işlərdən rəqəmsal idarəetməyə keçid olacaq. Hökumət dəqiq reaksiya əvəzinə Xəzərin interaktiv xəritəçilik sxeminin yaradılmasına təşəbbüs göstərir. Bu, “radioaktiv fon yaradan” quyulardan batmış barjalara qədər bütün problemli məsələləri real vaxt rejimində görməyə və işlərin aydın prioritetliyini qurmağa imkan verəcək.

Dövlətin məsuliyyəti bizneslə bölüşməyi, beynəlxalq təcrübədən istifadə etməyi planlaşdırması da vacibdir. Dövlət-özəl tərəfdaşlıq mexanizmləri vasitəsilə özəl kapitalın fəal cəlb edilməsi nəzərdə tutulur ki, bu da əvvəllər məhdud büdcə maliyyələşməsi səbəbindən ləngiyən işləri sürətləndirməyə imkan verəcək.

FHN, Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi və SOCAR rəhbərlərinin səsləndirdiyi gələcək işlərin miqyası dərin təəssürat yaradır. Yaxın beş ildə Xəzəri təkcə “böyük təmizlik” deyil, həm də dərin reabilitasiya gözləyir. Sahil zonalarında çirklənmiş torpaqların təmizlənməsi və yarıbatmış gəmilərin qaldırılması Bakının yenilənmiş imicinin təməli olacaq. Bu planın həyata keçirilməsi yalnız texniki vəzifə deyil, həm də ölkənin iqtisadi nailiyyətlərinin onun əsas təbii sərvətinin qorunması ilə ayaqlaşmalı olduğunu təsdiqləyən məsuliyyət manifestidir.