FORMALLIQDAN YETKİNLİYƏ

Son üç il ərzində Azərbaycan çirkli pulların yuyulması və terrorizmin maliyyələşdirilməsi ilə mübarizəyə yanaşmasını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Əgər əvvəllər əsasən qanunvericiliyin beynəlxalq tələblərə uyğunlaşdırılmasından söhbət gedirdisə, 2023-2025-ci illərdə ölkə daha dərin və sistemli islahata keçib: real risklərə, qurumlararası koordinasiyaya və normaların praktiki tətbiqinə diqqət yetirərək.

Bu dəyişiklik Avropa Şurasının MONEYVAL Komitəsinin 5-ci raund qiymətləndirməsi çərçivəsində 2025-ci ilin dekabrında təsdiq edilmiş ilk tərəqqi hesabatında yaxşı şəkildə əks olunub. Sənəd göstərir ki, cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılması və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə (ƏL/TMM) sahəsində islahatlar xarici qeydlərə formal cavab olmaqdan çıxaraq, dövlətin uzunmüddətli maliyyə siyasətinin bir hissəsinə çevrilib.

Əslində, Azərbaycan daha şəffaf, idarəolunan və FATF beynəlxalq standartlar sisteminə inteqrasiya olunmuş yeni bir maliyyə təhlükəsizliyi modelini qurmağa başlayıb.

Sürətlənmə nöqtəsi

MONEYVAL-ın 2023-cü ildə dərc edilmiş 5-ci raund qiymətləndirmə hesabatı Azərbaycan üçün birmənalı olmayan mənzərəni qeydə almışdı. Bir tərəfdən ölkə artıq ƏL/TMM sahəsində əsas normativ və institusional infrastruktura malik idi. Digər tərəfdən ən həssas seqmentlərdə zəif cəhətlər qalırdı: elektron köçürmələr, hüquqi şəxslərin şəffaflığı, maliyyə institutlarına nəzarət, həmçinin statistik məlumatların tamlığı və müqayisəliliyi. Nəticədə, Azərbaycan FATF-ın 40 tövsiyəsindən 11-i üzrə gücləndirilmiş monitorinq rejiminə daxil edilmişdi.

Lakin bu status məhdudiyyətdən çox sürətlənmə nöqtəsi olub. Gücləndirilmiş monitorinq prioritetlərin aydın çərçivəsini müəyyən edib və ƏL/TMM sisteminin arxitekturasının özünün yenidən nəzərdən keçirilməsi üçün stimul olub. Maliyyə Monitorinq Xidmətinin (MMX) İdarə Heyətinin sədri Zaur Fətizadənin vurğuladığı kimi, diqqət “qeydlər”in seçmə şəkildə həllinə deyil, yanaşmaların hərtərəfli nəzərdən keçirilməsinə yönəldilib. “Bu sahədə aparılan islahatlar yalnız qanunvericilik və tənzimləyici bazanın gücləndirilməsi ilə məhdudlaşmır. Ölkə, eyni zamanda institusional koordinasiya, risk əsaslı nəzarət, beynəlxalq standartlara uyğun əməliyyat mexanizmlərini uğurla tətbiq edir” - o qeyd edib.

Məhz bu məntiq – formal uyğunluqdan real risklərin idarə edilməsinə keçid –MONEYVAL-a təqdim edilmiş tərəqqi hesabatının əsasını təşkil edib. Z.Fətizadənin sözlərinə görə, komitə Azərbaycanın bütün sorğuları üzrə müsbət qərarlar qəbul edərək müvafiq tövsiyələr əsasında reytinqləri yüksəldib. Bununla birdəfəlik uğur deyil, sistemli dəyişikliklər istiqamətində davamlı addımlar qeydə alınıb.

MONEYVAL-ın son hesabatında diqqəti o qədər də reytinqlərdəki dəyişikliklərin özü deyil, Azərbaycanın ƏL/TMM sisteminin fəaliyyət məntiqindəki keyfiyyət dəyişikliyi cəlb edir. Bu, xüsusilə qeyri-kommersiya sektoru (QKS) ilə əlaqədar aydın şəkildə özünü göstərir. 2023-cü ilin 5-ci raund hesabatında məhz bu sektor ən zəif elementlərdən biri kimi nəzərdən keçirilirdi və məhz burada cari hesabat ən inandırıcı və strukturlaşdırılmış tərəqqini qeydə alır. 

MONEYVAL-ın yeni hesabatı bu məntiqin prinsipial şəkildə pozulduğunu qeydə alır.

2023-2024-cü illərdə hakimiyyət orqanları ölkədə qeydiyyatdan keçmiş 3777 QKS-nin hamısını əhatə edən hərtərəfli sektoral risk qiymətləndirməsi aparıb. Eyni zamanda yanaşma keyfiyyətcə fərqli olub: tənzimləyicilər ilk dəfə olaraq ümumiləşdirilmiş nəticələrdən imtina edərək hər bir təşkilatın fərdi risk təsnifatına üstünlük verdilər. Bununla da, riskə əsaslanan model bəyannamə olmaqdan çıxıb və praktiki məzmun alıb.

Əsas alət ikisəviyyəli təhlil olub. Birinci mərhələdə FATF-in tərəfinə daxil olan QKS-lərin bir altqrupu müəyyən edilib və sonra bu altqrup daxilində ətraflı risk qiymətləndirilməsi aparılıb. Hesablamada maliyyə hesabatları, fəaliyyət xarakteri, maliyyələşdirmə mənbələri, təşkilati struktur və artıq fəaliyyət göstərən zəifliklərın azaldılması tədbirləri nəzərə alınıb. Bu işin nəticəsi prinsipal əhəmiyyət kəsb edib: Azərbaycanda QKS-lərin böyük əksəriyyəti aşağı və ya orta risk səviyyəsinə aid edilib, halbuki orta-yüksək risk yalnız son dərəcə məhdud sayda təşkilatda aşkar edilib. Beləliklə, hesabat QKS vasitəsilə terrorun maliyyələşdirilməsi təhdidinin sistemli xarakter daşıdığı fərziyyəsini aradan qaldırır və onun nöqtəvi təbiətini təsdiq edir.

Lakin az əhəmiyyət daşımayan bir məsələ də var: risk qiymətləndirməsi sırf analitik sənəd olaraq qalmayıb. MONEYVAL birbaşa göstərir ki, onun nəticələri nəzarət praktikasına inteqrasiya edilib. Nəzarət orqanları həm planlı, həm də plansız yoxlamalar zamanı tətbiq olunan risk matrisi alıblar və nəzarət tədbirlərinin özü hər bir təşkilatın risk səviyyəsinə mütənasib olub. Sistemin sabitliyi sektor risklərinin qiymətləndirilməsinin illik icmalı üçün tənzimləyici tələblə daha da artırılıb ki, bu da islahatı beynəlxalq qiymətləndirməyə birdəfəlik cavab vermək əvəzinə, davamlı yeniləmə rejiminə keçirir.

Paralel olaraq dövlətin qeyri-kommersiya sektoru ilə qarşılıqlı əlaqə fəlsəfəsi də dəyişib. Hesabatda QKS-lərin müdafiə mexanizmlərinin formalaşdırılmasına cəlb edilməsi xeyrinə “yuxarıdan nəzarət” modelindən uzaqlaşma vurğulanır. Belə ki, Maliyyə Monitorinqi Xidməti QKS nümayəndələri ilə birlikdə ianələrin qəbulu zamanı şübhəlilik meyarlarını hazırlayıb, təlim tədbirləri isə nəinki məlumatlılığın artırılması alətinə, həm də ikitərəfli ünsiyyət kanalına çevrilib. Bu, tənzimləyicilərə sektorun əməliyyat spesifikasını daha yaxşı nəzərə almağa və həddən artıq təzyiq olmadan nəzarət tələblərini düzəltməyə imkan verib.

Belə dialoq yanaşması şəffaflıq və hesabatlılığın artırılmasına yönəlmiş normativ bazanın gücləndirilməsi ilə dəstəklənib. MONEYVAL maliyyə məlumatlarının şəffaflığı, idarəetmə strukturunun açıqlığı və mütəmadi hesabatlılıq prinsiplərini təsbit edən QKS-lər və dini təşkilatlar üçün davranış standartlarının tətbiqini qeyd edir. Bu tədbirlərin əhəmiyyəti onların profilaktik xüsusiyyəti ilə bağlıdır: onlar yalnız pozuntuları faktdan sonra müəyyən etmək üçün deyil, həm də riskləri erkən mərhələdə azaltmağa kömək edir və eyni zamanda bu sektorla bağlı ictimai etimadı gücləndirir.

Bu fonda əvvəllər kifayət qədər çəkindirici hesab edilməyən sanksiya mexanizmi də yenidən nəzərdən keçirilib. Ötən ilin dekabrında dərc olunmuş hesabatda isə sanksiya sisteminin daha fərqli və mütənasib olduğu etiraf edilib: pozuntular barədə məlumat vermək üçün inzibati cərimələrdən tutmuş cinayət məsuliyyətinə və çirkli pulların yuyulması və terrorizmin maliyyələşdirilməsi hallarında hüquqi şəxslərin ləğvinə qədər. Ləğv yalnız məhkəmə qərarı ilə mümkün olsa da, sanksiyalar alətlərinin profilaktik təsirə nail olmaq üçün kifayət etdiyi hesab olunur.

Ümumilikdə bu dəyişikliklər MONEYVAL-a Azərbaycanın FATF-ın 8-ci Tövsiyəsi üzrə qiymətləndirməsini yenidən nəzərdən keçirməyə və texniki uyğunluq səviyyəsini artırmağa imkan verib. Bundan əlavə, reytinqin artması yeni qaydaların qəbul edilməsinin rəsmi nəticəsi kimi deyil, fəaliyyət göstərən, risk əsaslı modelin tətbiqinin nəticəsi kimi şərh olunur. Bu nəticə daha geniş qiymətləndirməni əks etdirir: Azərbaycan FATF tələblərinin formal yerinə yetirilməsindən terrorun maliyyələşdirilməsi və çirkli pulların yuyulmasının real risklərinin idarə edilməsinə keçmək qabiliyyətini nümayiş etdirir.

Məhz bu məntiqə əsaslanaraq MONEYVAL-ın Azərbaycanı gücləndirilmiş monitorinq rejimində saxlamaq, eyni zamanda əldə edilmiş tərəqqini tanımaq və ölkəyə bir il sonra sistemin daha da möhkəmləndirilməsi barədə hesabat verməyi təklif etmək qərarı nəzərdən keçirilməlidir. Belə yanaşma islahatların trayektoriyasına etimaddan xəbər verir: ölkə problemli yurisdiksiya kimi deyil, institusional güclənmənin və beynəlxalq maliyyə təhlükəsizliyi arxitekturasına inteqrasiyanın aktiv mərhələsində olan sistem kimi qəbul edilir.

Bu xəttin davamı koordinasiya mexanizmlərinin qiymətləndirilməsidir. Yeni hesabat göstərir ki, ƏL/TMM sahəsindəki islahatlar nəinki normativ bazaya, həm də dövlət orqanları, maliyyə sektoru və beynəlxalq tərəfdaşlar arasında qarşılıqlı əlaqənin praktiki arxitekturasına təsir edib.

İslahatların əsas qanunvericilik istiqamətləri

İslahatların əsas sütunlarından biri “Ödəniş xidmətləri və ödəniş sistemləri haqqında” qanun olub. Onun qəbulu nəinki ödəniş agentlərinin fəaliyyətinə nəzarəti əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirib, həm də elektron köçürmələr zamanı müştərilərin identifikasiyası və məlumatın ötürülməsi ilə bağlı tələbləri FATF standartlarına tam şəkildə uyğunlaşdırıb. Maliyyə axınlarının şəffaflığının artırılması beynəlxalq qiymətləndiricilər üçün əhəmiyyətli siqnal olub ki, bu da sistemin formal uyğunluğundan deyil, yetkinliyindən və funksionallığından xəbər verir.

Bu kursun məntiqi davamı 2025-ci ildə benefisiar mülkiyyətçilər haqqında xüsusi qanunun qəbulu olub. İlk dəfə müstəqil qanunvericilik aktı səviyyəsində hüquqi şəxslərin faktiki sahiblərinin aşkarlanmasının hüquqi əsasları, həmçinin müvafiq məlumatların doğruluğunu və aktuallığını yoxlama mexanizmləri təsbit edilib.

Paralel olaraq kommersiya hüquqi şəxslərinin qanunsuz istifadəsi risklərinin qiymətləndirilməsi aparılıb, həmçinin bank və kredit sektorunun fəaliyyətini tənzimləyən sahə qanunvericiliyi yenilənib. Ümumilikdə bu, risk menecmenti gücləndirib və mülkiyyətin şəffaflığı tələblərini maliyyə nəzarəti praktikası ilə əlaqələndirməyə imkan verib.

Z.Fətizadənin qeyd etdiyi kimi, məhz hüquqi normaların və tətbiqi mexanizmlərin birləşməsi etimadın bərpasının əsas amili olub: “Şəffaflığın və məlumatların keyfiyyətinin gücləndirilməsi nəinki reytinqləri yüksəltməyə, həm də daxili nəzarət sistemini və beynəlxalq əməkdaşlığı möhkəmləndirməyə imkan verib”.

Bu islahatların praktiki məzmunu pul və dəyərli əşyaların köçürülməsi xidmətlərinə aid FATF-ın 14-cü Tövsiyəsinin qiymətləndirilməsində aydın şəkildə əks olunub. MONEYVAL qeydə alır ki, Azərbaycanda bazara daxilolmanın aydın və qapalı modeli formalaşıb: belə xidmətlər yalnız Mərkəzi Bankın nəzarəti altında olan lisenziyalı hüquqi şəxslər tərəfindən göstərilə bilər.

Hesabatda agent modelinə ayrıca diqqət yetirilir. Pul köçürmə xidmətləri göstərənlər agentləri yalnız Mərkəzi Bankda onların məcburi qeydiyyatı şərti ilə cəlb edə bilərlər, ƏL/TMM tələblərinin agentlər tərəfindən yerinə yetirilməsinə görə tam məsuliyyət isə maliyyə institutunun üzərinə düşür. Risklərin əlavə məhdudlaşdırıcısı kimi ərazi prinsipi xidmət edir: agentlərin fəaliyyəti Azərbaycan hüdudları ilə məhdudlaşıb ki, bu da transsərhəd zəiflikləri azaldır və nəzarəti sadələşdirir. Yeganə boşluq - milli poçt operatorunun agentləri cəlb etməsinə birbaşa qadağanın olmaması - əhəmiyyətsiz hesab edilib ki, bu da 14-cü Tövsiyə üzrə reytinqi “əhəmiyyətli uyğunluq” səviyyəsinə yüksəltməyə imkan verib.

Bank və elektron köçürmələrinə həsr olunmuş FATF-ın 16-cı Tövsiyəsinin yenidən qiymətləndirilməsi texniki cəhətdən dolğun və əyani idi. MONEYVAL təsdiq edir ki, Azərbaycan əvvəllər aşkar edilmiş boşluqların əksəriyyətini aradan qaldırıb: bütün transsərhəd və daxili köçürmələr indi göndərən və alan haqqında tam və yoxlanıla bilən məlumatla müşayiət olunur, müştərilərin identifikasiyası tələbləri əməliyyatın məbləğindən asılı deyil, maliyyə institutları isə lazımi məlumatlar olmadıqda köçürmələri dayandırmağa və ya rədd etməyə borcludurlar. Məlumatların saxlanılması, o cümlədən nəzarət və hüquq-mühafizə orqanlarının sorğusu əsasında təqdim edilməsi tələbləri də əhəmiyyətli dərəcədə güclənib.

Eyni zamanda, nəzarət sistemi elə qurulub ki, əməliyyatın hər iki tərəfini idarə edən maliyyə institutları mövcud məlumatların məcmusunu nəzərə almağa və şübhələr olduqda transsərhəd əməliyyatlara xüsusi diqqət yetirərək şübhəli əməliyyatlar haqqında məlumatlar göndərməyə borcludurlar. Belə yanaşma tam olaraq FATF məntiqinə uyğun gəlir, burada məhz beynəlxalq axınlar yüksəlmiş risk zonası kimi nəzərdən keçirilir.

MONEYVAL-ın 16-cı Tövsiyə üzrə yeganə qalmış qeydi isə ayrı-ayrı maliyyə vasitəçiləri səviyyəsində natamam məlumatlı köçürmələrin aşkarlanması tədbirlərinin kifayət qədər konkretləşdirilməməsini göstərir. Lakin bu halda da söhbət sistemli çatışmazlıqdan deyil, daha çox texniki dəqiqləşdirmədən gedir. Bu da qiymətləndirməni “əhəmiyyətli uyğunluq” səviyyəsində saxlamağa imkan verib.

Daha geniş kontekstdə 8-ci, 14-cü və 16-cı Tövsiyələrin məcmu təhlili göstərir ki, MONEYVAL Azərbaycanın islahatlarını yetkin və bütöv ƏL/TMM sisteminə keçid kimi qəbul edir. Bu, ayrı-ayrı qanunların və ya formal prosedurların deyil, məlumatların daimi mübadiləsinin, məsuliyyətin aydın bölüşdürülməsinin və risklərə - həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə - operativ reaksiya vermək qabiliyyətinin əsas rol oynadığı sistemdir.

Beynəlxalq tanınma

Tərəqqi hesabatının hazırlanması MONEYVAL Katibliyi və komitənin üzv ölkələri ilə aktiv və məzmunlu dialoq fonunda keçib. Beynəlxalq ekspertin cəlb edilməsi arqumentasiyanı beynəlxalq praktika məntiqində qurmağa, izahat işi isə Azərbaycanın atdığı addımların və onların praktiki əhəmiyyətinin düzgün anlaşılmasını təmin etməyə imkan yaradıb.

Z.Fətizadənin qeyd etdiyi kimi, bu proses ciddi nəticələrə səbəb olub: ölkənin reytinqlərinin artırılması yekdilliklə qəbul edilib, FATF standartlarına uyğunluq səviyyəsi 90,5%-ə çatıb, Azərbaycan isə MONEYVAL-ın beşinci raund qiymətləndirməsində iştirak edən 32 ölkə arasında 24-cü yerdən 14-cü yerə yüksəlib.

Onun sözlərinə görə, bu mərhələ daha sürətli və sistemli islahatlar tələb edirdi. Təqdim edilmiş əsaslandırmalar nəzərə alınaraq, elektron köçürmələr, hüquqi təsisatlar, maliyyə institutlarının tənzimlənməsi və nəzarəti, statistika, təlimatlandırma və əks əlaqə üzrə tövsiyələrlə bağlı bütün müraciətlərə dair müsbət qərar qəbul edilmiş, nəticədə müvafiq qiymətləndirmə göstəricilərinin hər birinin reytinqi yüksəldilib.

Z.Fətizadə vurğulayıb ki, bu mərhələdə göstərilən səylər, tətbiq olunan təlimat və nəzarət mexanizmləri, dövlət orqanları ilə koordinasiyanın gücləndirilməsi Azərbaycanın beynəlxalq maliyyə təhlükəsizliyi platformasında mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmləndirib.

O hesab edir ki, əldə edilmiş nəticələr uzunmüddətli əhəmiyyət kəsb edir: “Aparılan təkmilləşdirmələr nəticəsində daxili nəzarət sistemi gücləndirilib, beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlıq imkanları artırılıb, Azərbaycan maliyyə təhlükəsizliyi baxımından nüfuzlu və etibarlı ölkə kimi qiymətləndirilib”.

Bu, praktik baxımdan FATF çərçivəsində daha sabit mövqe, gələcək qiymətləndirmələrdə daha yüksək reytinqlər və ən əsası, yalnız beynəlxalq standartlara cavab verməklə yanaşı, həm də dəyişən risk mühitində effektiv fəaliyyət göstərə bilən işlək maliyyə təhlükəsizliyi sistemi deməkdir.

İnstitusional dəyişikliklərin məntiqi davamı Azərbaycanın maliyyə kəşfiyyatı sahəsində beynəlxalq statusunun da gücləndirilməsi olub. Bu etimadın daha bir təsdiqi 2026-cı ildə Bakıda Maliyyə Kəşfiyyatı Orqanlarının Eqmont Qrupunun 32-ci plenar iclasının keçirilməsi ilə bağlı qərar idi. Bu, 2011-ci ildən qrupun tamhüquqlu üzvü olan ölkə üçün təkcə imic baxımından mühüm hadisə deyil, həm də Maliyyə Monitorinqi Xidmətinin peşəkar və institusional yetkinliyinin tanınmasıdır.

Məhz buna görə MONEYVAL-ın yüksək qiymətləndirmələrini və Azərbaycanın beynəlxalq formatlarda artan rolunu islahatların yekun nöqtəsi kimi deyil, onların keyfiyyət xarakterinin göstəricisi kimi nəzərdən keçirmək lazımdır. ƏL/TMM sistemi köməkçi tənzimləyici element olmaqdan çıxıb və dövlətin uzunmüddətli sabitliyə və qlobal maliyyə təhlükəsizliyi arxitekturasına inteqrasiyaya yönəlmiş strateji maliyyə siyasətinin bir hissəsinə çevrilib.