TRANSFORMASİYANIN ÜÇ SİQNALI

Bu ilin əvvəlindən Azərbaycanın bərpa olunan enerji mənbələri (BOEM) bazarında üç hadisə baş verib ki, bunları sahənin keyfiyyətcə yeni səviyyəyə keçidi hesab etmək olar.

Birincisi, Macarıstanın “MVM Energetika Zrt.” şirkətinin Cəbrayıl rayonunda “Şəfəq” Günəş Elektrik Stansiyasının (GES) tikintisi layihəsinə daxil olmasıdır.

İkincisi, “Qara Dəniz Enerji Kabeli”nə (“Black Sea Energy”) Avropa Komissiyası tərəfindən “Project of Mutual Interest” (PMI - qarşılıqlı maraq kəsb edən layihə) statusunun verilməsidir. Üçüncüsü isə “Hidro-3” layihəsinin beynəlxalq karbon bazarına çıxması və ölkə tarixində BOEM sahəsində ilk beynəlxalq karbon kreditlərinin buraxılmasıdır.

Bu qərarlar göstərir ki, Azərbaycanın “yaşıl enerji” bazarı enerji sisteminin daxili seqmenti olmaqdan çıxır və qlobal maliyyə, infrastruktur və iqlim mexanizmlərinə inteqrasiya olunur.

Gücün profisiti

Son 20 il ərzində Azərbaycan öz generasiya güclərini, demək olar ki, iki dəfə artıraraq 10 min MVt-a çatdırıb. Eyni zamanda enerji sistemində təxminən 2 min MVt istifadə olunmayan güc mövcuddur. Bu resurs strateji üstünlük kimi nəzərdən keçirilir.

Prezident İlham Əliyev “Azərbaycanın yeni rəqəmsal arxitekturası” adlı vahid fəaliyyət planına həsr olunmuş müşavirədə qeyd edib ki, sərbəst güclərin olması rəqəmsallaşma, süni intellekt və DATA-mərkəzlər potensialının inkişafına kömək edir. Enerji bazası enerjitutumlu texnologiyaların cəlb edilməsi və yeni rəqəmsal iqtisadiyyatın formalaşdırılması üçün təmələ çevrilir.

Paralel olaraq genişmiqyaslı “yaşıl kontur” formalaşır. “İmzalanmış müqavilələrə əsasən - anlaşma memorandumlarına deyil, müqavilələrə əsasən, 2032-ci ilə qədər biz əlavə 7-8 giqavat günəş və külək enerjisinə sahib olacağıq”, - dövlət başçısı ABŞ Ticarət Palatasının beynəlxalq münasibətlər, Yaxın Şərq və Türkiyə üzrə baş vitse-prezidenti Kuş Çoksi başda olmaqla nümayəndə heyətini qəbul edərkən vurğulayıb.

Səkkiz günəş və külək elektrik stansiyasından (Naxçıvan nəzərə alınmadan) artıq birinci mərhələ - Qaradağda 230 MVt gücündə GES həyata keçirilib, sonrakı illərdə Biləsuvar, Neftçala, Qobustan, Abşeron-Qaradağda, həmçinin “Üfüq”, “Şəms” və “Şəfəq” stansiyaları kimi böyük layihələrin istifadəyə verilməsi gözlənilir. Bu, ölkənin generasiya strukturunu və ixrac imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirəcək.

“Şəfəq” təcrid olunmuş variant deyil, ixrac potensialına malik dayanıqlı “yaşıl klaster”in yaradılması üzrə genişmiqyaslı proqramın bir hissəsidir.

Bu baxımdan BP-nin “Shafag Jabrayil Solar Limited”dəki 10%-lik payının Macarıstanın MVM şirkətinə satılması barədə açıqlanan sövdələşmə Azərbaycanın BOEM sektorunda Avropa iştirakını gücləndirir. MVM eyni zamanda “Black Sea Energy”nin işlənməsində də iştirak edir ki, bu da generasiya ilə gələcək ixrac arasında əlaqə yaradır. Əgər əvvəllər söhbət əsasən strateji dialoqdan və qaz tədarükünün diversifikasiyasının dəstəklənməsindən gedirdisə, indi Macarıstan “yaşıl elektrik enerjisi” generasiyası seqmentinə daxil olur.

MVM enerji sistemlərinin idarə edilməsi və elektrik enerjisinin ötürülməsi sahəsində təcrübəyə malikdir ki, bu da Azərbaycanın “yaşıl generasiyası”nın Avropa şəbəkəsinə gələcək inteqrasiyası şəraitində xüsusilə vacibdir. Beləliklə, şirkət yalnız maliyyə investoru kimi deyil, həm də texnoloji tərəfdaş kimi iştirak edir.

Səhmdarların strukturu belədir: BP- 40,01%, “SOCAR Green” - 39,99%, Azərbaycan Biznesinin İnkişafı Fondu - 10%, MVM - 10%.

240 MVt gücündə “Şəfəq” GES-i ildə təxminən 500 gVt/saat elektrik enerjisi istehsal edəcək. Tikinti işlərinə artıq başlanılıb, əsas müqavilələr imzalanıb, avadanlığın tədarükü qrafik üzrə gedir, işlərin 2027-ci ildə başa çatdırılması planlaşdırılır.

Elektrik stansiyası Cəbrayıl rayonunda inşa edilir və Qarabağda “yaşıl enerji” zonasının formalaşdırılmasının bir hissəsidir ki, bu da azad edilmiş ərazilərin bərpası proqramına uyğundur.

İxracın infrastruktur çərçivəsi

Mühüm institusional addım “Qara Dəniz Enerji Kabeli” layihəsinə PMI statusunun verilməsi olub. Bu status sürətləndirilmiş inzibati prosedurları, tənzimləyici koordinasiyanı və Avropa İttifaqı tərəfindən maliyyələşdirmə imkanını nəzərdə tutur.

Bu layihə ilə 1195 kilometr uzunluğunda sualtı kabelin çəkilməsi nəzərdə tutulur. Onun ötürücülük qabiliyyəti 4 gVt-a qədər “yaşıl enerji”dir. Kəmərin dəyəri 3,5 milyard avro məbləğində qiymətləndirilir, Avropa Komissiyası isə 2,3 milyard avro ayırmağı planlaşdırır.

MVM “Azərenerji”, “Transelectrica” və “Georgian State Electrosystem” ilə yanaşı, Avropaya “yaşıl enerji dəhlizi”nin tikintisi üçün yaradılmış “Green Energy Corridor” birgə müəssisəsinin təsisçiləri sırasına daxildir. Yəni Macarıstan tərəfi həm generasiyada, həm də enerjinin transsərhəd ötürmə infrastrukturunda iştirak edir.

Faktiki olaraq yeni Xəzər-Qara Dəniz-Mərkəzi Avropa enerji zənciri formalaşır. Ölkədə BOEM-in inkişafı sahəsində daha bir əhəmiyyətli hadisə “SOCAR Trading” və “Azərenerji” ASC-nin əməkdaşlığı çərçivəsində “Hidro-3” layihəsinin beynəlxalq karbon bazarına çıxması olub. Layihə Laçın rayonundakı “Mirik” və “Qaraqışlaq” kiçik su elektrik stansiyalarını əhatə edir. 2025-ci il mayın 28-də layihə aparıcı beynəlxalq karbon sertifikatlaşdırma təşkilatlarından biri olan “Gold Standard” sistemində qeydiyyata alınıb. 2026-cı il yanvarın 28-də “Hidro-3” üzrə karbon kreditləri rəsmən təqdim edilib.

Bunlar Azərbaycan tarixində bərpa olunan enerji mənbələri sahəsində ilk beynəlxalq karbon kreditləridir. Onlar 2024-cü ilin aprelindən 2025-ci ilin avqustuna qədər olan dövrü əhatə edir və ümumi həcmi 10 745 vahiddir.

“Gold Standard”da qeydiyyat qlobal iqlim bazarında tanınma deməkdir. Bu, yalnız daxili tullantıların azaldılması ilə bağlı deyil, həm də ixrac edilə bilən ekoloji aktivin - karbon kreditlərinin yaradılması ilə bağlıdır. Bu aktivlər beynəlxalq şirkətlərə tullantılarını kompensasiya etmək üçün satıla bilər.

Regional ölçüdə əhəmiyyəti baxımından layihə Qarabağ regionunda həyata keçirilir. Bu da onun “yaşıl bərpa zonası” və beynəlxalq səviyyədə tanınmış iqlim töhfəsi kimi statusunu gücləndirir.

Əgər Cənub Qaz Dəhlizi Azərbaycanın Avropa ilə enerji inteqrasiyasının birinci mərhələsi oldusa, cari proseslər ikinci mərhələni - elektrik enerjisi və iqlim mərhələsini formalaşdırır.

MVM-in “Şəfəq”ə daxil olması investisiya komponentini gücləndirir. “Black Sea Energy” üçün PMI statusu ixracın infrastruktur əsasını möhkəmləndirir, “Hidro-3”ün karbon kreditləri bazarına çıxması isə maliyyə-iqlim alətini əlavə edir.

Nəticədə, bir-birini tamamlayan model ortaya çıxır: Azərbaycanda istehsal, Gürcüstan və Qara dəniz vasitəsilə ixrac, Rumıniyanın enerji sisteminə və daha sonra Mərkəzi Avropaya inteqrasiya.

Beləliklə, Azərbaycan ənənəvi generasiyanı, miqyaslandırıla bilən BOEM layihələrini, güc profisitini və ixrac infrastrukturunu birləşdirməyə qadir regional enerji mərkəzi statusunu tədricən möhkəmləndirir. 2026-cı ilin əvvəlindəki bu üç hadisə göstərir ki, “yaşıl enerji” köməkçi istiqamət olmaqdan çıxır və ölkənin xarici iqtisadi və geosiyasi strategiyasının müstəqil amilinə, həmçinin həm enerji, həm də iqlim gəlirlərinin yeni mənbəyinə çevrilir.