İŞIQ NAMİNƏ QARANLIQ

2026-cı il martın 28-də Azərbaycan növbəti dəfə «rəmzi qaranlığa» qərq olub. İDEA İctimai Birliyi və Ümumdünya Təbiəti Mühafizə Fondu ilə birlikdə koordinasiya olunan miqyaslı «Yer saatı» aksiyası özündə onlarla təşkilatı və minlərlə insanı birləşdirir. Lakin Bakının inzibati binalarının fasadlarındakı işıqlar söndükcə, ekspert dairələri və cəmiyyətdə müzakirələr qızışır: bu, əslində planetə nə verir? Bu, resurslara real qənaətdir, yoxsa sadəcə gözəl bir jest?

Qənaətdən daha artıq

«Yer saatı» ilə bağlı əsas yanlış düşüncə ondan enerjidən istifadə həcmində kəskin azalma gözlənilməsidir. Elmi baxımdan işığın sadəcə 60 dəqiqə kəsilməsi qlobal istiləşmənin qarşısını ala bilməz. Britaniyanın «Energy Research & Social Science» jurnalında dərc olunmuş tədqiqat materialında bildirilir ki, aksiyanın keçirildiyi şəhərlərdə orta hesabla elektrik enerjisinə tələbat 3-4% azalır. Böyük şəhərlərin nümunəsində bu, nəzərəçarpan olsa da, iqlim üçün onun təsiri «dəryada bir damla»dır. Bu, niyə azdır? Müasir enerji sistemləri «tənbəl»dir. Milyonlarla lampanın bir anda söndürülməsi və yandırılması şəbəkələri yükləyir. Lakin aksiyanın əsl dəyəri onun psixoloji və təşviqedici effektindədir.

«Yer saatı» burada və bu an kilovatlara qənaət aksiyası deyil. Bu, dünyanın ən böyük ekoloji referendumudur və sadə bir jest kimi başladılıb. İndi isə o, qlobal siqnala çevrilərək insanları iqlimi qorumaq üçün hər yerdə qətiyyətli tədbirlər görməyə çağırır. Odur ki, gəlin, bu saatı yalnız qaranlıq dəqiqələri kimi yox, dəyişiklik üçün bir alov kimi qəbul edək», - deyə BMT-nin baş katibi Antoniu Quterreş aksiyanın 20 illiyi münasibətilə yaydığı mesajında bildirib.

Rəmzdən sistemə

«Yer saatı»nın tarixi bir şəhərin kiçik ideyasının bütün planetin şüurunu necə dəyişə biləcəyinə klassik nümunədir. Bu yolu izlədikdə aydın olur ki, biz sadəcə bir aksiyaya şahidlik etmirik, həm də ekologiya tarixində ən sürətli mədəni təşəbbüsü müşahidə edirik. Hər şey 2007-ci ildə Avstraliyanın Sidney şəhərində başlayıb. O zaman bu, cəsarətli bir təcrübə idi: 2,2 milyon insan və 2000 şirkət eyni vaxtda işıqları söndürmüşdü. Sanki dünya nəfəsini saxlamışdı. Heç kim bilmirdi ki, bu təşəbbüs davam edəcək, ya yox. Amma ilk qığılcım atılmışdı. Cəmi bir il sonra Avstraliyaya düz 35 ölkə qoşulub və bu, bir «partlayış» effekti verib. 2009-cu ildə iştirakçıların sayı 80-i ötmüşdü…

Beləliklə, aydın olub ki, «yaşıl» gələcəyə tələbat sadəcə dəb yox, qlobal ehtiyacdır. Misir piramidaları, Kolizey və Oio-de-Janeyrodakı İsa Məsihin heykəli qaranlığa qərq olmuşdu.

Azərbaycan aksiyaya 2011-ci ildən qoşulub. Həmin il ölkə rəsmi olaraq iştirakçıların siyahısına əlavə edilib. IDEA-nın koordinasiyası sayəsində Bakı dərhal yüksək standart müəyyən edib: paytaxtın memarlıq rəmzləri, məsələn, “Qız qalası” və digər binalar qlobal işıq zəncirinin bir hissəsinə çevrilib. Bununla da, Azərbaycan Xəzər regionunun iqlim məsələlərində məsuliyyət daşımağa hazır olduğunu dünyaya nümayiş etdirib. 2026-cı ildə aksiyaya təxminən 80 müəssisə və yüzlərlə gənc könüllü qoşulub. Bunun arxasında, təbii ki, sistemli iş dayanır. IDEA bu impulsdan uzunmüddətli layihələri irəli aparmaq üçün istifadə edib: cərəyan populyasiyasının bərpasından tutmuş, miqyaslı ağacəkmə proqramlarınadək.

IDEA-nın təsisçisi və rəhbəri Leyla xanım Əliyevanın dəfələrlə vurğuladığı kimi, bu gün ekologiya sadəcə söz yox, konkret hərəkətdir. Azərbaycanın bu cür kampaniyalarda iştirakı Xəzərin bioloji müxtəlifliyinin qorunmasında, səhralaşmaya qarşı mübarizədə dünya ictimaiyyəti ilə həmrəylik nümayiş etdirmək məqsədi daşıyır.

2015-2021-ci illərdə bu aksiya planet miqyasına çatıb. Onilliyin ortalarında o, artıq 170-dən çox ölkəni əhatə edirdi. 2021-ci ildə isə qlobal pandemiyaya rəğmən, «Yer saatı» aksiyası rekorda imza atıb – 192 ölkə və ərazi! Bu, sübut edir ki, insanlar təcrid vəziyyətdə belə, özlərini daha böyük bir prosesin hissəsi kimi hiss etməyi arzulayırlar.

Bu gün «Yer saatı» sadəcə «işıq söndürmə» aksiyası deyil. O, demək olar ki, 200 dövləti birləşdirən güclü bir şəbəkədir. Aksiyanın nəticəsi isə sadədir: 20 il əvvəl yalnız işığı söndürməyi öyrənirdiksə, indi şüurları yandırmağı öyrənirik. Sidneydəki lokal flaşmob indi bütün planetin iştirak etdiyi illik humanizm imtahanına çevrilib.

Rəqəmlər və elm

Elmi məlumatlar təsdiq edir ki, «Yer saatı»nın effekti bütün il ərzində bir «əks-səda» kimi özünü göstərir. Sorğuların nəticələrinə görə, bu tədbirdə iştirak edən insanlar evlərində tullantıları çeşidləməyə, enerjiyə qənaət edən lampalardan istifadəyə 15% daha çox diqqət yetirirlər.

Bundan başqa, kütləvilik (2026-cı ildə 190-dan çox ölkə) hökumətləri ekoloji standartları yenidən nəzərdən keçirməyə vadar edir. Bu cün ictimai diqqət mesajlarından sonra Avropa və Asiya ölkələrinin bir qrupunda birdəfəlik plastik qadağan olunmuşdu. Aksiyanın iqtisadi effektinə gəlincə, Dünya İqtisadi Forumunun məlumatına görə, dünya ÜDM-in təxminən 55%-i birbaşa təbii ekosistemlərin sağlamlığından asılıdır. «Yer saatı» hər kəsə xatırladır ki, «yaşıl» texnologiyalara sərmayə qoyulması xeyriyyəçilik yox, həyatda qalmaq məsələsidir.

«Saat»dan kənar

Bu il «Yer saatı» 20 illiyini qeyd edib. O, Sidneydəki lokal təşəbbüsdən qlobal mədəni fenomenə çevrilib. 2026-cı ildə isə təşkilatçılar yeni format təqdim ediblər: «Bir saatı Yerə həsr et». İndi iştirakçılardan yalnız işığı söndürmək yox, həmin 60 dəqiqəni ekoloji özünüinkişafa, «yaşıl» vərdişlərin planlaşdırılmasına və ya könüllülük fəaliyyətinə sərt etmələri tələb olunur. Təcrübə göstərir ki, «Yer saatı»nın real nəticəsi elektrikə qənaət olunan məbləğlə ölçülmür, o, işıq söndükdən sonra düşünməyə başlayan insanların sayında əksini tapır: «Bəs ilin qalan 8759 saatında nə edə bilərəm?»

Azərbaycan üçün ekoloji gündəliyi dövlət strategiyasına fəal şəkildə inteqrasiya edən bir ölkə olaraq, bu saat planetlə illik sinxronlaşmadır. İştirakçıların sayının artmasından da görünür ki, cəmiyyətimiz şüurlu istehlaka hazırdır.