UZUN SÜRƏN QEYRİ-MÜƏYYƏNLİK

Yaxın Şərqdəki geosiyasi gərginlik regional qarşıdurmanın sərhədlərini getdikcə daha çox aşaraq qlobal iqtisadi arxitekturanı yenidən formalaşdırmağa qadir olan miqyas alır. Hələ son vaxtlaradək lokal təhdid kimi qəbul edilən hal indi dünya bazarlarının prinsipcə yeni konfiqurasiyasını formalaşdırır, burada üç əbədi sütun yenidən səhnəyə çıxır: enerji, logistika və tədarük təhlükəsizliyi. Asiya İnkişaf Bankının (ADB), Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının (EBRD) və Beynəlxalq Valyuta Fondunun (IMF) qiymətləndirmələri ssenarilər arasındakı bütün fərqlərə baxmayaraq, bir əsas nəticədə üst-üstə düşür: dünya uzun sürən qeyri-müəyyənlik zolağına daxil olur, burada bir barel neftin dəyəri getdikcə daha aydın şəkildə geosiyasi gərginliyin aynasına çevrilir.

Xəbərdarlıq və proqnozlar

Qlobal energetika sisteminin “dar boğazı” əvvəlki kimi neft və qaz axınlarının əhəmiyyətli hissəsinin keçdiyi arteriya olan Hörmüz boğazı olaraq qalır. Bu strateji məcrada gəmiçiliyin az-çox uzunmüddətli pozulması dərhal qiymət sıçrayışı ilə əks-səda verir, sonra isə inflyasiyanı, investisiya axınlarını, əmək bazarını və nəticə etibarilə bütövlükdə dünya iqtisadiyyatının artım templərini əhatə edən zəncirvari reaksiyaya çevrilir. Bu mənada indiki böhranı bütün qloballaşma sisteminin bir növ stress-testi kimi nəzərdən keçirmək yerinə düşər.

Bu mənada Dünya Bankının əməliyyat fəaliyyəti üzrə idarəedici direktoru Anna Byerde dövlətləri artan qeyri-sabitliyə baxmayaraq, sosial-iqtisadi dəyişikliklər kursunu zəiflətməməyə çağırır. “İndi Yaxın Şərqdə baş verənləri də nəzərə almalıyıq, bu, yanacaq və gübrə qiymətləri ilə bağlı sarsıntılar doğurur. Bu, iqtisadi artımı ləngidə, məşğulluğa zərbə vura, inflyasiyanı artıra və ərzaq təhlükəsizliyi problemini dərinləşdirə bilər”, - o vurğulayıb. Lakin bu qeyri-müəyyənliyin öhdəsindən gəlmək vəzifənin yalnız yarısıdır. Dövlətlər sabitliyi real imkanlara çevirmək üçün islahatara investisiya yatırmağa davam etməlidir”.

A.Byerdenin sözlərinə görə, yaxın 10-15 il ərzində böyüyən nəslin hesabına dünya əmək bazarı 1,2 milyard nəfər artacaq, onların böyük əksəriyyəti aşağı və orta gəlir səviyyəli ölkələrdə yaşayır: “Lakin mövcud proqnozlara görə, göstərilən müddət ərzində dünyada cəmi təxminən 400 milyon iş yeri yaratmaq mümkün olacaq”.

Dünya Bankının idarəedici direktoru xüsusilə diqqəti ona yönəldib ki, büdcə islahatları heç də sərt qənaət siyasəti ilə eyni deyil və bu, getdikcə daha kövrək olan qlobal şəraitdə belə, insanlara imkanların genişləndirilməsinə və dayanıqlığın təmin edilməsinə vəsait yatırmaq potensialının qorunması kimi qəbul edilməlidir.

A.Byerde xatırladıb ki, bankın proqnozuna görə, 2026-cı ildə dünya ÜDM-in artım templəri 2,5%, inkişaf etməkdə olan dövlətlərdə isə təxminən 4% təşkil edəcək: “Bu göstəricilər sadəcə inkişaf etməkdə olan ölkələri inkişaf etmiş iqtisadiyyatların səviyyəsinə yaxınlaşdırmaq üçün kifayət deyil. Onlar demoqrafik tələblərə cavab vermək üçün zəruri olan iş yerlərinin yaradılması üçün kifayət deyil”.

EBRD isə öz növbəsində xəbərdarlıq edib ki, neft kotirovkalarının 1 barel üçün 100 dollar səviyyəsinə qədər davamlı artımı dünya iqtisadiyyatının artım templərini azı 0,4 faiz bəndi (f.b.) azaltmağa və kimya və metallurgiya məhsullarının tədarük zəncirlərindəki pozuntular nəzərə alınmaqla qlobal inflyasiyanı 1,5 f.b.-dən çox artırmağa qadirdir. Gübrə dəyəri də əhəmiyyətli dərəcədə artım riski daşıyır, çünki onların istehsalı üçün xammalın dünya ticarətinin 25-35%-i Hörmüz boğazından keçir. Təcrübə göstərir ki, gübrənin bahalaşması qaçılmaz olaraq əsas ərzaq mallarının qiymətlərinin artmasına gətirib çıxarır.

Enerji qiymətləri yüksək qalacağı təqdirdə, EBRD iyunda növbəti qiymətləndirmələrini dərc edərkən iqtisadi artım proqnozunu aşağı istiqamətə doğru dəyişdirmək niyyətindədir.

İkiqat təzyiq altında

Bu gün Cənubi Qafqaz “dramatik ikili” adlandırıla biləcək vəziyyətdədir. Münaqişə ocağına coğrafi yaxınlıq və İranla ticarət-logistika əlaqələrinə dərin bağlılıq regionu həssas edir. Xüsusilə, İran Ermənistanın ümumi idxalının 3,7%-ni, Azərbaycanın 3%-ni və Gürcüstanın 1,7%-ni təşkil edir. İran Türkiyə üçün vacib istiqamətdir və Türkiyə ixracatının təxminən 1,2%-i bu ölkənin payına düşür.

Lakin məhz həmin coğrafiya onun qarşısında yeni rol da açır. Söhbət qeyri-sabitlik zonasını yan keçən axınlarını yenidən yönləndirməyə qadir alternativ tranzit dəhlizi və enerji qovşağı rolundan gedir.

ADB-nin ekspertləri isə hesab edirlər ki, məhz Cənubi Qafqaz, Mərkəzi və Qərbi Asiya dövlətləri Yaxın Şərq böhranının ən hiss olunan zərbəsini qəbul edəcək. 2026-2027-ci illərdə bu ölkə qrupu üçün iqtisadi artımın məcmu itkiləri 1,6 f.b-yə, inflyasiyanın artması isə 4,5 f.b-yə çata bilər.

ADB proqnozlaşdırır ki, Yaxın Şərq münaqişəsi Asiyanın inkişaf etməkdə olan ölkələrinin 2026-2027-ci illərdə iqtisadi artımını 0,3-dən 1,3 f.b-yə qədər ləngitməyə və eyni zamanda inflyasiyanı 0,6-3,2 f.b. artırmağa qadirdir: bir şərtlə ki, enerji bazarındakı fasilələr bir ildən çox davam etsin.

Bank analitikləri hadisələrin inkişafının üç mümkün trayektoriyasını qurublar, onların hər biri gələcəyin əhəmiyyətli dərəcədə fərqli mənzərəsini çəkir.

Baza ssenarisinə görə, münaqişənin aktiv fazası iki aydan çox davam etməyəcək. Dünya neft və qaz qiymətləri 2026-cı ilin martında pik dəyərlərə çatacaq, bundan sonra münaqişədən əvvəlki göstəricilərə doğru yumşaq eniş başlayacaq. Bu halda “Brent” markalı neftin 1 barelinin orta qiyməti 2026-cı ildə 72 dollar, 2027-ci ildə isə 63 dollar təşkil edəcək.

Birinci ssenari ilə isə iyunun sonuna qədər tədarüklərdə fasilələrin qalması ehtimal edilir. Bu zaman neftin orta qiyməti üçüncü rübdə 1 barel üçün 105 dollara qədər yüksələ bilər. İnkişaf etməkdə olan Asiya dövlətlərinin iqtisadi artımı 0,3 f.b. ləngiyəcək, inflyasiya isə 0,6 f.b. sürətlənəcək.

İkinci ssenaridə Hörmüz boğazının sentyabrın sonuna qədər gəmiçilik üçün bağlı qalacağı nəzərdə tutulur. Bu şəraitdə neft orta hesabla ikinci rübdə 1 barel üçün 130, üçüncü rübdə isə 120 dollarla ticarət olunacaq. Regionun iqtisadi artım templəri 0,7 f.b. düşəcək, inflyasiya 1,2 f.b. sürətlənəcək.

Üçüncü - ən sərt ssenari ilə isə logistik məhdudiyyətlərin 2027-ci il fevralının sonuna qalacağı nəzərdən keçirilir. Hadisələrin belə inkişafı zamanı neft kotirovkaları bu ilin ikinci rübündə 1 barel üçün 155 dollara qədər qalxa, sonra isə 2027-ci ilin birinci rübünə qədər təxminən 140 dollar səviyyəsində möhkəmlənə bilər. Regionun iqtisadi artımına dəyən zərər 1,3 f.b. olacaq, inflyasiya isə 3,2 f.b. sürətlənəcək.

ADB-nin təklif etdiyi ssenari palitrası qlobal iqtisadi arxitekturanın enerji sarsıntıları qarşısında nə qədər kövrək olaraq qaldığını aydın şəkildə nümayiş etdirir. Üstəlik, ən sərt variantda, yəni tədarükdəki fasilələr 2027-ci ilə qədər uzandıqda, söhbət artıq normadan kənara çıxmadan deyil, prinsipcə yeni bir qiymət reallığının ortaya çıxmasından gedir.

EBRD analitikləri bu məntiqi ən son nöqtəyə qədər çatdıraraq neft kotirovkalarının 1 barel üçün 150-180 dollara yüksələcəyini ehtimal edirlər. Qısamüddətli dövrdə neftə tələbat ətalətdə qalır və bahalaşmaya, demək olar ki, reaksiya vermir: məhz tələbin bu sərtliyi belə ekstremal qiymət sıçrayışları üçün zəmin yaradır. Lakin daha uzun perspektivdə kompensasiya edici mexanizmlər işə düşür: biznes sürətləndirilmiş qaydada enerji qənaəti həlləri tətbiq edir, istehlakçılar xərc strukturunu yenidən qurur, dövlətlər isə alternativ enerji mənbələrinə investisiyaları artırır. Bununla böhran enerji keçidinin katalizatoruna çevrilir.

Daha da narahatedici siqnal qiymətlərin mütləq səviyyəsi deyil, neft bazarının sürətlə artan gözlənilməzliyidir. ADB-nin materiallarında xüsusilə vurğulanır: neft kotirovkalarının qeyri-müəyyənlik dərəcəsi son dəfə 1970-ci illərdə – qlobal enerji sarsıntıları dövründə qeydə alınan səviyyələrə çıxıb. Söhbət 2026-cı ilin fevral ayında kəskin şəkildə artaraq təxminən yarım əsrin ən yüksək səviyyəsinə yaxınlaşan neft qiymətlərinin qeyri-müəyyənlik indeksindən (OPU) gedir.

ADB-nin tədqiqatları OPU-nun real sektora birbaşa təsirini göstərir: indeksin 90 bənd artması dünya sənaye istehsalının təxminən 0,35 f.b. azalmasına gətirib çıxarır. İndeksin cari dəyərlərinin 700 bənd səviyyəsini keçdiyini nəzərə alsaq, qlobal iqtisadi fəaliyyətin potensial ləngimə miqyası olduqca təsiredici görünür.

Bu təsirin təbiəti əsasən psixoloji xarakter daşıyır, lakin buna görə heç də az hiss olunmur. Qiymətlərin trayektoriyasının gözlənilməz olduğu şəraitdə ev təsərrüfatları instinktiv olaraq iri alışları təxirə salır, gələcək sarsıntılara hazırlıq üçün ehtiyat yığmağa üstünlük verir. Biznes investisiya proqramlarını dondurur, çünki öz xərclərini məqbul dəqiqliklə proqnozlaşdırmaq imkanından məhrumdur. Nəticədə, kapital yığımı ləngiyir, istehsal zəncirləri qırılır, məhsuldarlıq aşağı düşür.

Maksimumu qoruyub saxlamaq

Bu fonda ADB mərkəzi banklara pul-kredit kursunu qurarkən qiymət artımının kompensasiyasına deyil, daha çox onun dalğalanmalarının hamarlanmasına yönəlməyi təklif edir. Bu zaman sosial müdafiə sisteminin gücləndirilməsi, ilk növbədə, əhalinin ən həssas təbəqələrini dəstəkləyə bilən ünvanlı transfertlər vasitəsilə gücləndirilməsi prinsipial əhəmiyyət qazanır.

IMF-in icraçı direktorunun birinci müavini Den Katsın vurğuladığı kimi, tənzimləyicilər əslində iki təhdid – inflyasiya və resessiya arasında seçim etmək zərurəti ilə üz-üzədirlər, hər bir variant qaçılmaz itkilərlə müşayiət olunur. Onun fikrincə, hökumətlər subsidiyalar və qiymət məhdudiyyətləri vasitəsilə sosial nəticələri yumşaltmağa çalışırlar, lakin belə tədbirlər qaçılmaz olaraq dövlət büdcələrinə ağır yük qoyur. IMF rəhbərinin müavini mərkəzi bankların öz davranış xəttini hazırlamağa məcbur olduqları şəraitin müstəsna mürəkkəbliyinə diqqət çəkib. O izah edib ki, enerji daşıyıcılarının yüksək qiymətlərinin uzun müddət qorunması halında maliyyə tənzimləyiciləri “çox güman ki, qiymət sabitliyi üçün risklər ilə iqtisadi daralma təhlükəsi”, eləcə də “maliyyə şərtlərinin potensial olaraq mümkün sərtləşdirilməsi” arasında tarazlıq tapmalı olacaq”. Qlobal artımın onsuz da məhdud qaldığı şəraitdə Dünya Bankının göstərdiyi kimi, manevr məkanı həddən artıq daralır. Yəni qlobal iqtisadi kurs getdikcə daha çox daxili vəzifələrlə deyil, xarici sarsıntılarla diktə olunduğu fazaya daxil olur.

Məhz bu fonda beynəlxalq maliyyə institutlarının sistemin sabitləşdirici dayaqları kimi rolu artır. Dünya Bankı artıq daha fəal reaksiya modelinə keçid barədə siqnallar verir. Bir sıra inkişaf etməkdə olan dövlətlər münaqişənin xammal resurslarının qiymət qoymasına və logistik zəncirlərin dayanıqlılığına birbaşa təsir göstərməyə başlaması ilə əlaqədar Dünya Bankı qrupuna müraciət edib. Cavab genişmiqyaslı maliyyə yardımına hazırlıq olub. Söhbət vəsaitlərin sürətləndirilmiş ayrılması mexanizmlərinin mərhələli işə salınmasından – mahiyyət etibarilə ən həssas iqtisadiyyatlara operativ qaydada resursları yönəltməyə imkan verən təcili maliyyələşdirmə rejiminə keçiddən gedir. Bank öz strukturları vasitəsilə müəssisələri likvidliklə, ticarət maliyyələşdirməsi və dövriyyə kapitalı ilə təmin etmək niyyətindədir. Bunlar məşğulluğun və işgüzar dinamikanın qorunması üçün kritik əhəmiyyətli tədbirlərdir.

Yəni bu, xarici mühitin getdikcə daha çətin olduğu şəraitdə inkişaf etməkdə olan ölkələrin artıq qazandığı mövqeləri qoruma cəhdidir. Bu zaman enerji resurslarının idxalçısı olan ölkələr ilə ixracatçısı olan ölkələr arasındakı sərhəd xüsusi aydınlıqla üzə çıxır. Birincilər üçün bahalaşma ticarət balanslarının pisləşməsi, milli valyutalara təzyiq və inflyasiyanın qızışması deməkdir. Bu, ikincilər üçün isə gəlirlərin müvəqqəti axını və makroiqtisadi göstəricilərin yaxşılaşmasıdır. Bununla belə, burada da qeyd-şərtsiz qazanc yoxdur: xammal rentasından dərin asılılıq iqtisadiyyatları gələcək qiymət dalğalanmaları qarşısında müdafiəsiz edir, qısamüddətli dividendlər isə uzunmüddətli tələlərə çevrilə bilər.

Azərbaycan yol ayrıcında

Azərbaycan üçün baş verən transformasiya tamamilə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bir tərəfdən neft və qaz qiymətlərinin yüksələn dinamikası xəzinəni ixrac gəlirləri ilə doldurur, ödəmə balansına dayanıqlılıq verir və büdcə manevri üfüqlərini genişləndirir. Yalnız bir ay ərzində, yəni Yaxın Şərq regionunda silahlı münaqişənin başlamasından bəri Azərbaycan neftinin dəyəri maksimal səviyyəsinə çataraq 70,8% (51,5 dollar) bahalaşıb. Azərbaycanın bu il üçün dövlət büdcəsində neftin qiyməti 65 dollar səviyyəsində nəzərdə tutulduğu halda, martın 28-də neftin 1 bareli 124 dolları keçib.

Niderlandın ən böyük bank holdinqi “ING Group”un MDB ölkələrinin makroiqtisadi göstəriciləri üzrə hesabatında göstərildiyi kimi, Yaxın Şərqdəki münaqişə ilə bağlı risklər fonunda Azərbaycanın ümumi xarici iqtisadi mövqeyi çox güclü olaraq qalır. Eyni zamanda qeyd olunub ki, neftin dəyərinin 1 barel üçün əlavə 10 dollar artması Azərbaycanın illik ixracının dəyər ifadəsində təxminən 3 milyard dollar (ÜDM-in 4%-i) artmasına və 1,5-2 milyard dollar məbləğində əlavə büdcə gəlirlərinə gətirib çıxarır.

Bu zaman ümumi fiskal mövqe çox güclü qalır: 2025-ci ildə konsolidasiya olunmuş büdcənin profisiti ÜDM-in 2,6%-ni təşkil edib, suveren yığımlar isə ÜDM-in 100%-ni keçir.

Tədqiqatda, həmçinin vurğulanıb ki, nisbətən yüksək sənaye inam göstəricisi fonunda korporativ kreditləşmənin artımının sabitləşməsi qeyri-neft sektorunda investisiya fəallığının potensial bərpasına işarə edir: “Azərbaycanın maliyyə zərərsizliyi nöqtəsi 10 illik diapazon daxilində qalır. Güclü fundamental göstəricilər neftin maliyyə zərərsizliyi qiymətinin 1 barel üçün təxminən 59 dollar səviyyəsində sabit qalmasına kömək edib”.

Eyni zamanda Azərbaycanın idxalının təxminən yarısının Yaxın Şərqlə əlaqəli inflyasiya risklərinə məruz qalan regionlardan gəldiyini nəzərə alsaq, ümumi istehlak qiymətləri indeksi risklərlə üzləşir: qlobal ərzaq qiymətlərinin 10% artması ölkədəki ümumi inflyasiyaya 1,5 faiz bəndi əlavə edir.

Azərbaycanın ümumi xarici iqtisadi mövqeyi çox güclü olaraq qalır. Mərkəzi Bankın ehtiyatlarını və SOFAZ-ın aktivlərini əhatə edən suveren aktivlər ÜDM-in təxminən 115%-i səviyyəsindədir. Bu buferlər, mütəxəssislərin fikrincə, neftin qiymətinin müvəqqəti olaraq 1 barel üçün təxminən 60 dollar olan zərərsizlik həddindən aşağı düşməsi halında belə, AZN/USD məzənəssinin 1,70 səviyyəsində qalmağına imkan verməlidir.

“Ermənistanla davam edən sülh prosesi hazırkı mərhələdə son illərdəki irəliləyişi nəzərə alaraq daha çox müsbət katalizator rolunda çıxış edəcək. Bu kontekstdə Yaxın Şərqdə daha uzun sürən münaqişə və neft qiymətlərinin davamlı sıçrayışı halında etibarlı müdafiə aktivi kimi çıxış etməli olan Azərbaycan üçün qiymətləndirmələr cəlbedici görünür”, – hesabatda deyilir.

Fars körfəzində artan turbulentlik şəraitində dünya bazarı getdikcə daha israrlı şəkildə etibarlı və siyasi cəhətdən proqnozlaşdırıla bilən enerji daşıyıcıları tədarükçüləri axtarır və Azərbaycan ardıcıl olaraq Avrasiyanın enerji arxitekturasının daşıyıcı elementlərindən biri kimi təsdiq olunur.

Dövlət Gömrük Komitəsinə görə, 2026-cı ilin yanvar-fevral aylarında respublika 3,6 milyon ton neft və bitumlu neft məhsullarını ixraca yönəldib və təxminən 1,7 milyard dollar gəlir əldə edib.

Baş verən dəyişikliklərin nəqliyyat-logistika ölçüsü az əhəmiyyətli olmayıb. Mövcud tədarük zəncirlərindəki pozuntular qlobal oyunçuları yan yollar axtarmağa vadar edir və məhz burada Orta Dəhliz sürətlə əhəmiyyət qazanır. Bu dəhliz ehtiyat variantdan addım-addım zəruri tələbata çevrilir, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya, Türkiyə və Avropa arasında birləşdirici həlqə mövqeyini möhkəmləndirir. Söhbət sadəcə tranzit rüsumlarından getmir. Bu, dəyər yaratma zəncirlərində daha dərin inteqrasiyadır.

Beləliklə, ölkə bir neçə güclü axının eyni anda birləşdiyi nadir bir nöqtədə olduğunu aşkar edir: enerji böhranı, dünya logistikasının yenidən qurulması və beynəlxalq maliyyə institutlarının artan rolu. Yaranmış vəziyyət unikal imkanlar pəncərəsi açır, lakin eyni zamanda qüsursuz idarəetmə dəqiqliyi və qərarların strateji cəhətdən dəqiq ölçülməsini tələb edir.

Azərbaycanın bu yenilənmiş koordinat sistemində hansı yeri tutacağı da elə indi həll olunur.