ƏLÇATANLIQ İLLÜZİYASI

Müasir şəhər sadəcə binaların və yolların məcmusu deyil, bu, mürəkkəb ekosistemdir və onun səmərəliliyinin meyarı uzun müddətdir ki, inklüzivlik anlayışına çevrilib. Amma Azərbaycan Ombudsman Aparatının Bakıda şəhər mühitinin əlçatanlığının monitorinqinin nəticələrinə dair hesabatı bu mənada acı reallığı üzə çıxarıb. Dənizkənarı Milli Park, Fəvvarələr meydanı, Qız qalası ətrafı yolları, yəni qonaqpərvərliyin və açıqlığın simvolu olmalı olan məşhur yerlər bir çox vətəndaşlar üçün təcrid zonalarına çevrilir.

“Dostcanlı” şəhər

Bu problemin miqyası statistikaya müraciət edən zaman aydınlaşır. Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin məlumatlarına görə, bu gün Azərbaycanda təxminən 498,4 min əlilliyi olan şəxs qeydiyyatdadır, üstəlik, onların 43 mindən çoxu uşaqlardır. Bu rəqəmlərin arxasında isə gündəlik hərəkətliliyi birbaşa şəhərin nə dərəcədə “dostcanlı” olmasından asılı olan real insanlar dayanır. Əlçatanlıqdan danışanda söhbət hərəkət azadlığı kimi fundamental hüquqdan gedir və bu hüquq bizim reallığımızda tez-tez tikintiyə formal yanaşmalar qarşısında pozulur.

Hazırda bu məsələnin həllinə elmi yanaşmanı dünya səriştə mərkəzləri diktə edir. Məsələn, “C40 Cities” tədqiqat şəbəkəsi (dünyanın, demək olar ki, 100 aparıcı meqapolisini birləşdirən) inklüziv planlaşdırma üzrə təlimatlarında vurğulayır: əlçatanlıq “tamamlama” deyil, dayanıqlılıq inkişafın təməlidir. Vaşinqton Universitetinin tədqiqat laboratoriyası isə süni intellekt və peyk görüntülərindən istifadə edərək “mikromaneələri” – məsələn, taktil piyada plitələrinin olmaması və ya pandusun mailliyinin yalnış bucaqda olması – layihələndirmə mərhələsində müəyyən edən qabaqcıl “şəhər kompüter elmlər”i alətləri hazırlayır.

Bu arada, Bakıda mütəxəssislərin aşkar etdiyi problem fundamentaldır: guya əlilliyi olan insanların rahatlığı üçün yaradılmış infrastruktur çox vaxt fiziki cəhətdən istifadəyə yararsızdır. Keçidlərdə və obyektlərin girişlərində quraşdırılmış panduslar dik meyil bucaqları, sürüşkən mərmər örtüyü və ya zəruri dönmə hissəsinin olmaması səbəbindən “memarlıq profanasiyası”na çevrilir. Azərbaycan Əlillər Təşkilatları İttifaqının prezidenti Davud Rəhimli qeyd edib ki, bu konstruksiyaların əhəmiyyətli hissəsi sırf formal, simvolik xarakter daşıyır. İnşaatçılar çox vaxt tikinti normalarına məhəl qoymurlar və əlçatan mühiti sırf deklarativ anlayışa çevirirlər. Burada qanun zahirən mövcuddur, lakin onun nəzarət mexanizmləri kölgədə qalır.

Əgər belə bir vəziyyət inzibati və maliyyə resurslarının cəmləşdiyi paytaxtın mərkəzində yaranırsa, qanunauyğun və narahatedici sual ortaya çıxır: Azərbaycanın regionlarında bununla bağlı əsl vəziyyət necədir? Əgər ölkənin “vitrini” maneəsizlik sınağından keçməyibsə, paytaxt monitorinqindən uzaq ərazilərdə bu problem hərəkət məhdudiyyəti, görmə və ya eşitmə pozuntusu olan minlərlə vətəndaş üçün, demək olar ki, həlledilməz ola bilər.

Lakin maneələr yalnız fiziki əngəllərlə məhdudlaşmır. Görmə qabiliyyəti olmayan və zəif görən insanlar üçün şəhər sensor oriyentirlərin olmaması ucbatından təhlükəli labirintə çevrilir. Bakıda taktil plitənin fraqmentlərinə rast gəlmək mümkün olsa da, o, çox vaxt real logistika nəzərə alınmadan döşənib: istiqamətverici xətlər qəfildən dirəyə, ağaca dirənə və ya sadəcə səkinin ortasında bitə bilər.

Nəzarət zəruridir

Dünya təcrübəsi göstərir ki, həll yolu “sensor layihələndirmə” müstəvisindədir. Bir çox ölkələrdə adaptiv səs siqnallı ağıllı işıqforların və istifadəçiyə yerini səsləndirən smartfonlarla birlikdə işləyən informasiya mayaklarının inteqrasiyasına “stavka” qoyulur. Bakıda isə hələ ki, sistemlilik çatışmır: hətta ictimai nəqliyyatda belə, avtomatik dayanma elanları çox vaxt olmur və ya nasaz olur, bu da görmə qüsuru olan insanları əsas məkan oriyentasiyasından məhrum edir. Panduslara gəlincə, dünya mühəndislik praktikası baxımından bu, sadəcə maili səth deyil, ciddi hesablanmış təhlükəsizlik elementidir. “Tikinti norma və qaydaları”nın müddəaları ilə bir çox cəhətdən üst-üstə düşən beynəlxalq standartlara görə, pandusun optimal meyili təxminən 5%, yəni 1-ə 20 olmalıdır. Məkanın son dərəcə məhdud olduğu şəraitdə icazə verilən maksimum 8%, yəni 1-ə 12 meyil hesab olunur, lakin müşayiət şərti ilə. Meyil bucağı bu göstəriciləri aşdıqda, pandus təhlükəli atraksiona çevrilir və ondan tək istifadə etmək fiziki cəhətdən qeyri-mümkün olur. Əsas tələblərə, həmçinin sürüşməyən örtüyün olması, marşın eni (pilləkən və ya pandus konstruksiyasının iki tutacağı və ya yan məhəccərləri arasındakı məsafə) ən azı 900-1000 mm və ən azı 1500 mm ölçüdə məcburi dönmə hissəsi (meyilsiz üfüqi sahə) daxildir.

Beləliklə, əlçatan mühitin yaradılması xeyriyyəçilik məsələsi deyil, şəhər planlaşdırması məsələsidir. Danimarka və ya Niderland kimi ölkələrdə əlçatanlıq məhəllələrin ilkin layihələndirmə səviyyəsində inteqrasiya olunub, burada taktil plitə, metroda liftlər və yol örtüyünün hamar memarlığı əlavə təkmilləşdirmə deyil, normadır. Əlçatanlıq problemi, şübhəsiz ki, təkcə Azərbaycana xas deyil. Belə ki, bununla bir çox inkişaf etməkdə olan və hətta inkişaf etmiş iqtisadiyyatlar üzləşir, burada köhnə tikintinin irsi adaptasiya üçün nəhəng səylər tələb edir. Lakin fərq yanaşmadadır: qabaqcıl təcrübəyə malik ölkələrdə sərt tikinti nəzarətinə və əlilliyi olan insanlar icmasının nümayəndələrinin obyektlərin qəbulu prosesinə mütləq cəlb edilməsinə diqqət yetirilir.

Bakının şəhər mühitinin monitorinqinin nəticələrinə əsasən aidiyyəti qurumlara müraciət göndərilib. Bu, problemin olmasının qəbulu baxımından mühüm addımdır. Lakin mühitin formal olandan funksional olana transformasiyası üçün dəqiq düzəlişlər taktikasından sistemli strategiyaya keçid tələb olunur. Tikinti normalarının icra keyfiyyətinə nəzarət edən müstəqil orqanın yaradılması zəruridir və bu zaman istifadə rahatlığı özlüyündə bir strukturun mövcudluğu ilə deyil, hər bir vətəndaşın real, müstəqil və təhlükəsiz hərəkət etmək qabiliyyəti ilə qiymətləndiriləcək. Yalnız o zaman şəhərin memarlığı maneələr toplusu olmaqdan çıxacaq və həqiqətən hər kəs üçün açılacaq.