MEŞƏLƏRİN LAZIM OLDUĞU YER

Ağac əkməyin ekoloji problemlərin universal həlli olduğu fikri bu gün, demək olar ki, aksiom kimi qəbul edilir. İqlim narahatlığı dövründə meşələr qurtuluş rəmzinə çevrilib: o, karbon qazını udur, şəhərləri sərinlədir, deqradasiyaya uğramış torpaqlara həyat verir. Bu arada müasir elm bu sadələşdirilmiş təsəvvürü getdikcə daha çox dağıdır. Tarixdə ən böyük meşə bərpası proqramını həyata keçirmiş Çinin təcrübəsi göstərir ki, ağaclar ekosistemləri xilas etməklə yanaşı, həm də su ehtiyatlarını səssizcə tükəndirə bilər. BMT-nin Beynəlxalq Sağlamlaşdırma Günü münasibətilə bu barədə düşünək; bu gün, o cümlədən ətraf mühitin ekoloji inkişafı üçün əlverişli şəraitin yaradılmasını nəzərdə tutur.

Elm və təcrübə

XX əsrin sonlarından etibarən Çin “Grain for Green” (ekoloji bərpa) və “Yaşıl divarlar” adlanan proqramlar çərçivəsində ardıcıl olaraq meşə sahələrini artırırdı. Nəticələr təsirli idi: toz fırtınalarının azalması, torpaqların sabitləşməsi, karbon udulmasının nəzərəçarpacaq dərəcədə artması. Lakin artıq 2010-cu illərdə daha az aşkar nəticələri qeydə alan tədqiqatlar ortaya çıxmağa başlayıb. Onlar göstərib ki, quraq bölgələrdə kütləvi yaşıllaşdırma evapotranspirassiyanın – torpaq səthindən və bitkilər vasitəsilə suyun məcmu buxarlanmasının əhəmiyyətli artmasına gətirib çıxarıb.

Məhz bu mexanizm əsas amil olub. Meşə çöl və ya kol bitkilərindən fərqli olaraq, xeyli daha yüksək su istehlak qabiliyyətinə malikdir. Çinin ayrı-ayrı bölgələrində meşə örtüyünün artması çay axınının azalmasına və torpaq nəmliyinin tükənməsinə gətirib çıxarıb. Üstəlik, hidroloji modellərin məlumatlarına görə, bir sıra ərazilərdə buxarlanmanın artımı yağıntıların artımını qabaqlayıb ki, bu da ekosistem səviyyəsində suyun xalis itkisi deməkdir. Quraq zonalardakı süni meşə əkinləri təbii ekosistemlərlə müqayisədə daha yüksək su istehlakı nümayiş etdirir.

Beləliklə, Çin paradoksla üzləşib: torpaqların deqradasiyası ilə mübarizəyə yönəlmiş proqramlar ölkə miqyasında su ehtiyatlarının yenidən bölüşdürülməsi amili olub. Bitki örtüyünün artması rütubətin atmosfer dövranını dəyişdirib. Nəticədə, bəzi bölgələr əlavə nəmlik qazanıb, digərləri isə su çatışmazlığı yaşamağa başlayıb. Bərpa olunmuş görünən ekosistem hidroloji cəhətdən həddən artıq yüklənib.

Əsas səhv yaşıllaşdırmanın özündə deyil, ekosistemin iqlimə uyğunluğu prinsipinin nəzərə alınmamasında idi. Yarımsəhra və çöl zonalarında tez-tez böyüyən və nəmsevər növlərdən istifadə edilərək kütləvi ağac əkilməsi, bu şəraitdə minilliklər ərzində formalaşmış təbii bitki örtüyünün sıxışdırılmasına gətirib çıxarıb. Daha qənaətcil su rejiminə malik çöllər və kolluqlar xeyli daha çox nəmlik tələb edən meşələrlə əvəz olunub. Nəticədə, suyun daxil olması ilə xərclənməsi arasındakı balans pozulub.

Ağaclar harada lazım deyil?

Azərbaycan məhdud su ehtiyatlarına malik ölkədir, burada suyun əldə olunması ilə xərclənməsi arasındakı balans artıq bu gün təzyiq altındadır: Xəzər dənizinin səviyyəsinin düşməsi, Kür və Araz çaylarının dəyişkən axınları, düzənlik ərazilərdə yüksək buxarlanma. Belə şəraitdə bitki örtüyünə hər hansı müdaxilə qaçılmaz olaraq su balansına da müdaxiləyə çevrilir.

Yerli ekoloqların hesab edirlər ki, bu baxımdan ən əyani nümunə Abşeron yarımadasıdır. Burada yaşıllaşdırma çoxdan şəhər və şəhərətrafı siyasətin bir hissəsinə çevrilib. Müntəzəm sulama tələb edən dekorativ və çox vaxt yerli olmayan ağacların əkilməsi onsuz da məhdud olan su ehtiyatları hesabına saxlanılan süni yaşıl qat formalaşdırır. İsti və küləkli iqlim şəraitində bu suyun böyük hissəsi sistemə qayıtmır, atmosferə gedir. Əslində Çinin şimal bölgələrində tətbiq olunana oxşar model yaradılır: mühitin vizual yaxşılaşması gizli su kəsirinin artması ilə müşayiət olunur.

Digər mühüm nümunə Kür-Araz ovalığıdır. Ənənəvi olaraq çöl və yarımsəhra bitki örtüyü ilə xarakterizə olunan bu bölgə getdikcə daha çox aqrar genişlənmə və yaşıllaşdırma məkanı kimi nəzərdən keçirilir. Lakin təbii ekosistemlərin ağac bitkiləri daxil olmaqla, intensiv əkinlərlə əvəz edilməsi mövcud balansı poza bilər. Çöl bitki örtüyü xarici sadəliyinə baxmayaraq, minimum nəmlik istehlakına uyğunlaşıb və onun torpaqda qorunmasında əsas rol oynayır. Onun daha çox nəmlik tələb edən bitki formaları ilə əvəz edilməsi qaçılmaz olaraq buxarlanmanın artmasına və suyun əlçatanlığının azalmasına gətirib çıxarır. Quraq düzənlik ərazilərdə prioritet çöl və kolluq ekosistemlərin qorunması və bərpası istiqamətinə yönəlməlidir.

Bəs ağaclar harada lazımdır?

Bu, Azərbaycanın yaşıllaşdırmadan imtina etməli olduğu demək deyil. Əksinə, söhbət daha dəqiq, elmi əsaslı yanaşmanın zəruriliyindən gedir. Dağlıq və daha rütubətli bölgələrdə – Böyük və Kiçik Qafqazda, Talış meşələrində – meşələrin bərpası nəmliyin toplanmasına, axının sabitləşməsinə və yağıntıların formalaşmasına kömək edir. Çaylar və su anbarları boyunca su qoruma zonaları da torpağı möhkəmləndirən və hidroloji prosesləri tənzimləyən ağac bitkilərinin mövcudluğundan fayda görür. Burada ağac bitki örtüyü nəmliyin saxlanmasına, yamacların sabitləşməsinə və yerli iqlimin formalaşmasına yardım göstərir. Bu zonalarda meşələr su sistemi ilə rəqabət aparmır, onun bir hissəsinə çevrilir. Məhz belə ərazilər əsas elmi prinsipi təsdiq edir: yaşıllaşdırmanın səmərəliliyi ağacların sayı ilə deyil, onların təbii şəraitə uyğunluğu ilə müəyyən olunur.

Azərbaycan kontekstində bitki örtüyü ilə Xəzər dənizinin səviyyəsi arasındakı əlaqə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu sistemin mürəkkəbliyinə baxmayaraq, aydındır ki, çay axınının hər hansı azalması nəticə etibarilə dənizdə öz əksini tapır. Əgər su bitki örtüyündə saxlanılırsa və quruda buxarlanırsa, Xəzər dənizinə çatmır. Dəniz səviyyəsinin azalması ilə bu amil strateji əhəmiyyət kəsb edir.

Müasir ekoloji elm getdikcə daha çox universal həllərdən imtina edir. Bitki örtüyünün dəyişməsi regional səviyyədə iqlimə və hidrologiyaya təsir göstərmək, nəmliyi yenidən bölüşdürmək və yağıntı rejimini dəyişdirmək qabiliyyətinə malikdir. Bu o deməkdir ki, hətta lokal yaşıllaşdırma layihələrinin belə, konkret ərazinin hüdudlarından çox kənara çıxan nəticələri ola bilər.

Mütəxəssislərin sözlərinə görə, Azərbaycan üçün ekoloji siyasətin məntiqinin yenidən nəzərdən keçirilməsi tələb olunur. Söhbət artıq neçə ağac əkməyin lazım olduğundan getmir. Onların dəqiq harada böyüməli olduğunu və su dövranında hansı rolu oynamalı olduğunu anlamaq daha vacibdir. Bəzi bölgələrdə meşələr nəm toplama vasitəsinə, digərlərində isə onun itirilməsi amilinə çevrilir. Bu fərqin nəzərə alınmaması yaşıllaşdırmanı həldən problemə çevirir.

Çinin təcrübəsi məhz onunla dəyərlidir ki, ekologiyaya intuitiv yanaşmanın hədlərini nümayiş etdirir. Bu, onu göstərir ki, hətta miqyaslı və bahalı layihələr belə, ekosistemlərin fundamental xüsusiyyətlərini nəzərə almadıqda ziddiyyətli nəticələr verə bilər. Təbii balansın xüsusilə kövrək olduğu Azərbaycan üçün bu dərs xəbərdarlıq kimi səslənir. Su kəsiri şəraitində ekoloji siyasət ağaclardan deyil, suyun necə işlədiyini anlamaqdan başlamalıdır. Bu, o deməkdir ki, hər əkilən ağac təkcə udulmuş karbon deyil, həm də əlavə su xərcidir. Kəsir şəraitində bu amil həlledici olur.

Nəticə etibarilə ekoloji siyasət universal həllərdən imtinanı tələb edir. Meşə panaseya deyil. O, səmərəliliyi kontekstdən asılı olan bir alətdir. Və əgər bu kontekst nəzərə alınmırsa, xoş niyyətlər yeni risklərlə nəticələnə bilər. İqlim dəyişikliyi və su kəsiri problemləri ilə üzləşən Azərbaycan üçün bu nəticə xüsusilə aktual səslənir. Beləliklə, BMT qətnaməsinin çağırdığı ərazinin həqiqi sağlamlaşdırılması əldə kürəklə deyil, hidroloji dövrlərin dərindən başa düşülməsi ilə başlamalıdır. Elm bizə öyrədir ki, ekologiyada universal həllər mövcud deyil.