RİSKİN QİYMƏTİ

Azərbaycanın sığorta sektoru struktur yenidənqurma mərhələsinə daxil olur. Bu zaman kəmiyyət artımı risk modellərinin və tənzimləmə alətlərinin yenidən nəzərdən keçirilməsi ilə müşayiət olunur. 2025-ci ilin yekunları, eyni zamanda sistemin dayanıqlılığını və korreksiya tələb edən yığılmış disbalansların mövcudluğunu nümayiş etdirir. Bir tərəfdən yüksək likvidlik səviyyəsi və aktivlərin sabitliyi qorunub saxlanılır, digər tərəfdən isə ayrı-ayrı seqmentlərdə, ilk növbədə, avtomobil sığortasında zərərlilik təzyiqi güclənir.

Bu fonda tənzimləyici ardıcıl olaraq alətləri genişləndirir: tarif korreksiyalarından qanunvericiliyə konseptual dəyişikliklərə qədər. Nəticədə, sığorta bazarı tədricən inersiya modelindən daha çevik və riskə yönəlmiş sistemə keçir.

Maliyyə dayanıqlılığı

Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) “Maliyyə sabitliyi hesabatı”nda qeyd edilib ki, sığorta sektorunun aktivləri 2025-ci ilin yekunlarına görə 4,2% artaraq 2,14 milyard manata çatıb. Bununla yanaşı, aktivlərin strukturu kifayət qədər mühafizəkar olaraq qalır: 33%-i dövlət qiymətli kağızlarının, daha 33%-i bank fondlarının payına düşür, korporativ alətlərin payı isə cəmi 13% təşkil edir. Bu, sığortaçıların aşağı riskli aktivlərə yönəlməsinin davam etdiyini göstərir.

Sektorun öhdəlikləri də 3,8% artaraq 1,5 milyard manata çatıb və ən böyük payı (73%) sığorta haqları təşkil edib. Belə struktur müştərilər qarşısında yığılmış öhdəliklərin yüksək səviyyəsini əks etdirir və bununla da, əhəmiyyətli likvidlik ehtiyatlarının saxlanılması tələb olunur.

Dayanıqlılığın əsas göstəricisi likvidlik əmsalı olaraq qalır və bu da 2025-ci ilin sonuna olan məlumata əsasən, 325% təşkil edib. Bu o deməkdir ki, sığortaçılar gözlənilən ödənişləri yüksək likvidli aktivlər hesabına üç dəfədən çox ödəyə bilirlər. Gözlənilən 674 milyon manatlıq xalis ödənişlər fonunda, belə aktivlərin həcmi 1,258 milyard manata çatıb.

Bununla yanaşı, sektorun investisiya modeli dəyişməyə başlayır. Belə ki, sığorta şirkətlərinin investisiya portfeli, təxminən, 6% azalaraq 1,441 milyard manata düşüb və bu da dövlət qiymətli kağızları emissiyasının azalması ilə bağlıdır. Bu, öz növbəsində, repo bazarında əməliyyatlar da daxil olmaqla, vəsaitlərin yerləşdirilməsi üçün alternativ alətlərin axtarışını stimullaşdırır. Buna baxmayaraq, investisiya fəaliyyəti gəlirin əhəmiyyətli mənbəyi olaraq qalır: 119,6 milyon manat və ya sektorun ümumi gəlirinin 7,4%-i.

Risklər və tariflər

Ümumi dayanıqlılıq fonunda avtomobil sığorta seqmentində, xüsusilə taksi sahəsində zərərlilik təzyiqi güclənir. Tənzimləyici birbaşa problemin struktur xarakterinə işarə edir. Bu isə nəqliyyat vasitələrinin yüksək istismar yükü ilə bağlıdır.

Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) baş direktoru Şahin Məmmədov qeyd edib ki, sığorta ödənişlərinin artması səbəbindən şirkətlərin zərərliliyi artıb: “Taksi sahəsində zərərlilik yüksək olduğundan sığorta haqları yüksəlir. Sığorta yığımlarına tətbiq edilən artım 50% təşkil edir. Bu qaydalar digər avtomobillərə şamil edilmir”.

Oxşar fikirləri AMB-nin baş direktoru Vüsal Qurbanov da səsləndirib: “Orta hesabla, icbari avtomobil sığortası üzrə zərərlilik əmsalı 2025-ci ildə 74%-dən 85%-ə yüksəlib. Üstəlik, bu artım əsasən taksi biznesi ilə bağlıdır”. Onun sözlərinə görə, yüksək zərərlilik istismarın intensivliyi ilə şərtlənir: “Digər nəqliyyat vasitələri ilə müqayisədə taksi kimi istifadə olunan avtomobillər daha böyük məsafələr qət edir ki, bu da qəzaların baş vermə riskinin yüksək olmasına gətirib çıxarır”.

Taksilər üçün xüsusi əmsalların tətbiqi, əslində, risklərin daha dəqiq seqmentasiyasına keçidi ifadə edir. Əgər əvvəllər tariflər əsasən avtomobilin texniki xüsusiyyətləri əsasında formalaşdırılırdısa, indi onun istifadə xarakteri də nəzərə alınır. Bu, sistemi sığorta şirkətləri baxımından daha ədalətli edir, lakin daşıma bazarı iştirakçılarının yükünü də artırır.

Ekspertlər də belə dəyişikliklərin zəruriliyinə işarə edir. Məsələn, sığorta məsələləri üzrə ekspert Şahin İsmayılov qeyd edib ki, taksi xidmətləri göstərən avtomobillərin iştirakı ilə sığorta hadisələrinin payı yüksək olduğundan, sığorta şirkətləri əhəmiyyətli məbləğlər ödəmək məcburiyyətində qalıblar. Onun sözlərinə görə, yeni şəraitdə taksilər üçün sığorta haqları sığorta hadisələrinin tarixçəsindən asılı olaraq əhəmiyyətli dərəcədə arta bilər.

İslahat və perspektivlər

Tarif dəyişiklikləri ilə paralel olaraq Azərbaycan Mərkəzi Bankı sığorta sisteminin daha dərin transformasiyasına start verir. Buraya, o cümlədən daşınmaz əmlakın icbari sığortası və aqrar sığortaya yanaşmaların yenidən nəzərdən keçirilməsi daxildir.

AMB-nin Maliyyə Sabitliyi departamentinin direktoru Ataxan Həsənovun sözlərinə görə, aqrar sığorta sistemi üzrə konseptual dəyişikliklər, eləcə də sığorta vasitəçiləri institutunun tənzimlənməsi istiqamətində yeni qanun layihəsi hazırlanıb. Bu, islahatların əhatə dairəsini ənənəvi sığorta bazarından kənara genişləndirir və risklərin idarə edilməsinin daha kompleks ekosistemini formalaşdırır.

Bundan başqa, V.Qurbanovun qeyd etdiyi kimi, daşınmaz əmlak üzrə sığorta məbləğlərinin artırılması imkanı nəzərdən keçirilir, bu baxımdan yanğın, partlayış, ildırım vurması və s. kimi riskləri əhatə edən yeni konsepsiya hazırlanıb. O vurğulayıb ki, mövcud model bəzi fəlakət risklərini əhatə etmir və bu da sığorta müdafiəsinin effektivliyini məhdudlaşdırır.

Bununla yanaşı, çağırışlar hələ də qalır. Əlverişsiz hava şəraiti fonunda daşınmaz əmlakın sığortası mövzusunun aktuallığına baxmayaraq, 2026-cı ilin əvvəlində icbari ev sığortası üzrə sığorta yığımlarının həcmi təxminən 4 dəfə azalıb. Bu, əhalinin bu sahəyə kifayət qədər cəlb olunmadığını və sığorta mədəniyyətinin artırılmasının zəruri olduğunu göstərir.

Bu baxımdan, yeni qanunvericilik dəyişiklikləri ilə bu məhsulun satışına nəzarətin artırılması da nəzərdə tutulur ki, bu da nəticədə sığorta haqlarının artmasına səbəb olmalıdır. Bu istiqamətdə islahatın mühüm elementi isə proseslərin rəqəmsallaşdırılması olacaq. “Həmçinin sığorta ödənişlərinin operativliyinin təmin edilməsi və elektron tənzimləmə mexanizmlərinin tətbiqi üzrə tədbirlər planlaşdırılır”, - V.Qurbanov bildirib.

Bu, ödəniş müddətlərini qısaltmalı və sığortaçılar ilə müştərilər arasında qarşılıqlı əlaqənin şəffaflığını artırmalıdır.

Beləliklə, sığorta sistemindəki bütün yeniliklər müştəriyə istiqamətlənmiş xidmətlərin və bazar keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına yönəlib.

Ümumilikdə dərc olunmuş məlumatlar göstərir ki, Azərbaycanın sığorta sektoru bu gün dayanıqlılıq və islahatlar zərurəti arasında tarazlıq saxlayır. Yüksək likvidlik və aktivlərin sabit strukturu sistemin etibarlılığını təmin etsə də, zərərliliyin artması və struktur disbalanslar dəqiq, lakin ardıcıl qərarlar tələb edir. Sığorta bazarının ölkə iqtisadiyyatının uzunmüddətli maliyyə sabitliyinin tamhüquqlu alətinə çevrilə bilməsi isə məhz bu islahatların dərinliyindən asılı olacaq.