TİVOLİ: KEÇMİŞƏ DOĞRU ADDIM

Tivoli konsentrat halında İtaliyadır: antik xarabalıqlar, intibah dövrünün bağları və burada artıq iki min ildir səslənən su səsi. Romadan təxminən bir saatlıq məsafədə yerləşən şəhər sanki kənara çəkilir — daha sərin, yaşıl və ləng bir məkana, burada imperatorlar öz şəxsi dünyalarını qurur, kardinallar isə fəvvarələrin gözəlliyində yarışırdılar. Burada bir gün ərzində Adrianın villasının əzəmətindən d'Este villasının teatral dəbdəbəsinə qədər yol keçmək, sonra isə suyun artıq insana tabe olmadığı Qreqoriana villasının dərələrinin kölgəsinə enmək olar. Tivoli sadəcə Romanı tamamlamır, həm də onun başqa, daha şəxsi və demək olar ki, intim tərəfini göstərir.

Tivoliyə qısa səfər

Əgər Romanı tanıdıqdan sonra bir boş gününüz qalıbsa, Tivoliyə səyahət tam yerinə düşər. Romadan ora çatmaq göründüyündən asandır: məsafə cəmi təxminən 30 km-dir və dərhal bir neçə variant var: büdcəlisindən rahatına qədər. Lakin qatar, yəqin ki, ən optimal variantdır. Elektrik qatarları Tiburtina və Termini stansiyalarından yola düşür, təxminən 50-60 dəqiqə gedir. Bilet 3-5 avroya başa gəlir. Qatarlar müntəzəm işləyir, gündə onlarla dəfə. Bu, sakit və olduqca mənzərəli bir yoldur — xüsusilə Tivoliyə yaxınlaşdıqda, şəhər tədricən yerini təpələrə verir.

Avtobus ən ucuz variantdır. Regional avtobuslar (daha çox Tiburtina stansiyasından və ya Ponte-Mammolo metrosundan) təxminən 40-60 dəqiqə gedir və cəmi 2-4 avroya başa gəlir. Tıxac olmadıqda bu, hətta qatardan da sürətlidir, amma nüanslar var: tıxaclardan asılılıq və daha az proqnozlaşdırıla bilən cədvəl.

Avtomobillə səfər çeviklik istəyənlər üçün variantdır. Yol tıxac olmadan 30-40 dəqiqə çəkir, amma reallıqda daha çox təxminən bir saat. Xərclər — bir tərəfə 5-7 avro yanacaq, üstəgəl mümkün parkinq ödənişi. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, Tivolinin özündə dar küçələr və məhdud parkinq zonaları var — bu artıq Roma deyil, demək olar ki, Orta əsr şəhəridir.

Nəticədə, seçim əhvali-ruhiyyədən asılıdır: qatar — rahatlıq və mənzərə xatirinə, avtobus — qənaət xatirinə, avtomobil — marşrut azadlığı xatirinə.

İmperatorlar və kardinallarla birlikdə gəzinti

Turist üçün Tivoliyə çatmağın ən rahat yolu Romadan qatardır. Yerli dəmir yolu stansiyası düz mərkəzdə yerləşir və artıq ilk addımlar səni sakit küçələrə çıxarır. Burada gəzintiyə Qreqoriana villasından başlamaq daha yaxşıdır — o, stansiyadan cəmi beş dəqiqəlik piyada məsafədədir.

Qreqoriana villası — bu, sadəcə park və şəlalələr deyil, təbiətin insan niyyəti ilə qarşılaşdığı yerdir. Papa XVI Qriqori XIX əsrdə burada park yaratmağı əmr edib. Məqsəd Anyene çayının sahillərinin möhkəmləndirilməsi və şəhərin torpaq sürüşmələrindən qorunması idi. Lakin bu, yalnız mühəndislik layihəsi olmadı — burada körpülər, mağaralar və cığırlar yarandı ki, bu da gəzintini teatral səyahətə çevirir: suyun səsi hər addımı müşayiət edir, kiçik antik dram effekti yaradır. Parkın ən məşhur mağarası Neptun mağarasıdır. Onun qaranlıq və sərin tağları altında tez-tez yarasalar yuva salır. Daha bir mənzərəli mağara — dərənin aşağı hissəsində yerləşən Sirenalar mağarasıdır, burada su gurultu ilə dərin çökəkliyə tökülür. Fiziki yükə hazır olun, çünki villada gəzinti çoxsaylı pilləkənlərlə dik eniş və yoxuşları əhatə edir. Buna görə də sürüşməyən altlıqlı rahat ayaqqabı mütləqdir. Qreqoriana villasına bilet təxminən 10 avrodur, gəzintinin özü isə 1,5-2 saat çəkir.

Növbəti dayanacaq isə intibah dövrünün incisi olan d'Este villasıdır. Ora 15 dəqiqəyə çatmaq olar. Bu villa İtaliyanın hersoqlarından birinin oğlu kardinal İppolito II d'Esteyə məxsus idi və XVI əsrdə onun statusunu və zövqünü nümayiş etdirmək üçün tikilmişdi. Yüzdən çox fəvvarə, terraslar və bağlar sadəcə gözəl deyil — onlar hakimiyyət aləti və kardinalın ambisiyalarının simvolu idi. “Yüz fəvvarə yolu” (Viale delle Cento Fontane) — villanın ən məşhur yeridir. 150 metr uzunluğundakı xiyaban boyunca üçmərtəbəli fəvvarə heyvanların, zanbaqların və qartalların maskalarından su axır. “Orqan” fəvvarəsi — unikal musiqi fəvvarəsidir. Mürəkkəb hidravlik sistem sayəsində su havanı borulardan keçirərək həqiqi melodiyalar yaradır ki, onları bu gün də eşitmək olar. “Çobanyastığı” və “Neptun” fəvvarələri isə o dövrün mühəndislik ixtiraçılığı ilə heyran edir. Terraslar boyunca gəzərkən başa düşürsən ki, kardinal burada möhtəşəm qəbullar təşkil edir və qonaqlara sənəti, suyu və məkanı kimin idarə etdiyini göstərirdi. Bilet — təxminən 15 avro, tələsmədən baxmaq üçün bir-iki saat lazımdır.

Əsas görməli yerlər üzrə ekskursiyanı Adrian villasında — eramızın II əsrində tikilmiş imperator Adrianın antik iqamətgahında bitirmək lazımdır. Burada imperator saraylar, termalar, teatrlar və məbədlər daxil olmaqla öz mini-imperiyasını yaratmışdı. Villa istirahət, təhsil, qonaq qəbulu üçün yer idi və hətta hovuzlarda dəniz döyüşlərinin təqlidi keçirilirdi — imperatorun antik heykəllər arasında mərmər terraslarda bir zamanda gəzdiyini təsəvvür etmək olar. Turist sütunlar və xarabalıqlar arasından keçərkən sanki imperatorun şəxsi həyatına, ambisiyalarına və arzularına təmas edir. Adrian villası Tivoli mərkəzindən 5-6 km məsafədədir. Piyada gəzinti təxminən bir saat çəkəcək, buna görə ictimai nəqliyyatdan istifadə etmək daha rahatdır. Villaya giriş 12 avroya başa gəlir, miqyası hiss etmək üçün 2-3 saat ayırmaq məsləhətdir.

Nəhayət, Tivolinin köhnə şəhərində gəzinti. Rəngli fasadlı dar küçələr, kafeli və sənətkar dükanları olan kiçik meydanlar zamanın sanki yavaş axdığı ab-hava yaradır. Qaribaldi meydanında dayanıb təpələrə heyranlıqla baxmaq, Vesta məbədinin yanında isə qədim əfsanələrin və ritualların şəhərin həyatı ilə necə qarışdığını hiss etmək olar. Burada turisti sənətkarlıq suvenirləri və yerli dondurma gözləyir, köhnə şəhərin hər guşəsi sanki öz sirlərini qoruyur.

Beləliklə, marşrut təbiəti, tarixi və böyük insanların həyatını birləşdirir, stansiya, villalar və köhnə mərkəz arasındakı keçidlər isə zamanda əsl səyahət hissi yaradır.

Boşqabda tarixin ətri

Fəvvarələrdə, parklarda və qədim saraylarda gəzdikdən sonra Tivoli özünün başqa bir tərəfini - qastronomiyasını ortaya qoyur. Şəhər turisti təzə çörək, ədviyyat və “guanciale” (qurudulmuş donuz yanaqları) qoxusu ilə qarşılayır.

Nəzərə alın ki, Tivolinin qastronomiyasında yüksək səslənən özünəməxsus yeməyi yoxdur — burada Roma ənənəsi hökmranlıq edir. Lakin köhnə şəhərin kiçik trattoriyalarında əl işi təzə makaron verilir: sıx tonnarelli, enli fetuçini, həmçinin ev ravioliləri. Onları hər gün — sadə un və yumurtadan hazırlayır və souslarla təqdim edirlər: donuz yanaqları, meşə göbələkləri, pendir və qara istiotla. Bu, adların deyil, sənətkarlığın və dadın mətbəxidir. Köhnə şəhərdə kiçik ailə restoranlarında bir boşqab 12-15 avroya başa gəlir, meydan yanındakı turistik restorana girsəniz, qiymət 18 avroya çata bilər.

Latsio şərab zavodlarından bir stəkan ağ “Malvasia Puntinata” və ya tünd qırmızı “Sezanese” makaronla mükəmməl uyğunlaşır. Yerlilər hər sortu nə ilə birləşdirməyi bilirlər. Bir stəkan şəraba 5-7 avro, bir şüşəyə 15-25 avro ödəyəcəksiniz. Tivolidə şərab sadəcə içki deyil, yerli koloriti hiss etməyin yoludur: hər qurtumla şəhəri əhatə edən təpələrin, çayların və bağların ətirləri açılır.

Desert üçün şərab peçenyelərini sınamağa dəyər — bəzən qənnadı dükanlarında rast gəlinən yüngül şərab ətirli kiçik halqalar. Köhnə reseptlərə görə hazırlanmış dondurma bir porsiya üçün 4-6 avroya, qənnadı şirniyyatları isə 2-5 avroya başa gəlir.

Yeməkdən sonra mütləq köhnə şəhərdə kiçik bir kafeyə girin və espresso və ya kapuçino sifariş edin (2-2,5 avro). Turistlər və yerlilər küçədə masalarda oturur, fəvvarələrin gurultusunu və uşaq gülüşünü dinləyir, yay yağışından sonra islanmış döşəmənin qoxusunu hiss edir və başa düşürlər ki, burada yemək sadəcə doyma yolu deyil, ritualdır, şəhər həyatının bir hissəsidir. Axşam isə 5-7 avroya qəlyanaltılarla yüngül aperitiv sınaya bilərsiniz ki, yerlilərin təpələr üzərində qürub seyr edərək necə yaşadığını və istirahət etdiyini hiss edəsiniz.

Tivolidə pendirlər və kolbasalar ayrıca diqqətəlayiqdir. Yerli pendir yumşaq və ya ot ətirli yetişmiş olur. Yaxınlıqdakı kəndlərdən gələn kolbasalar — acılı, sarımsaq və ədviyyat ətirli – çörək və şərabla ideal uyğunlaşır. Zeytun yağı isə burada sadəcə qida deyil, əsl sənətdir. Bir çox istehsalçı birinci sıxım yağını birbaşa fermadan satır və onu bazarda təzə çörək üzərində dadmaq olar. Ucuz deyil: 500 ml üçün 15-25 avro. Yerli bağ və çəmənliklərdən gələn bal isə çiçək, ot və meşə ətirli, Tivoli haqqında şirin bir xatirədir.

Daşlar, əfsanələr və keçmişin səsləri

Tivoli boyunca gəzərkən hiss edirsən ki, hər daş tarix saxlayır. Rəngli fasadlı köhnə evlər, dar küçələr, fəvvarəli meydanlar sanki açmadan oxunmalı  olan bir kitabın səhifələrindən enib.

Tivolinin köhnə şəhəri memarlığı ilə heyran edir: antik Roma termalarından intibah villalarına və əsrlər boyu yerli ailələrin yaşadığı sakit həyətlərə qədər. Qaribaldi meydanından təpələrə və vadilərə mənzərə açılır, kafeli və dükanları olan kiçik meydanlar isə şəhərin öz ritmində yaşadığı hissini yaradır. Orta əsr tağları XVIII əsr fasadları ilə qonşuluq edir, dar küçələr isə heyrətamiz freskaları olan kiçik kilsələrə aparır.

Tivoli əfsanələrdən və mühəndislik möcüzələrindən məhrum deyil. Məsələn, Qreqoriana və d'Este villalarının fəvvarələri nasos olmadan, tamamilə cazibə qüvvəsi hesabına işləyir: su XVI əsrin diqqətlə düşünülmüş kanalları və boruları ilə axır, bu günə qədər turistləri və mühəndisləri heyran edən mürəkkəb şəlalələr və kaskadlar yaradır.

D'Este villasındakı “Orqan” fəvvarəsi su xüsusi sütunlara və dilciklərə düşəndə heç bir elektrik və ya müasir mexanizm olmadan melodiyalar yaradaraq “musiqi ifa etməyə” qadirdir. Bu, intibah dövrünün xalis mühəndislik sehridir.

Yerli memarlıq yalnız estetika deyil, həm də keçmiş əsrlərin insanlarının həyatıdır. D'Este villasının sütunları və Adrian villasının terrasları bayramlar, su tamaşaları təşkil edən və sənət və mühəndislik məharəti vasitəsilə hakimiyyətlərini nümayiş etdirən kardinallar və imperatorlar haqqında danışır.

Dar küçələrdə gəzərkən burada romalıların, tacirlərin, kardinalların və sənətkarların necə gəzdiyini təsəvvür etmək asandır. Kiçik həyətlər və daş pilləkənlər nəsillərin sirlərini və pıçıltılarını saxlayır, hər tağ və hər fəvvarə isə XXI əsr olan indiki zamanda yaşayan keçmişlə bağdır.

Yeri gəlmişkən, əsas küçələrdə gəzərkən tələsməyin — kiçik keçidlər, gizli patiolar və köhnə emalatxanalar axtarın. Məhz orada Tivolinin əsl siması ilə açılır: əfsanələr, memarlıq və mühəndislik möcüzələrinin şəhəri kimi.

Tivoli yalnız memarlıq deyil, həm də şəhərin canlı ritmidir: fəvvarələrin gurultusu, bazardan gələn təzə çörək və ədviyyat ətri, əl işi makaron və yerli şərablar, yağışdan sonra islanmış döşəmənin qoxusu, terraslarda günəş parıltıları. Burada hər anın fotosunu çəkmək, yadda saxlamaq, xoşbəxtliyin kiçik bir porsiyası kimi dadmaq olar.

Burada cəmi bir gün keçirsəniz belə, özünüzlə keçmişin indiki zamanla qarışdığı, hər guşənin tarix saxladığı, hər fəvvarənin kiçik bir mühəndislik möcüzəsi olduğu bir dünya aparacaqsınız. Əlbəttə ki, yenidən küçələrdə gəzmək, əl istehsalı spagetti dadmaq, suyun səsini dinləmək və bütün hisslərinizi eyni anda hiss edə biləcəyiniz Tivoli şəhərinin qoxusunu çəkmək üçün geri qayıtmaq istəyəcəksiniz.