TƏRƏFDAŞLIĞIN ENERJİSİ

Son illərdə Azərbaycan və İtaliya arasındakı münasibətlər ən dayanıqlı və çoxqatlı əməkdaşlıq formatlarından birinə çevrilib. Əgər əvvəllər ikitərəfli gündəmin əsasını başlıca olaraq enerji layihələri formalaşdırırdısa, bu gün Bakı və Romanın tərəfdaşlığı artıq strateji istiqamətlərin, demək olar ki, bütün spektrini əhatə edir: siyasi dialoq və nəqliyyat əlaqələrindən müdafiə sənayesi, investisiyalar, təhsil və humanitar əməkdaşlığa qədər.

Bu kontekstdə İtaliya Nazirlər Şurasının sədri Ciorcia Meloninin Bakıya səfəri xüsusi əhəmiyyət kəsb edib. Mahiyyət etibarilə, söhbət sadəcə yüksək səviyyəli diplomatik təmasdan deyil, uzunmüddətli strateji yaxınlaşma kursunun təsdiqindən gedir.

Avropanın enerji oxu

İtaliya Nazirlər Şurası sədrinin səfərinin simvolizmi onunla da güclənib ki, Meloni Azərbaycana Ermənistanda çoxtərəfli tədbirlərdə iştirakdan dərhal sonra gəlib. Bu, Bakıda Romanın Cənubi Qafqazda balanslaşdırılmış yanaşmanı dəstəkləmək istəyinin nümayişi kimi qəbul edilib. Eyni zamanda bu səfər məhz Azərbaycanla münasibətlərin xüsusi xarakterə malik olduğunu vurğulayıb.

“Mən hazırda Azərbaycana uçuram, o, həm qaz, həm də neft tədarükü baxımından bizim üçün daha bir strateji tərəfdaşdır”, - C.Meloni səfərdən əvvəl bəyan edib. Bu sözlər, əslində, Azərbaycanın Avropanın enerji arxitekturasındakı rolunu əks etdirir.

Bu məqamda qeyd edək ki, Azərbaycan-İtaliya münasibətlərinin indiki mərhələsi bir anda formalaşmayıb. Bunun üçün mühüm əsası Prezident İlham Əliyevin 2020-ci ildə İtaliyaya səfəri, Azərbaycan lideri ilə Ciorcia Meloni arasında müntəzəm dialoq, həmçinin Kopenhagen daxil olmaqla beynəlxalq platformalarda görüşlər yaradıb. Məhz siyasi təmasların davamlılığı bu gün əməkdaşlığın, demək olar ki, bütün istiqamətlərdə genişləndirilməsinin əsas amili olur.

İtaliya faktiki olaraq ən böyük Avropa dövlətləri arasında Azərbaycanın ilk strateji tərəfdaşı olub. Buna həm iki ölkə liderləri arasında ardıcıl siyasi dialoq, həm də enerji təhlükəsizliyi, regional sabitlik və Avropa ilə Asiya arasında nəqliyyat marşrutlarının inkişafı məsələlərində maraqların üst-üstə düşməsi kömək edib.

“İtaliya Azərbaycanın bir nömrəli ticarət tərəfdaşıdır. Keçən il bizim ticarət dövriyyəmiz təxminən 12 milyard dollar təşkil etmişdir. Azərbaycan İtaliyanın neft təchizatında ikinci yerdədir, qaz təchizatında da ikinci yerdədir”, - Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev mətbuata bəyanatında bildirib.

Bu rəqəmlər Rusiya-Ukrayna müharibəsinin başlamasından sonra Avropa enerji bazarının davam edən transformasiyası fonunda xüsusilə əhəmiyyətlidir.

Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) vasitəsilə İtaliyaya hər il 8-10 milyard kubmetr qaz daxil olur ki, bu da milli qaz idxalının 16-18%-ni təmin edir. Neft sektorunda İtaliyanın idxalında Azərbaycanın payı sabit şəkildə 12-16% səviyyəsində qalır və Bakını Aralıq dənizi neft emalı zavodları üçün əsas xammal tədarükçülərindən birinə çevirir. TAP vasitəsilə Azərbaycan qazı yalnız İtaliya bazarına deyil, həm də Avropanın digər ölkələrinə yenidən paylanır ki, bu da İtaliyanı Cənubi Avropanın əsas qovşaqlarından birinə çevirir.

İlham Əliyev ayrıca tədarük infrastrukturunun daha da genişləndirilməsi zərurətini qeyd edib: “Bunun üçün, təbii ki, Cənub Qaz Dəhlizinin tərkib hissəsi olan TAP layihəsinin genişləndirilməsi lazımdır. Artıq müəyyən dərəcədə genişləndirilib, amma bu proses davam etdirilməlidir”.

Qeyd edək ki, TAP-ın 11,2 milyard kubmetrə qədər genişləndirilməsi nəzərə alınmaqla, İtaliya əlavə 1 milyard kubmetr qaz ala bilər.

C.Meloni isə Azərbaycanın enerji resurslarının ölkə üçün strateji əhəmiyyətini etiraf edib: “İtaliyaya qaz və neftin ixracı Ukraynaya qarşı Rusiyanın təcavüzkar müharibəsi başladıqdan sonra şərəflə təmsil etdiyim ölkənin enerji təhlükəsizliyində müəyyənedici amil rolunu oynayır. Bu əlaqələrin möhkəmləndirilməsi barədə aydın şəkildə söhbət apardıq”.

Əsas məqamlardan biri odur ki, enerji gündəliyi tədricən sənaye inteqrasiyası ilə tamamlanır. SOCAR-ın “Italiana Petroli” şirkətini satın almasının başa çatması Azərbaycanın Avropa bazarında keyfiyyətcə yeni səviyyəyə keçidini göstərir. Bakı təkcə emal və logistika infrastrukturuna deyil, həm də Avropanın ən böyük pərakəndə yanacaq bazarlarından birinə çıxış əldə edir. Mahiyyət etibarilə, Azərbaycan artıq Avropada tamhüquqlu şaquli inteqrasiya olunmuş enerji oyunçusu kimi möhkəmlənməyə başlayır.

Mühüm məqamlardan biri odur ki, Bakı və Romanın enerji əməkdaşlığı bu gün Avrasiyanın gələcək nəqliyyat və infrastruktur konfiqurasiyası ilə sıx bağlıdır. İtaliya Azərbaycanın Avropa ilə Asiya arasında tranzit qovşağı kimi rolunun gücləndirilməsində maraqlıdır və enerji marşrutları daha geniş əlaqəlilik strategiyasının hissəsinə çevrilir. Bu mənada Cənub Qaz Dəhlizi tədricən sadəcə boru kəməri sisteminə deyil, Azərbaycan və Avropa İttifaqı arasında uzunmüddətli tərəfdaşlığın siyasi-iqtisadi platformasına çevrilir.

İnvestisiyalar, texnologiyalar və müdafiə

Azərbaycan-İtaliya əməkdaşlığı uzun müddətdir ki, energetika sahəsinin çərçivəsindən kənara çıxıb. İtaliya Azərbaycanın ən böyük xarici investorlarından və texnoloji tərəfdaşlarından biri olaraq qalır, İtaliya şirkətləri ölkənin infrastruktur və sənaye layihələrində fəal iştirak edirlər.

Onların rolu xüsusilə Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərində - Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda nəzərə çarpır. İtaliya şirkətləri infrastrukturun inşası, enerji və memarlıq layihələrinin həyata keçirilməsi, həmçinin Zəfər Muzeyinin konsepsiyalarının hazırlanmasında iştirak edirlər.

“Hazırda İtaliyanın 130-a yaxın şirkəti Azərbaycanda fəaliyyət göstərir. İstəyirəm ki, onların sayı daha da çox olsun”, - İlham Əliyev qeyd edib.

Paralel olaraq hərbi-texniki sahədə də əlaqələr inkişaf edir. Son illərdə iki ölkənin müdafiə idarələri arasında təmaslar nəzərəçarpacaq dərəcədə intensivləşib. Ən çox müzakirə olunan istiqamətlərdən biri aviasiya sahəsi və Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələri üçün hərbi-nəqliyyat texnikasının tədarüküdür.

Azərbaycan Prezidenti hərbi-texniki əməkdaşlığın perspektivli olduğunu vurğulayıb: “Bu gün bu barədə də danışıldı. Birgə layihələrin həyata keçirilməsi, birgə istehsalın təşkil edilməsi, İtaliya texnologiyalarının Azərbaycan maliyyə vəsaitinin birləşməsi ilə əlaqədar konkret fikirlərimiz var”.

Ciorcia Meloni də bu istiqamətin vacib olduğunu vurğulayıb: “Həlledici digər sahə müdafiə və təhlükəsizlik sahəsidir. Bu sahədə əməkdaşlığı dərinləşdirmək istəyirik”.

Bununla yanaşı, İtaliya Azərbaycana təkcə məhsul tədarükü deyil, həm də daha dərin sənaye kooperasiyası təklif edir: aerokosmik texnologiyalardan kritik infrastrukturun təhlükəsizliyi sahəsində birgə layihələrə qədər.

Humanitar sahə

Məhz bu sahə tədricən ölkələr arasında tərəfdaşlığın uzunmüddətli sosial əsasını formalaşdırır.

Münasibətlərin yeni mərhələsinin mühüm simvolu Bakıda İtaliya-Azərbaycan Universitetinin açılması olub. Layihə beş nüfuzlu İtaliya universitetinin iştirakı ilə həyata keçirilir və artıq bu gün Azərbaycanın Avropa akademik məkanı ilə təhsil inteqrasiyasının ən uğurlu nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilir.

“Bizə verilən məlumata görə, artıq 500-dən çox tələbə orada təhsil alır”, - İlham Əliyev vurğulayıb. Prezidentin sözlərinə görə, bu tələbələr gələcəkdə Azərbaycanın İtaliyada və İtaliyanın Azərbaycanda təbii elçiləri olacaqlar.

Bakı üçün İtaliya ilə humanitar əməkdaşlığın inkişafı daha geniş məna daşıyır. Söhbət Avropanın əsas dövlətlərindən biri ilə davamlı mədəni və intellektual əlaqələrin formalaşdırılmasından gedir.

İtaliyanın Azərbaycanın Avropa İttifaqı ilə münasibətlərinin inkişafındakı rolu eyni dərəcədə vacib amil olaraq qalır. Roma ənənəvi olaraq Bakı ilə təmaslar məsələsində Aİ-dəki ən praqmatik mövqelərdən birini tutur və enerji, nəqliyyat və investisiya sahələrində dialoqun gücləndirilməsini dəstəkləyir.

Əhəmiyyətli məqamlardan biri odur ki, bu ilin yanvar ayında hökumətlərarası komissiyanın iclası keçirilib və bu, ikitərəfli əməkdaşlığın sistemli xarakterini bir daha təsdiqləyib. Bu format tərəflərə siyasi bəyannamələr ilə məhdudlaşmamağa və əməkdaşlığı praktiki fəaliyyətə çevirməyə imkan verir.

Ümumilikdə, Azərbaycan-İtaliya münasibətlərinin bugünkü səviyyəsini yalnız diplomatiya və ya ticarət dili ilə təsvir etmək artıq çətindir. Söhbət uzunmüddətli maraqların üst-üstə düşməsinə əsaslanan tamhüquqlu strateji tərəfdaşlığın formalaşdırılmasından gedir. İtaliya Azərbaycan üçün Avropa İttifaqı daxilində əsas müttəfiqlərdən birinə çevrilir, Bakı isə Romanın Avrasiyanın enerji və nəqliyyat arxitekturasındakı mövqelərini möhkəmləndirir.

Bu fonda Ciorcia Meloninin Azərbaycana səfərini ikitərəfli münasibətlərin yeni mərhələyə keçidi barədə mühüm siqnal kimi qiymətləndirmək olar: energetikanın əməkdaşlığın təməli olaraq qaldığı, lakin artıq onun çərçivələrini məhdudlaşdırmadığı mərhələ. İki ölkə liderləri arasında siyasi dialoq, demək olar ki, bütün sahələrdə - iqtisadiyyat və sənayedən təhsil, təhlükəsizlik və humanitar əlaqələrə qədər tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi üçün şərait yaratmağa davam edir.