İBLİSİN VƏKİLİ

Son aylarda Ermənistan-Azərbaycan nizamlanması ətrafında sülhdə deyil, münaqişənin siyasi təzyiq aləti kimi saxlanılmasında maraqlı olan qüvvələr yenidən fəallaşıb. Bu kampaniyanın ən diqqətçəkən fiqurlarından biri Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin keçmiş prokuroru Luis Moreno Okampodur. Peşəkar bioqrafiyası onun guya beynəlxalq hüquq normalarına sadiqliyə təminat verməli olan şəxs olduğunu göstərir. Lakin təcrübədə Okampo bunun tam əksini nümayiş etdirir.

Okampo – yeni “hüquqi” reallığın tərəfdarı?

Okamponun Ermənistan və ermənipərəst media tərəfindən fəal şəkildə tirajlanan bəyanatları, “ekspert rəyləri” aydın, yaxşı tanınan bir sxemə tam uyğun gəlir: Azərbaycan əleyhinə mümkün qədər ağır hüquqi ittihamlardan, hətta soyqırımı ittihamlarından istifadə etməklə, ittihamedici narrativin formalaşdırılması.

Lakin bu cür iddiaların əsas problemi təkcə onların siyasi qərəzliliyi deyil, həm də açıq hüquqi əsassızlığıdır.

Okampo dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən tanınmış sərhədlər kimi beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərinin nəzərə alınmadığı şərhlər verir. O, faktiki olaraq beynəlxalq məhkəmə instansiyalarını əvəz edir, mandat, prosedurlar, vaxtilə özünün riayət etməyə borclu olduğu standartlara uyğun sübut bazası olmadan “hökm” çıxarır. Qeyd etmək vacibdir ki, Okamponun irəli sürdüyü ittihamları nə BMT, nə də digər nüfuzlu beynəlxalq qurumlar təsdiqləyib. Əksinə, bir sıra qərar və bəyanatlarda vəziyyətin Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tanınması əsasında həll edilməsinin vacibliyi vurğulanıb.

Bu fonda keçmiş prokurorun fəaliyyəti alternativ, siyasi motivli “hüquqi reallıq” yaratmaq cəhdi kimi görünür.

Okamponun erməni diasporu tərəfindən maliyyələşdirilməsi

Bəs bu mövqenin səbəbi nədir? Bu sualın cavabı kifayət qədər aydın görünür. Media materialları və informasiya məkanında yayılan videogörüntülər Okamponun xüsusilə Avropadakı erməni lobbi dairələri ilə sıx əlaqələrini göstərir. Onun diaspor strukturlarının dəstəklədiyi kampaniyalara cəlb olunması həm ritorikanı, həm mövzu seçimini, həm də bəyanatlarının radikallıq dərəcəsini izah edir. Bu kontekstdə o, getdikcə daha çox müstəqil hüquqşünas kimi deyil, siyasi və informasiya kampaniyasının iştirakçısı kimi qəbul olunur.

Luis Moreno Okamponun videosu çəkilmiş bəyanatları xüsusi rezonans doğurub. Həmin çıxışlarda o, açıq şəkildə bildirir ki, “əldə etməli olduğumuz şey Paşinyanı, baş naziri aradan götürməkdir”.

Bu cür ifadə ekspert qiymətləndirməsinin sərhədlərini aşır və faktiki olaraq suveren dövlətin daxili işlərinə müdaxilə çağırış kimi qiymətləndirilir. Burada söhbət artıq hüquqi təhlildən yox, keçmiş beynəlxalq prokurorun başqa bir ölkədə hakimiyyət dəyişikliyini məqsədəuyğun vəzifə kimi müzakirə etdiyi siyasi mühəndislikdən gedir.

Beynəlxalq hüquq və dövlət suverenliyinin əsas prinsipləri baxımından bu cür bəyanatlar ən azı yolverilməz görünür və dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq prinsipini sarsıdır. Ciddi narahatlıq doğuran digər məqam isə bu cür “ekspert müdaxilələri”nin Bakı və İrəvanın bütün çətinliklərə baxmayaraq real sülh sazişi bağlamaq şansına yaxınlaşdığı bir dövrdə baş verməsidir. Belə şəraitdə “soyqırımı” və digər ağır cinayətlər barədə tezislərin ortaya atılması istər ictimai rəydə, istərsə də siyasi müstəvidə qaçılmaz eskalasiyaya yol açır. Bu isə revanşist qüvvələrin mövqelərini gücləndirir, etimadı sarsıdır və danışıqlar prosesini çətinləşdirir.

Faktiki olaraq söhbət sülh gündəliyinin şüurlu şəkildə pozulmasından gedir. Bu mənada Okamponun fəaliyyəti şəxsi fikir çərçivəsini aşır və regional nizamlanma prosesinə destruktiv xarici müdaxilə xarakteri alır.

Avropa lobbiçiliyi, ikili standartlar və diaspor amili

Bu cür narrativlərin Avropanın siyasi dairələrində necə rezonans doğurması məsələsi də az əhəmiyyət daşımır. Söhbət təkcə ritorikanın üst-üstə düşməsindən deyil, həm də beynəlxalq hüquq normalarının selektiv tətbiqi kimi daha geniş problemdən gedir. Xüsusilə, Avropa diplomatiyasının rəhbəri olmuş Jozef Borrelin yanaşması dəfələrlə ekspertlər tərəfindən tənqid obyektinə çevrilib. Analitiklərin qeyd etdiyi kimi, onun regionla bağlı bəyanatları çox vaxt birtərəfli qəbul olunur və vəziyyətin hüquqi və siyasi mürəkkəbliyini tam şəkildə nəzərə almır.

Okamponun öz komandasında Avropa Parlamentinin keçmiş üzvünün olduğunu qeyd etdiyi videogörüntü də çox şeydən xəbər verir. O, söhbətin Borreldən gedib-getmədiyi ilə bağlı dəqiqləşdirici suala müsbət cavab verir.

Hətta bu bəyanatı maksimum ehtiyatla şərh etsək belə, fəaliyyətdə olan və ya yaxın keçmişdə yüksək vəzifə tutmuş Avropa siyasətçisinin bu cür qeyri-rəsmi əməkdaşlıq sxemlərinə cəlb olunmasına dair eyhamın özü ciddi suallar doğurur. Avropa İttifaqı institutlarında artıq məlum olan korrupsiya qalmaqalları fonunda bu cür epizodlar şəffaflıq, maraqlar toqquşması və Avropa siyasətçilərinin həssas xarici siyasət proseslərində iştirakının yolverilən sərhədləri ilə bağlı müzakirələri daha da gücləndirir.

Eyni fikirləri Fransa parlamenti barədə də söyləmək olar. Bu ölkədə qanunvericilərin Ermənistan-Azərbaycan mövzusu üzrə qəbul etdikləri qətnamələr ekspert icması tərəfindən tez-tez siyasi motivli və beynəlxalq hüquq prinsiplərinə tam uyğun olmayan sənədlər kimi qiymətləndirilir. Bu da Fransa daxili siyasətində mühüm rol oynayan təşkilatlanmış diaspor strukturlarının təsiri ilə izah olunur.

Ekspert dairələrində bu cür yanaşmalar getdikcə daha çox ikili standartların təzahürü kimi xarakterizə edilir. Eyni prinsiplər – suverenlik, ərazi bütövlüyü və daxili işlərə qarışmamaq – selektiv şəkildə tətbiq olunduqda, beynəlxalq hüquq universal normalar sistemi deyil, siyasi konyunkturun alətinə çevrilir.

Yeva Kayli işi sistemli zəifliyin simptomu kimi

Baş verənlərin fonunda Avropa Parlamentində Yeva Kayli ilə bağlı korrupsiya qalmaqalı xüsusi əhəmiyyət qazanır. Bu hadisə göstərdi ki, hətta Avropa İttifaqının əsas institutları belə, xarici təsirdən, maliyyə təzyiqindən və lobbiçilik sxemlərindən tam sığortalanmayıb. Söhbət bu hadisəni birbaşa Ermənistan-Azərbaycan məsələsinə tətbiq etməkdən deyil, daha geniş nəticədən gedir: Avropa siyasi strukturları, geniş yayılmış təsəvvürlərin əksinə olaraq, maraqlı tərəflərin təsirindən tam qorunmur. Bu isə o deməkdir ki, siyasi mövqelərin formalaşması yalnız hüquqi məntiqlə deyil, ondan kənara çıxan müxtəlif amillərin təsiri altında baş verə bilər.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Avropa Siyasi Birliyinin İrəvanda keçirilən sammitində onlayn formatda etdiyi çıxışında bildirib ki, Avropa Parlamenti 2021-ci ilin may ayından (yəni İkinci Qarabağ müharibəsinin başa çatmasından altı ay sonra) 2026-cı ilin 30 aprelinədək Azərbaycan əleyhinə təhqiramiz və həqiqətə uyğun olmayan məlumatların yer aldığı 14 qətnamə qəbul edib. Buna görə də Bakı mayın 1-də Avropa Parlamenti ilə bütün istiqamətlər üzrə əməkdaşlığın dayandırılması, Aİ-Azərbaycan Parlament Əməkdaşlıq Komitəsinin fəaliyyətində iştirakın dayandırılması, həmçinin “Avronest” Parlament Assambleyasında üzvlüyün dondurulması prosedurlarının başlanmasına dair rəsmi qərar qəbul edib.

Bu kontekstdə Okamponun hüquqi baxımdan mübahisəli bəyanatlarının müəyyən dairələrdə necə siyasi dəstək və rezonans qazandığı daha aydın görünür. Onlar artıq mövcud olan lobbiçilik, siyasi simpatiyalar və ideoloji yanaşmalar sisteminə inteqrasiya olunur.

Bəs sonra?

Okamponun qiymətləndirmələrində selektiv yanaşma özünü açıq şəkildə göstərir: o, Azərbaycan ərazilərinin uzunmüddətli işğal dövrünü, etnik təmizləmələri və beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən tanınmış dağıntıları “görmür”. Bu cür asimmetriya başqa cür izah oluna bilməz – burada söhbət siyasi qərəzdən gedir! Nəticədə, ortaya belə bir sual çıxır: bu cür fəaliyyətlərə qarşı hansı addımlar atıla bilər və atılmalıdır?

Birincisi, peşəkar və reputasiya xarakterli tədbirlərdir. Beynəlxalq hüquq ictimaiyyəti vəziyyəti görməzliyə vura bilməz. Hamı görür ki, keçmiş yüksək vəzifəli beynəlxalq ədliyyə nümayəndəsi öz statusundan siyasi motivli, hüquqi baxımdan mübahisəli tezislərin irəli sürülməsi üçün istifadə edir. Belə bəyanatların ictimai hüquqi qiymətləndirilməsi və ekspert səviyyəsində təkzibi beynəlxalq hüququn özünün diskreditasiya olunmaması üçün zəruri addımdır.

İkincisi, diplomatik tədbirlərdir. Bu cür kampaniyaların hədəfinə çevrilən dövlətlər beynəlxalq platformalar vasitəsilə reaksiya vermək, öz mövqelərini izah etmək və hüquqi kateqoriyaların manipulyasiyasının yolverilməzliyini göstərmək hüququna malikdirlər.

Üçüncüsü, informasiya işidir. Belə narrativlər aktiv və məqsədyönlü şəkildə yayıldığı şəraitdə faktlara, sənədlərə və beynəlxalq institutların qərarlarına əsaslanan alternativ gündəliyin formalaşdırılması son dərəcə vacibdir. Bu, siyasi motivli şərhlərə deyil, real hüquqi əsaslara söykənməlidir.

Nəhayət, ən əsas məqam sülh prosesinin gündəliyinin bu cür fiqurlar tərəfindən müəyyən edilməsinə yol verməməkdir. Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin gələcəyi xarici aktorların diktəsi altında deyil, birbaşa dialoq çərçivəsində həll olunmalıdır.

Tarix göstərir ki, hüquqi baxımdan əsaslanmayan qanunsuz ittihamlar nə qədər ucadan və gurultulu səslənirsə, onlarda hüquqi mahiyyət bir o qədər az, siyasi motiv isə bir o qədər çox olur.

Okampo nümunəsində bu fərq əvvəldən o qədər açıqdır ki, onu görməmək mümkün deyil.