MÜHARİBƏ, YOXSA SÜLH?

May ayının son günlərində İran ətrafında vəziyyət yenidən son dərəcə gərginləşib. Tehranla Vaşinqton arasında apreldə qüvvəyə minmiş atəşkəs sazişindən sonra aparılan danışıqlar hələ də sülhlə nəticələnməyib. Yaxın Şərqlə bağlı həyati əhəmiyyətli bir sual hələ də açıq qalır: ABŞ və İsrailin İran İslam Respublikasına qarşı genişmiqyaslı müharibəsi yenidən başlayacaqmı?

“İslamabad sazişi”nin detalları

ABŞ və İran Pakistanın xüsusi vasitəçilik rolu ilə aparılan danışıqlarda müəyyən irəliləyiş əldə olunduğunu bəyan ediblər. ABŞ Prezidenti Donald Tramp dəfələrlə bildirib ki, “saziş tamamlanmağa yaxındır”. Birləşmiş Ştatların dövlət katibi Marko Rubio isə danışıqlardakı “müəyyən irəliləyiş”dən söz açaraq, qeyd edib ki, Vaşinqton İranla münasibətlərdə “başqa üsullara” əl atmazdan əvvəl diplomatiyaya şans verəcək.

“Başqa üsulların” mümkünlüyünü Tramp da mütəmadi olaraq xatırladır və danışıqların uğursuz olacağı təqdirdə İran İslam Respublikasına qarşı yeni hücumların baş verə biləcəyinə dair xəbərdarlıqlar edir. ABŞ Prezidenti əmindir ki, aparılan müzakirələrin sonunda “ya hamı üçün əla saziş imzalanacaq, ya da ümumiyyətlə, heç bir razılaşma əldə edilməyəcək”.

“Saziş”in imzalanmasının mümkünlüyünə müxtəlif informasiya sızmaları da işarə edir. Xüsusi diqqəti İranın dövlət televiziya və radio şirkəti IRIB-in “İslamabad çərçivə razılaşması” barədə yaydığı məlumat cəlb edib. Söhbət hazırda müzakirə olunan sazişdən gedir. Razılaşma xüsusilə bir ay ərzində Hörmüz boğazında normal gəmiçiliyin bərpa edilməsini nəzərdə tutur. Bu isə İranın həmin boğazdan keçən kommersiya gəmilərinin müharibədən əvvəlki sayının bərpa olunmasına imkan yaratmaq öhdəliyini üzərinə götürməsi deməkdir.

IRIB-in məlumatına görə, bunun müqabilində ABŞ İran limanlarının blokadasını aradan qaldıracaq və ölkə ətrafındakı regiondan öz hərbi qüvvələrini çıxaracaq.

Məlumatda həmçinin bildirilir ki, yekun razılaşma əldə ediləcəyi təqdirdə, sənəd 60 gün ərzində BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnaməsi ilə təsdiqlənəcək. Amerikanın “Axios” nəşri iddia edir ki, ABŞ ilə İran arasında mümkün razılaşma atəşkəs rejiminin daha 60 gün müddətinə uzadılmasını da əhatə edir. Nəşrin mənbələri Hörmüz boğazında əvvəlki gəmiçilik rejiminin bərpasına hazırlıq görüldüyünü bildirir. Bu, hazırda İran tərəfindən tətbiq edilən rüsumların ləğv olunmasını nəzərdə tutur.

Bundan başqa, ABŞ tərəfindən İran limanlarının blokadasının aradan qaldırılacağı və İran neftinə tətbiq olunan sanksiyalarla bağlı bir sıra istisnaların nəzərdən keçirildiyi də qeyd olunur.

“Al Jazeera” telekanalının ABŞ və İranın Hörmüz boğazında təhlükəsizliyin təmin edilməsi və İranın nüvə proqramı ilə bağlı danışıqların bərpası barədə razılığa gəldiyinə dair xəbəri də maraq doğurur. Telekanalın iddiasına görə, müvafiq memorandum layihəsi artıq tam razılaşdırılıb və yalnız ABŞ Prezidentinin rəsmi təsdiqini gözləyir.

Bu arada Trampın son açıqlamaları imzalanmağa hazır olan və ya demək olar ki, tam işlənib hazırlanmış müqavilənin təsdiqinin niyə gecikdirildiyinə müəyyən qədər aydınlıq gətirir. O, “sazişin parametrlərindən hələ də tam razı qalmadığını” bildirib. Tramp əsasən Hörmüz boğazındakı vəziyyətin necə tənzimlənəcəyi məsələsini nəzərdə tutur.

Maraqlıdır ki, IRIB-in “İslamabad çərçivə razılaşması” barədə məlumatında İran və Oman tərəfindən boğazdakı gəmiçilik marşrutlarının birgə nəzarətdə saxlanılması ilə bağlı bənd də yer alır. Tramp məhz bu məsələdə israr edir. Onun fikrincə, Tehranla mümkün razılaşma çərçivəsində Hörmüz boğazı dərhal açılmalı və heç bir tərəfin nəzarəti altında olmamalıdır. O deyir ki, “bunlar beynəlxalq sulardır və Oman da hamı kimi davranmalıdır”.

Bəyanatın sonunda isə belə sözlər yer alır: “Əks halda biz onları partlatmalı olacağıq”.

Bu ifadə İranla sıx hərbi və iqtisadi əməkdaşlıq edən ərəb monarxiyası Omanın ünvanına yönəlmiş birbaşa təhdid kimi qiymətləndirilə bilər. Görünür, ABŞ Omanı İranla gizli anlaşmada şübhəli bilir.

Hazırda tərəflər arasında daha ciddi fikir ayrılığı yenə də nüvə məsələsidir. Tramp Tehranın yüksək zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarından imtinası müqabilində İran neftinə qarşı tətbiq olunan sanksiyalarla bağlı müəyyən istisnaların ola biləcəyinə dair iddiaları qəti şəkildə rədd edir. Ağ Ev rəhbəri hesab edir ki, iranlılar “yüksək zənginləşdirilmiş uranı təhvil verəcəklər, lakin bu, sanksiyaların yumşaldılması müqabilində olmayacaq”. Üstəlik, Trampı İranın yüksək zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının Rusiya və ya Çinə çıxarılması variantı da qane etmir. Onun fikrincə, İran uranı ya “dərhal” ABŞ-yə təhvil verməli, ya da o, “daha məqsədəuyğun olaraq, İran ilə birlikdə, koordinasiyalı şəkildə yerində məhv edilməlidir”.

Trampın bu tələbi Tehranda qəti etirazla qarşılanır. İran parlamentinin Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komitəsinin sədri Ebrahim Əzizi bildirib ki, Trampın ritorikası Tehranı uranın zənginləşdirilməsi, boğaza nəzarət və ABŞ sanksiyalarının ləğvi ilə bağlı tələblərindən imtinaya məcbur etməyəcək.

ABŞ-İran qarşıdurmasının əsasını təşkil edən bir sıra mühüm məsələlər üzrə tərəflərin mövqeləri bu qədər fərqləndiyi halda hətta müəyyən və kifayət qədər ciddi razılaşmaların mövcudluğuna baxmayaraq belə, vəziyyət yenidən hərbi eskalasiyaya doğru gedir.

“Təcavüz”, “qəti cavab” və İsrail amili

May ayının sonunda regionu yeni genişmiqyaslı münaqişəyə yaxınlaşdıran hadisələr baş verib. ABŞ administrasiyasının danışıqlarda irəliləyiş əldə olunduğu barədə bəyanatlarına baxmayaraq, amerikalılar İran ərazisindəki hədəflərə yeni zərbələr endirib. Əvvəlcə ABŞ hərbi komandanlığının iddiasına görə, Hörmüz körfəzində mina yerləşdirməyə çalışan katerlərə, eləcə də sahildə yerləşən İran raket buraxılış qurğularına hücum edilib. Daha sonra Hörmüz boğazında yerləşən Bəndər-Abbas liman şəhərindəki İran quru komanda məntəqəsi hədəfə alınıb. Amerikalılar öz hərəkətlərini “ölçülüb-biçilmiş və yalnız müdafiə xarakterli” addımlar kimi təqdim edərək bildiriblər ki, hədəfə alınan obyektlər “ABŞ qoşunları və Hörmüz boğazındakı kommersiya gəmiçiliyi üçün təhlükə yaradırdı”. İran isə bu hücumları “atəşkəs rejiminin kobud şəkildə pozulması” kimi qiymətləndirib.

Hadisələr bununla da bitməyib. İranın İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (İİKK) regiondakı Amerika hərbi hava bazalarından birinə cavab zərbəsi endirildiyini bəyan edib. Görünən odur ki, söhbət Küveytdə yerləşən aviabazadan gedir. Belə ki, bu ölkənin hərbi komandanlığı öz növbəsində, hava hücumundan müdafiə sistemləri vasitəsilə raket və pilotsuz uçuş aparatlarının vurulduğunu açıqlayıb.

Bununla yanaşı, İİKK ABŞ tərəfindən “təcavüz”ün təkrarlanmasının daha “qətiyyətli cavaba” səbəb olacağını bəyan edib.

Vəziyyətin kəskin şəkildə gərginləşdiyi şəraitdə diqqət çəkən məqam ondan ibarətdir ki, ümumilikdə intensiv xarakter daşıyan və sülh sazişi ilə nəticələnə biləcək danışıqların aparılması təsdiqlənsə də, bu prosesin sürətləndirilməsi istiqamətində ciddi cəhdlər müşahidə olunmur. Tramp hərbi əməliyyatların yenidən başlana biləcəyinə dair (“razılaşma olmazsa”) hədələri davam etdirir, danışıqlarda iştirak edən Amerika nümayəndə heyətinə “sazişin bağlanmasına tələsməmək” göstərişi verdiyini bildirir. İran tərəfi də öz növbəsində, razılaşmanın imzalanmasının “mütləq olmadığını” vurğulayır.

Aydındır ki, tərəflər tezliklə sülhə nail olmaq istədiklərini bəyan etsələr də, heç biri bunun naminə öz “qırmızı xətlər”indən geri çəkilməyə hazır deyil. Həm ABŞ, həm də İran özlərini qalib tərəf kimi təqdim edə biləcəkləri bir saziş əldə etməyə çalışırlar. Məhz buna görə danışıqlar uzanır və tərəflər mövqelərinin dayanıqlılığını yoxlayan “əsəb oyunu” aparırlar.

ABŞ Yaxın Şərqdə hegemonluğunu qorumaq istəyir. Bu isə İranın maksimum dərəcədə zəiflədilməsini, onun nüvə və raket proqramlarını inkişaf etdirmək imkanlarından məhrum edilməsini, eyni zamanda Vaşinqtonun müttəfiqləri olan İsrail və ərəb monarxiyalarının resurslarının və təsir imkanlarının məhdudlaşdırılmasının qarşısının alınmasını nəzərdə tutur.

İran üçün isə əsas məqsəd müqavimət göstərmək və regionun aparıcı dövlətlərindən biri səviyyəsinə qədər yüksəlmək istiqamətində yola davam etməkdir.

Bu baxımdan İranın ali rəhbəri ayətullah Müctəba Xameneinin həcc mövsümünün başlanması münasibətilə yayılan müraciəti diqqət çəkir. Müraciət yalnız iranlılara deyil, bütün dünya müsəlmanlarına ünvanlanıb. O, bütün islam ölkələrini dostluq və əməkdaşlığa səsləyir, həmçinin onları artıq “Amerika hərbi bazaları üçün sipər rolunu oynamamağa” çağırır.

Bundan başqa, Xameneinin müraciətində İsrailə də geniş yer ayrılıb. İran lideri İsrailin “son mərhələyə daxil olacağını” proqnozlaşdırır.

Yeri gəlmişkən, İsrail amili ABŞ ilə İranın mərkəzdə yer aldıqları miqyaslı regional eskalasiyanın inkişafında əsas rol oynamaqda davam edir. İsrail bildirir ki, onu İranla yəhudi dövlətinə qarşı “ekzistensial təhlükəni” tam şəkildə aradan qaldırmayacaq sülh sazişi qane etməyəcək. İsrailin milli təhlükəsizlik naziri İtamar Ben-Qvir açıq şəkildə bəyan edib ki, yəhudi dövləti ABŞ və İran arasında “pis saziş”in imzalanmasına icazə verməyəcək. Onun sözlərinə görə, istər baş nazir Benyamin Netanyahu, istərsə də hökumətin üzvləri “İsrail dövlətinə zərər verə biləcək razılaşmanın imzalanmasına imkan verməyəcəklər”.

İsrail Müdafiə Ordusunun Baş Qərargah rəisi Eyal Zamir isə “İran rejimini və onun imkanlarını daha da zəiflətmək üçün intensiv hərbi əməliyyatların dərhal bərpa olunacağı”nı bildirib.

Fars körfəzində yerləşən ərəb monarxiyaları isə ABŞ və İsrailin İranla müharibəsinin yenidən başlamasının bütün Yaxın Şərq üçün fəlakət olacağı barədə mesajlar verirlər.

Bu vəziyyətdə bir sual açıq qalır: hansı üstün gələcək – qarşılıqlı məhv çağırışları, yoxsa müharibənin davam etməsinin bütün region üçün saysız-hesabsız itkilər və dağıntılar gətirəcəyini anlamaq? ABŞ-İran danışıqlarının nəticəsini bu sualın cavabı müəyyən edəcək.