XƏZƏRİ XİLAS EDƏK

2026-cı ildə planetin gələcəyinin müzakirə olunduğu əsas qlobal tribuna Azərbaycan olub. Hər il 5 iyun tarixində qeyd olunan Ümumdünya Ətraf Mühit Günü münasibətilə əsas beynəlxalq tədbirlərin keçirildiyi rəsmi qlobal platforma kimi bu dəfə məhz Bakı seçilib. BMT-nin Ətraf Mühit Proqramının himayəsi altında keçirilən və #İndiİqlimÜçün (#NowForClimate) şüarı ilə aparılan kampaniya bəşəriyyəti misli görünməmiş ekoloji böhran qarşısında səyləri birləşdirməyə çağırır.

BMT Baş katibi Antonio Qutyerreş rəsmi müraciətində dünya ictimaiyyətini açıq şəkildə xəbərdar edib ki, Yer kürəsi getdikcə daha narahatedici siqnallar verir. Son on bir il meteoroloji müşahidələr tarixində ən isti illər kimi qeydə alınıb. Eyni zamanda, planet 1,5 dərəcəlik kritik istiləşmə həddinin aşılması istiqamətində sürətlə irəliləyir. Ekstremal istilik dalğaları artıq hər il, təxminən, yarım milyon insanın həyatına son qoyur və böyük meqapolisləri 50 dərəcəlik istiyə uyğunlaşma layihələrini birləşdirməyə məcbur edir.

Məhz bu narahatedici qlobal fonda Bakıda Xəzər dənizinin sürətlə dayazlaşması problemi sadəcə yerli ekoloji problem kimi deyil, müasir iqlim gündəliyinin əsas çağırışlarından biri kimi səsləndirilib.

Azalan suyun xronikası

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Bakı tədbirlərinin iştirakçılarına müraciətində bildirib ki, su resurslarının çatışmazlığı bütün regionda ciddi narahatlıq doğurur. Onun sözlərinə görə, Xəzər dənizinin səviyyəsi hazırda son iki əsrin ən aşağı tarixi göstəricisinə yaxınlaşır və bu, yaxınlaşan ekoloji fəlakətin miqyasını aydın şəkildə nümayiş etdirir.

Azərbaycan üçün bu çağırış xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki 1830-cu ildə görkəmli rus akademik Emil Lents ilk dəfə Xəzərin səviyyəsinin sistemli instrumental ölçülməsinə məhz Bakıda start verib. Bu gün Azərbaycanın zəngin elmi irsi sərt reallıqla üz-üzədir: landşaft dəyişiklikləri artıq ölkə sahillərində, xüsusilə Sumqayıt şəhəri ətrafında adi gözlə görünür. Davam edən reqressiya nəticəsində burada sahil xətti onlarla metr geri çəkilib, vaxtilə su altında olmuş geniş qumlu sahələr üzə çıxıb.

Xəzəryanı ölkələrin aidiyyəti qurumları təsdiqləyir ki, müşahidə tarixində Xəzər bir neçə aydın dövrü dəyişkənlik mərhələsi yaşayıb. Qazaxıstanın Ekologiya Nazirliyinin rəsmi məlumatlarına görə, 1940-1977-ci illər arasında dəniz hər il orta hesabla 4 santimetrlik səviyyə itkisi ilə geri çəkilib. Bu 37 il ərzində ümumi azalma təxminən 1,5 metr təşkil edib. Sadəcə, rəsmi hesabatlarda bu rəqəm yuvarlaqlaşdırılaraq 1,2 metr göstərilir.

Daha sonra vəziyyət müvəqqəti dəyişib və 1978-1995-ci illər arasında dənizdə suyun səviyyəsi hər il, təxminən, 30 santimetr artıb. Lakin 1996-cı ildən etibarən Xəzər yenidən sürətlə dayazlaşmağa başlayıb. Ekoloqlar bildirirlər ki, son 30 ildə dənizdə, orta hesabla, illik 8 santimetr azalma müşahidə olunur və 1990-cı illərin sonundan bu günə qədər ümumi enmə 1,83 metrə çatıb. BMT ekspertləri bu prosesin ən azı daha yarım əsr davam edəcəyini proqnozlaşdırırlar.

Böhran fizikası

Suyun hara getdiyini anlamaq üçün su hövzəsinin illik su balansına baxmaq kifayətdir. Hazırda bu balans dərin mənfi zonadadır. Xəzər dənizinin səthindən orta illik buxarlanma, təxminən, 369 kub kilometr təşkil edir, çay axınlarının ümumi həcmi isə cəmi 266 kub kilometrdir. Atmosfer yağıntıları buraya yalnız 72 kub kilometr əlavə edir. Beləliklə, Xəzər hər il, təxminən, 31 kub kilometr su itkisi ilə xalis mənfi balans yaşayır.

Bu prosesin əsas katalizatoru qlobal istiləşmədir. 1976-cı ildən bəri dünyada orta illik hərarət 0,20°C artıb. Xəzər regionunda bu göstərici 0,53°C yüksəlib ki, bu da ekstremal buxarlanmanı gücləndirir. Azərbaycanın tanınmış iqlim eksperti Rövşən Abbasov bu dayazlaşmanı çayların, xüsusilə Volqanın kəskin azalması ilə də izah edir. Bu azalma həm yağıntıların azalması, həm də insan tərəfindən su istehlakının artması ilə bağlıdır.

2026-cı ilin aprelində Rusiya ekspedisiyası “Yeni delta-2026” tərəfindən Xəzərin şimal hissəsində də geocoğrafi dəyişikliklərin miqyası qeydə alınıb. Ekspedisiya “Çistaya Banka” adası sahəsinin iki dəfə artdığını müəyyən edib. Lakin Azərbaycan yalnız şimal proseslərinin passiv müşahidəsi ilə kifayətlənməyib və dənizin mərkəzi və cənub akvatoriyalarına fokuslanan genişmiqyaslı elmi-tədqiqat proqramına başlayıb.

Azərbaycanın Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi Xəzər Kompleks Ekoloji Monitorinq İdarəsi vasitəsilə ölkə sahilləri boyunca mütəmadi elmi ekspedisiyalar həyata keçirir. Xüsusi diqqət Abşeron yarımadasının şelf zonasına, eləcə də Bakı və Sumqayıtın sahil sularına yönəldilir. Azərbaycan alimləri mürəkkəb dəniz axınlarının modelləşdirilməsi üçün dərin hidro-fiziki ölçmələr aparırlar. Burada külək dəyişikliklərinin, çay axınlarının variasiyalarının və termohalin amillərin – yəni temperatur və duzluluğun yenidən paylanmasının su kütlələrinin dinamikasına təsiri öyrənilir. Bu göstəricilər dəniz suyunun sıxlığını müəyyən edən əsas fiziki parametrlərdir və Xəzər hidrologiyasında fundamental rol oynayır. Çünki nəhəng su kütlələrinin hərəkətini məhz sıxlıq fərqləri yaradır.

Eyni zamanda antropogen təsirin ciddi monitorinqi aparılır, o cümlədən su nümunələrinin kimyəvi və mikrobioloji analizi həyata keçirilir ki, bu da dənizin çirklənmə mənbələrinin operativ aşkarlanmasına və qarşısının alınmasına imkan verir.

Bioloji fəlakətin astanasında

Suyun davamlı şəkildə azalması Xəzərin mürəkkəb canlı ekosistemini dağıdır. Azərbaycan Prezidentinin iqlim məsələləri üzrə nümayəndəliyinin baş müşaviri Faiq Mütəllimov haqlı olaraq deyir ki, Xəzər milyonlarla insanın kimliyinin, ənənələrinin və həyat tərzinin əsasını təşkil edir və onun qorunması ümumi borcdur. İqtisadi nəticələr – limanlar və sahilyanı yaşayış məntəqələri üçün risklər – unikal fauna növlərinin məhv olması təhlükəsi ilə daha da ağırlaşır. Xəzər dənizi planetdə qalan nərə balığı populyasiyasının 90%-nə “ev sahibliyi” edir. Lakin dayazlaşma səbəbindən balıqlar kürü tökmə yerlərinə doğru hərəkət etməkdə ciddi çətinliklərlə üzləşir.

Bakıda keçirilən “Xəzər dənizi yol ayrıcında” adlı elmi-siyasi müzakirə çərçivəsində Rusiya tədqiqatçısı Yelena Ostrovska yaxın illərdə Xəzərdə suyun səviyyəsinin daha da enməsinin qaçılmaz olduğunu təsdiqləyib. Britaniyalı alim Saymon Qudman isə ortaya narahatedici riyazi model qoyub: dənizin səviyyəsi daha 5 metr enərsə, Xəzərin ekoloji baxımdan əhəmiyyətli 15 zonasından 7-si öz sahəsinin yarıdan çoxunu itirəcək. Əgər geriləmə 10 metrə çatarsa, şimal və mərkəzi Xəzərin unikal ekosistemləri tamamilə yox olacaq.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatınn nümayəndəsi Robb Batler bildirib ki, regionda suyun keyfiyyətinin dəyişməsinin insan sağlamlığına təsiri ilə bağlı sistemli qiymətləndirmələr hələ mövcud deyil.

Bu çağırışlara cavab olaraq Azərbaycan elmi 2026-cı ildə biomüxtəlifliyin monitorinqinə xüsusi diqqət ayırıb. Yerli bioloqlar diqqəti qiymətli və endemik balıq növlərinin vəziyyətinə yönəldiblər – ağ və Xəzər qızılbalığı, xramulya, şamayka, şibrit və qarasol. Daha bir strateji istiqamət isə dənizin yeganə məməlisi olan Xəzər suitisidir. Onlar da davamlı müşahidə olunur. Azərbaycan mütəxəssisləri suitilərin ənənəvi yataq yerlərinin və miqrasiya yollarının dənizin geri çəkilməsi nəticəsində necə dəyişdiyini ətraflı şəkildə araşdırır. Bu işlər IDEA İctimai Birliyinin eksperti Elnur Səfərovun vurğuladığı elmi məlumat çatışmazlığının aradan qaldırılmasına yönəlib. O, Xəzərin xilasına dair uzunmüddətli modellərin qurulması üçün Xəzəryanı ölkələr arasında vahid, ümumi və detallı elmi bazanın olmadığını bildirir.

Bonn və regional strategiyanın liderliyi

Azərbaycan Xəzəri yalnız səylərin birləşdirilməsi ilə xilas etməyin mümkün olacağı anlayışını beynəlxalq müstəvidə uğurla təşviq edir. Bakı inteqrasiyanın təşəbbüskarı kimi çıxış edərək 3 Xəzəryanı dövlət – Rusiya, Qazaxıstan və Türkmənistanla xüsusi ikitərəfli ekspert işçi qrupları yaradıb. Bu platformalar artıq hidroloji məlumatların fasiləsiz mübadiləsinə, birgə monitorinqlərin aparılmasına və yerlərdə vahid uyğunlaşma tədbirlərinin hazırlanmasına xidmət edir.

Bundan başqa, IDEA İctimai Birliyinin rəhbəri Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə Almaniyanın Bonn şəhərində BMT-nin iqlim sessiyası çərçivəsində qapalı su hövzələrinin gələcəyinə həsr olunmuş yüksək səviyyəli panel müzakirə keçirilib. Bu nüfuzlu tədbirin təşkilatçıları IDEA ilə yanaşı, BMT-nin Ətraf Mühit Proqramı, BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyası və Azərbaycanın COP29-a sədrliyi olub.

Öz növbəsində, 2003-cü ildən regional əməkdaşlığın əsas hüquqi bazası kimi çıxış edən Tehran Konvensiyasının Katibliyi böhran şəraitində dövlətlərarası əməkdaşlığın istiqamətlərini müəyyənləşdirən yeni Çərçivə Fəaliyyət Planı hazırlayıb.

Birgə regional səylər artıq ilk real nəticələrini verməyə başlayıb. Azərbaycanın ümumi diplomatik və müzakirə platformasını formalaşdırdığı bir vaxtda, Qazaxıstan su hövzəsinin fiziki cəhətdən qidalanması üçün böyük daxili resurslar səfərbər edir. Ölkə hazırda daşqın və çay sularından fəal şəkildə istifadə edərək onları geniş kanal sistemi vasitəsilə Xəzərə yönəldir ki, su əbəs yerə torpağa hopmaqdansa, dənizin qorunmasına xidmət etsin.

Qazaxıstanın su ehtiyatları və irriqasiya naziri Nurjan Nurjigitovun verdiyi məlumata görə, daşqın sularının səmərəli şəkildə yenidən bölüşdürülməsi sayəsində son iki il yarım ərzində Xəzər dənizinə 35 milyard kubmetrdən çox su yönəldilib.

Yerlərdə həyata keçirilən praktiki tədbirlərlə beynəlxalq səviyyədə irəli sürülən strateji təşəbbüslərin inteqrasiyası Xəzər ekosisteminin sabitləşdirilməsi üçün yeganə yoldur. Azərbaycanın ekologiya və təbii sərvətlər nazirinin müavini Rauf Hacıyevin dəqiq ifadə etdiyi kimi, Xəzər dənizi bütün regionun bölünməz sərvətidir və bu unikal su hövzəsinin gələcəyini yalnız bərabərhüquqlu dialoq, ciddi elmi hesablamalar və real su axınları ilə dəstəklənən birgə fəaliyyətlə qorumaq olar.