ETİBAR ƏSAS KAPİTAL KİMİ

Azərbaycanda hələ bir neçə il əvvəl islam maliyyə alətləri əsasən ayrı-ayrı bank məhsulları üçün perspektivli istiqamət kimi nəzərdən keçirilirdi. Amma hazırda bu istiqamətdə vəziyyət köklü şəkildə dəyişir. Qanunvericilik bazasının hazırlanması, islam bank pəncərələrinin işə salınması, ilk sukukun hazırlanması, beynəlxalq maliyyə institutlarının marağı və özəl sektorun hazırlığı ölkənin tədricən konsepsiyanın müzakirəsindən islam maliyyələşdirməsinin tamhüquqlu ekosisteminin formalaşdırılmasına keçdiyini göstərir.

Təsadüfi deyil ki, bu mövzu İslam İnkişaf Bankı (IsDB) Qrupunun Bakıda keçirilən illik iclasları çərçivəsində baş tutan İslam İnkişaf Bankının 20-ci Qlobal Forumuna həsr olunmuşdu. Müzakirələrin, demək olar ki, bütün iştirakçıları islam maliyyələşdirməsinin dini komponentindən deyil, onun iqtisadi funksiyasından - uzunmüddətli kapitalı cəlb etmək, investisiya risklərini azaltmaq və iqtisadiyyatın real sektorunun maliyyələşdirilməsini təmin etmək qabiliyyətindən danışırdılar.

Yeni inkişaf məntiqi

Son illər ərzində qlobal iqtisadiyyat eyni anda bir neçə struktur çağırışla üzləşib. Geosiyasi gərginlik, qlobal təchizat zəncirlərinin yenidən qurulması, faiz dərəcələrinin artması və investisiya resursları uğrunda rəqabətin güclənməsi inkişafın maliyyələşdirilməsinə yanaşmaları əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib.

Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) sədri Taleh Kazımov çıxışına məhz bu qiymətləndirmə ilə başlayaraq qeyd edib ki, qlobal ticarətin getdikcə artan fraqmentasiyası və böyüyən qeyri-müəyyənlik adaptiv və inklüziv maliyyə sistemlərinin formalaşdırılmasını tələb edir. Bu baxımdan risklərin bölüşdürülməsinə və etik prinsiplərə əsaslanan islam maliyyələşdirmə belə sistemlərin yaradılmasına töhfə verə biləcək praktiki alətlər təklif edir.

Bu fikir əsasən bütün forumun məzmununu müəyyənləşdirib. Əgər bir müddət əvvəl islam maliyyələşdirməsi, ilk növbədə, əhalisi əsasən müsəlmanlardan ibarət olan ölkələr üçün ənənəvi bankçılığa alternativ kimi qəbul edilirdisə, bu gün o, daha geniş şəkildə, maliyyə bazarlarının şaxələndirilməsi və artan qlobal iqtisadi qeyri-sabitlik şəraitində uzunmüddətli kapital cəlb etmək mexanizmi kimi qəbul edilməyə başlanılır.

İslam maliyyə modelinin özəlliyi ondan ibarətdir ki, o, spekulyativ əməliyyatlara deyil, real aktivlərin maliyyələşdirilməsinə, sövdələşmə iştirakçıları arasında risklərin bölüşdürülməsinə və layihələrin uzunmüddətli dayanıqlılığına yönəlib. Buna görə də ona yalnız Yaxın Şərq dövlətləri deyil, həm də ən böyük beynəlxalq maliyyə təşkilatları maraq göstərir.

Azərbaycan üçün bu tendensiya köklü şəkildə yeni imkanlar açır. Ölkə iqtisadiyyatı artıq investisiyaların əsas mənbəyinin dövlət xərcləri və neft-qaz gəlirləri olduğu mərhələni keçib. Bu gün özəl kapitalın cəlb edilməsi, biznesin maliyyələşdirilməsi alətlərinin genişləndirilməsi və yeni investisiya bazarlarının formalaşdırılması vəzifəsi ön plana çıxır.

AMB-nin sədri islam maliyyələşdirməsinin sonrakı inkişafının kompleks institusional dəyişikliklər olmadan mümkün olmadığını vurğulayıb: “Birincisi, hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi və tənzimləyici mühitin şəffaflığının təmin edilməsi tələb olunur. İkincisi, islam maliyyələşdirmə sisteminin səmərəli fəaliyyətini təmin edəcək peşəkar insan kapitalının formalaşdırılması və inkişaf etdirilməsi zəruridir”.

İdeyadan qanunvericiliyə

İslam maliyyələşdirməsinin müzakirəsinin artıq konseptual müzakirələrdən kənara çıxması diqqətəlayiqdir. Bu gün söhbət konkret qanunvericilik dəyişikliklərindən və ilk praktiki alətlərdən gedir.

T.Kazımovun sözlərinə görə, AMB beynəlxalq tərəfdaşlarla birlikdə artıq milli normativ bazanın hazırlanması üzrə kompleks proqramı həyata keçirir: “İslam maliyyələşdirmə alətlərinin tətbiqinin genişləndirilməsi üçün Mülki Məcəlləyə, Vergi Məcəlləsinə və maliyyə qanunvericiliyinə dəyişikliklər hazırlanır. Məqsədimiz ənənəvi və islam maliyyələşdirmə üçün bərabər və neytral tənzimləyici mühitin yaradılmasından ibarətdir”.

Növbəti mərhələ ilk Azərbaycan sukukunun - istiqrazların islami analoqu olan maliyyə alətinin buraxılması olacaq. Bu hadisə yalnız bank sektoru üçün əhəmiyyət daşımır. Bir çox ölkələrdə məhz sukuk bazarı iri institusional investorların cəlb edilməsi, infrastrukturun maliyyələşdirilməsi və kapital bazarının inkişafı üçün əsas olub.

AMB rəhbərinin sözlərinə görə, İslam İnkişaf Bankı ilə birgə layihə bu proses üçün bütün zəruri infrastrukturun yaradılmasını nəzərdə tutur. Gözlənilir ki, layihə möhkəm hüquqi və tənzimləyici bazanın formalaşdırılması, islam maliyyələşdirmə sahəsində maliyyə institutlarının potensialının gücləndirilməsi, monitorinq və qiymətləndirmə mexanizmlərinin yaradılması, eləcə də Azərbaycanda ilk sukuk emissiyasının həyata keçirilməsi üçün şərait yaradacaq.

T.Kazımovun qeyd etdiyi kimi, Azərbaycan ekoloji, sosial və korporativ idarəetmə prinsiplərini milli inkişaf strategiyasına inteqrasiya edib. Bu baxımdan, real sektora üstünlük verən islam maliyyələşdirməsi ölkənin inkişaf məqsədləri ilə tam uyğunlaşır.

Forumun ən maraqlı məqamlarından biri Azərbaycanda islam maliyyə bazarının indiki vəziyyətinin qiymətləndirilməsi olub.

Şahin Mahmudzadə etiraf edib ki, hələ bir neçə il əvvəl tənzimləyicinin belə məhsullara real tələbin mövcudluğuna tam əminliyi yox idi.

Aparılan araşdırmalar olduqca gözlənilməz nəticələr verib. “İştirakçıların, təxminən, 80%-i Azərbaycanda islam maliyyələşdirməsinə ehtiyacın olduğunu qeyd edib. Eyni zamanda vətəndaşların, təxminən, 70%-i bunu xeyriyyəçilik fəaliyyəti kimi qəbul edir və bankların pulları geri tələb etmədən verdiyini düşünürdü”, - Ş.Mahmudzadə vurğulayıb.

Bu rəqəmlər yeni sistemin üzləşməli olacağı əsas problemlərdən birini aydın nümayiş etdirir. Yüksək səviyyədə potensial tələbat bu maliyyələşdirmənin prinsiplərinin olduqca aşağı səviyyədə anlaşılması ilə müşayiət olunur. Əslində, Azərbaycan eyni vaxtda iki vəzifəni həll etməli olacaq: normativ bazanın yaradılması və maliyyə mədəniyyətinin formalaşdırılması.

Ayrı-ayrı layihələr əvəzinə vahid ekosistem

Bu forumun daha bir xarakterik xüsusiyyəti islam maliyyələşməsinin yalnız bankların səyləri ilə inkişaf etdirilməsinin mümkün olmadığının təsdiqi olub.

Tam ekosistemin formalaşdırılması sığorta təşkilatlarının, inkişaf institutlarının, sahibkarlığa dəstək agentliklərinin, beynəlxalq məsləhətçilərin və texnoloji şirkətlərin iştirakını nəzərdə tutur.

Diqqətəlayiq haldır ki, Azərbaycanın yalnız 2023-cü ildə üzv olduğu İslam İnvestisiya və İxrac Kreditlərinin Sığortası üzrə İslam Korporasiyası (ICIEC) artıq fəaliyyətinin konkret nəticələrini nümayiş etdirir. ICIEC-in baş icraçı direktoru və Özəl Sektorunun İnkişafı üzrə İslam Korporasiyasının (ICD) baş icraçı direktoru əvəzi Xalid Xalafalla bildirib ki, ölkənin qoşulduğu andan etibarən 164 milyon ABŞ dolları məbləğində biznesin sığortalanması üzrə əməliyyatlar həyata keçirilib. Ən əhəmiyyətli layihələr sırasında telekommunikasiya sektorunda infrastrukturun bərpasına yönəlmiş sövdələşmənin sığortalanması, eləcə də “Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC üçün lokomotivlərin tədarükünün dəstəklənməsi var.

Bu, islam maliyyələşdirmə infrastrukturunun yalnız kapital mənbəyi kimi deyil, həm də investisiya risklərinin azaldılması mexanizmi kimi fəaliyyət göstərməyə başladığını göstərir.

Bu baxımdan forum zamanı bir çox ölkələrdə islam maliyyə məhsullarının əsas istifadəçisi olan kiçik və orta sahibkarlığın (KOB) roluna əhəmiyyətli diqqət ayrılıb.

Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyinin İdarə Heyətinin sədri Orxan Məmmədov əmindir ki, məhz KOB sektoru maliyyə bazarının yeni seqmentinin inkişafının əsas drayverlərindən biri ola bilər: “İslam maliyyə alətləri - o cümlədən mürabahə, müşarəkə və icarə - Azərbaycanda fəaliyyət göstərən yerli və beynəlxalq KOB-lar üçün yeni maliyyələşmə imkanları yarada bilər və bu boşluğun qismən aradan qaldırılmasına töhfə verə bilər”.

O.Məmmədov xatırladıb ki, AMB-nin xüsusi tənzimləyici rejimi artıq yeni maliyyə məhsullarının yerli bazarda sınaqdan keçirilməsinə imkan verir: “Bu, vacib addımdır və yerli banklar artıq islam bankçılıq məhsulları təklif etməyə başlayıb”.

Həmçinin maraqlıdır ki, beynəlxalq konsaltinq şirkəti IFAAS Azərbaycanda ilk islam rəqəmsal maliyyələşdirmə platformasının yaradılması niyyətini elan edib. Bununla kiçik və orta biznes üçün avadanlıqların maliyyələşdirilməsi, dövriyyə kapitalı, ticarət və ixracönü maliyyələşdirmə, həmçinin fiziki şəxslər üçün məhsullar daxil olmaqla, şəriət prinsiplərinə uyğun tam rəqəmsal məhsulların təqdim edilməsi planlaşdırılır.

Ümumilikdə forumun əsas nəticəsi ondan ibarətdir ki, Azərbaycanda islam maliyyələşdirməsi artıq eksperiment və ya niş bank aləti kimi qəbul edilmir. O, uzunmüddətli kapital mənbələrini genişləndirə, kiçik və orta biznesin inkişafını dəstəkləyə, infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsini sürətləndirə və ölkənin regional maliyyə mərkəzi kimi mövqelərini möhkəmləndirə biləcək yeni maliyyə ekosisteminin formalaşdırılması kontekstində nəzərdən keçirilir.