İKİ TƏKƏRİN ANATOMİYASI

Artıq Bakı küçələrini kiçikhəcmli mühərriklərin xarakterik səsi olmadan təsəvvür etmək mümkün deyil. Vaxtilə romantik cənub həyatının rəmzi və ya yalnız çatdırılma xidmətlərivasitəsi kimi görünən ikitəkərli nəqliyyat hiss olunmadan güclü sosial-iqtisadi fenomenə çevrilib. Moped şəhərə hərəkətlilik qazandırsa da, eyni zamanda yol təhlükəsizliyi sahəsində dərin bir böhranı da üzə çıxarıb. Bu mənada, Milli Məclisin “Avtomobil yolları haqqında”, “Dövlət rüsumu haqqında” və “İcbari sığorta haqqında” qanunlara dəyişiklikləri üçüncü oxunuşda qəbul etməsi sadəcə bürokratik addım deyil, uzun müddət təhlükəli cəzasızlıq xülyasının hökm sürdüyü məkanda dövlətin nəzarətini bərpa etmək cəhdidir.

Yüngüllük xülyası və fizika qanunları

Yüngül ikitəkərli nəqliyyatın əsas faciəsi onun qavranılma psixologiyasında gizlənir. Sadə vətəndaşa elə gəlir ki, moped xüsusi idarəetmə bacarığı tələb etməyən təkmilləşdirilmiş velosipeddir. Lakin travmaların biomexanikası və kinematikası baxımından bu, dəhşətli nəticələrə aparıb çıxaca bilən yanlış təsəvvürdür. Yol təhlükəsizliyi sahəsində aparılmış genişmiqyaslı tədqiqatlara görə, motosiklet və moped sürücülərinin hər qət edilən kilometrə düşən yol-nəqliyyat hadisəsində həlak olma riski avtomobil sürücüləri ilə müqayisədə 20-30 dəfə yüksəkdir. Fizika amansızdır: toqquşma zamanı avtomobil kuzovun deformasiya zonaları və təhlükəsizlik yastıqları hesabına kinetik enerjinin əhəmiyyətli hissəsini udursa, moped sürücüsü faktiki olaraq belə bir “qoruyucu örtük”dən məhrumdur – istənilən zərbə birbaşa onun bədəninə dəyir. Üstəlik, qəzaların nəticələrinin yüngülləşdirilməsi üzrə beynəlxalq konsepsiyaya əsasən, hətta saatda 40 kilometr sürətlə hərəkət zamanı baş verən toqquşma belə, müdafiəsiz insan üçün üçüncü mərtəbədən yıxılmağa bərabərdir.

Ötən il Azərbaycanda ikitəkərli nəqliyyat vasitələrinin iştirakı ilə baş vermiş 43 ağır yol-nəqliyyat hadisəsi və nəticədə 12 nəfərin həlak olması deyilənləri əyani şəkildə təsdiqləyir. Cari ilin ilk aylarında isə Bakıda qısa müddət ərzində eyni səbəblə beş insanın həyatını itirməsi və bir nəfərin xəsarət alması göstərir ki, xaos artıq sistemli təhlükəyə çevrilib. Belə ki, təkcə iyunun əvvəlində paytaxtda idarəetmə hüququ və dövlət qeydiyyat nişanı olmayan motosiklet və mopedlər, habelə avadanlığı normativ tələblər pozulmaqla quraşdırılmış və ya dəyişdirilmiş nəqliyyat vasitələrilə bağlı 79 fakt aşkarlanıb. Bakı Şəhər Dövlət Yol Polisi İdarəsinin məlumatına görə, həmin nəqliyyat vasitələri mühafizə olunan duracaqlara yerləşdirilib, sürücülər barəsində isə qanunvericiliyə uyğun tədbirlər görülüb.

Qadağa və sərt tənzimləmə

Azərbaycanın üzləşdiyi bu problem heç də unikal deyil. Dünya urbanistikası və nəqliyyat elmi uzun illərdir mikromobilliklə təhlükəsizlik arasında tarazlıq axtarır. Bu dilemmanın həlli üçün tarixən iki əsas yanaşma formalaşıb.BirinciyanaşmaradikalAsiyamodelidir. Çinin Quançjou və Şençjen kimi bir sıra meqapolislərində vaxtilə ölüm hallarının kritik həddə çatması və ekoloji yükün artması səbəbindən şəhərin mərkəzi rayonlarında motosikletlərin hərəkətinə sərt qadağalar tətbiq olunmuşdu. Lakin mopedlərin mühüm logistika funksiyası yerinə yetirdiyi və minlərlə gəncin məşğulluğunu təmin etdiyi Bakı şəraitində bu yol sosial gərginliyə səbəb ola bilər.

İkinci yanaşma “Vision Zero” – “Sıfır ölüm səviyyəsi” konsepsiyasına əsaslanan Avropa modelidir. Milli Məclisin hazırkı islahatlarında məhz bu konsepsiyanın prinsipləri öz əksini tapır. Avropa İttifaqı ölkələrində, xüsusilə Fransa və Almaniyada mühərrikinin həcmi 50 kubsantimetrədək olan mopedlər artıq onilliklərdir ki, ümumi sərt nəzarət sisteminə inteqrasiya olunub. Bu ölkələrdə yalnız nəqliyyat vasitəsinin qeydiyyatı deyil, həm də yol hərəkəti qaydaları üzrə nəzəri imtahanı və praktiki sınağı əhatə edən “AM” kateqoriyalı sürücülük vəsiqəsinin alınması məcburidir. Avropada yol-nəqliyyat hadisələrinin verildiyi travmaları təhlil edən elmi tibbi jurnallar yazır ki, məcburi sertifikatlaşdırma və təlim sisteminin tətbiqi yeniyetmələr və gənclər arasında ikitəkərli nəqliyyat vasitələri ilə bağlı xəsarət hallarını orta hesabla 40% azaldır. Şəxsi hüquqi məsuliyyət dövlət qeydiyyat nişanı ilə möhkəmləndirildikdə, bu mühitdə nizam-intizam da formalaşır.

Dəbilqə – peyvənd kimi

“A1” kateqoriyalı sürücülük vəsiqəsinin və dövlət qeydiyyat nişanının olmasını tələb edən qanunvericilik hüquqi təməl yaratsa da, təhlükəsizlik davranış vərdişləri və fiziki müdafiə səviyyəsində formalaşır. Yol kənarlarında sıx parklanma zolaqları və mərkəzdə dar küçələri ilə seçilən Bakı üçün ən təhlükəli yol tələlərindən biri park edilmiş avtomobilin qapısının qəfil açılmasıdır. Sağ zolaqda dayanmış avtomobillərə təhlükəli dərəcədə yaxın hərəkət edən moped sürücüsü çox vaxt ehtiyatsız avtomobil sürücüsünün bir anlıq bu hərəkətinə reaksiya verməyə macal tapmır. Hətta saatda 30-40 kilometr sürətlə belə, baş verən bu cür toqquşma nəqliyyat vasitəsinin hərəkətini tam dayandırır və sürücünü sözün həqiqi mənasında yəhərdən qoparıb arxadan gələn sıx nəqliyyat axınının təkərləri altına atır.

Sağ qalmanın əsas elementi passiv təhlükəsizlik olaraq qalmaqdadır və burada dəbilqə mərkəzi yer tutur. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, keyfiyyətli motosiklet dəbilqəsindən düzgün istifadə kəllə-beyin travması alma riskini 69, ölüm ehtimalını isə 42% azaldır. Güclü küləkləri və mürəkkəb relyefi ilə seçilən Bakı şəraitində ikitəkərli nəqliyyat vasitələrinin sabitliyi azalır ki, bu da yıxılma riskini daha da artırır.

Görünmə məsələsi də az əhəmiyyət kəsb etmir. Hava qaralmağa ba.layərkən və ya gecə vaxtı insan gözü siluetləri müəyyən gecikmə ilə qavrayır. Bu mənada, işıq əks etdirən jiletlərdən istifadə yol polisinin şıltaqlığı deyil, elmi cəhətdən əsaslandırılmış zərurətdir. Bu vasitə avtomobil faralarının işığında moped sürücüsünün görünmə məsafəsini cəmi 30 metrdən təhlükəsiz hesab olunan 150 metrədək artırır ki, bu da avtomobil sürücüsünə əyləcə vaxtında basmaq imkanı verir.

Sükan arxasında uşaqlığa yer yoxdur

Yeni islahatın ən ağrılı və emosional tərəfi sırf məntiq çərçivəsindən kənara çıxır – o, uşaqlarımıza aiddir. Azərbaycanın istənilən şəhərində narahatedici mənzərə ilə qarşılaşırıq: yetkinlik yaşına çatmamış yeniyetmələr “iki təkər” üzərində avtomobillərin arasında manevr edirlər. Bir-birlərindən bərk yapışaraq, dəbilqəsiz və qorxu hissi keçirmədən hərəkət edən bu uşaqlar həmin gəzintini əyləncəli atraksion kimi qəbul edirlər.

Yeni qanun buna qəti şəkildə son qoyur. Əgər bundan sonra moped idarə etmək üçün rəsmi qaydada sürücülük vəsiqəsi tələb olunursa, bu, avtomatik olaraq yetkinlik yaşına çatmayan şəxslərin bu nəqliyyat vasitəsini idarə etməsinin qanunvericiliklə tam qadağan edilməsi deməkdir. Artıq sürücülük vəsiqəsi olmadan moped idarə edən yeniyetmə, avtomobil idarə edən yeniyetmə ilə eyni dərəcədə qanun pozmuş sayılır.

Burada əsas məsələ valideynin məsuliyyəti və ayıq-sayıqlığıdır. Uşağa ölümcül təhlükə yaradan belə “oyuncaq” almaq və özünü “o, sadəcə qonşu mağazadan çörək alıb qayıdacaq” düşüncəsi ilə aldatmaq yolverilməz, cinayət xarakterli davranışdır. Yol marşrutları uzun və qısa olaraq ayırmır, fizika qanunları isə həm sürətli magistralda, həm də sakit məhəllədaxili küçədə eyni dərəcədə amansızdır. Valideynlər dərk etməlidirlər ki, bu halda uşağın israrına boyun əymək öz övladının həyatı üçün birbaşa təhlükə yaratmaq deməkdir. Moped artıq skuterin zərərsiz analoqu deyil; bundan sonra o, yetkinlik, intizam və qanuni idarəetmə hüququ tələb edən tamhüquqlu nəqliyyat vasitəsidir.

Baxış bucağı

Mopedlərin Azərbaycnın hüquqi müstəvisinə inteqrasiyası onların yol hərəkəti ekosisteminin tamhüquqlu iştirakçıları kimi tanınması deməkdir. Bu nəqliyyat vasitələrinin hüquqi vakuumdan çıxarılması “görünməzlik”təcrbəsinə son qoyur. Belə ki, əvvəllər dövlət qeydiyyat nişanı olmadığından qəza törədən şəxs hadisə yerindən qaçaraq kimliyini gizli saxlaya bilirdisə, indi bu, çox çətin olacaq.

Bu islahatın məntiqi nəticəsi şəhər mühitinin keyfiyyətcə dəyişməsi olmalı, moped piyadalar və avtomobil sürücüləri üçün artan narahatlıq mənbəyi olmaqdan çıxmalıdır. Yeni qaydalar biznesi və ya hərəkət azadlığını məhdudlaşdırmağa yönəlmiş repressiv tədbir deyil, qoruyucu mexanizmdir. Yol ehtiyatsızlığı bağışlamır və tənzimləmədəki fasiləBakıya baha başa gəlib. Qarşıdan gələn ciddi qeydiyyat və məcburi təlim dövrü ikitəkərli nəqliyyatı risk amilindən müasir, sürətli və ən əsası, təhlükəsiz paytaxtın rəmzinə çevirməyin yeganə yoludur.