“YAŞIL ENERJİ”NİN MARŞRUTLARI

Azərbaycanda bərpa olunan enerji (BOEM) sahəsinin inkişafı tədricən iqlim gündəliyinin çərçivəsindən kənara çıxaraq ölkənin uzunmüddətli iqtisadi strategiyasının əsas amillərindən birinə çevrilir. Əgər bir neçə il əvvəl əsas diqqət günəş və külək elektrik stansiyalarının tikintisinə yönəlirdisə, bu gün diqqət mərkəzində beynəlxalq enerji dəhlizləri, “yaşıl elektrik enerjisi”nin ixracı və yeni regional infrastrukturun formalaşdırılması dayanır.

Məhz bu məsələlər Azərbaycan Respublikası, Gürcüstan, Macarıstan və Rumıniya Hökumətləri arasında Yaşıl Enerjinin İnkişafı və Ötürülməsi Sahəsində Strateji Tərəfdaşlıq Sazişi çərçivəsində 12-ci Nazirlər Görüşünün əsas mövzusu olub.

Uzunmüddətli strategiya

Son 2 il ərzində Azərbaycan “yaşıl gündəliyi”nin inkişafında, bəlkə də, ən mühüm addımı atıb. Əgər əvvəllər əsas vəzifə generasiya güclərinin yaradılması və aparıcı beynəlxalq investorların cəlb edilməsi idisə, bu gün diqqət tədricən ixrac infrastrukturunun formalaşdırılmasına yönəlir. Başqa sözlə, ölkə bərpa olunan enerjinin istehsalından onun nəqliyyatı və beynəlxalq ticarəti üçün yeni modelin yaradılmasına keçir.

Məhz bu kontekstdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin faktiki olaraq sahənin uzunmüddətli inkişaf strategiyasını müəyyənləşdirən son bəyanatlarına nəzər yetirmək lazımdır.

Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula fon der Lyayenlə görüşdən sonra dövlət başçısı Avropa ilə əməkdaşlığın inkişafının artıq ənənəvi təbii qaz tədarükü çərçivəsindən çox kənara çıxdığını vurğulayıb: “Avropa Komissiyası ilə münasibətlərimizin kifayət dərəcədə yeni hissəsi bərpa olunan enerji ilə bağlıdır. Biz xanım Prezidentlə, həmçinin Azərbaycanın Günəş, külək və su elektrik enerji potensialını, o cümlədən artıq mövcud ötürmə xətlərini və tikiləcək yeni xətləri geniş şəkildə müzakirə etdik. Bu baxımdan biz, həmçinin strateji tərəfdaş ola bilərik”.

Burada söhbət artıq perspektivlərdən deyil, yeni güclərin istismara verilməsi üzrə olduqca konkret öhdəliklərdən gedir. “Mən xanım Prezidentə məlumat verdim ki, indiyədək xarici və yerli şirkətlərlə imzalanmış müqavilələr bizə növbəti beş və ya altı il ərzində səkkiz giqavat Günəş və külək enerjisini əldə etmək imkanı verəcək. Bunlar yalnız imzalanan müqavilələrə aiddir və öz növbəsində, müqavilə öhdəliyi deməkdir. Lakin birmənalı olaraq, daha çox həcmlər olacaq”, - İlham Əliyev əlavə edib.

Enerji keçidinin iqtisadi tərkib hissəsi daha da vacib görünür. IV Şuşa Qlobal Media Forumunda çıxış edən Azərbaycan Prezidenti BOEM-in inkişafının ənənəvi neft-qaz sektoruna alternativ kimi nəzərdən keçirilmədiyini vurğulayıb. Əksinə, hər iki sahə bir-birini qarşılıqlı gücləndirilməlidir. “Bərpa olunan enerji sahəsində genişmiqyaslı işlər həyata keçirilir. Bunun sayəsində biz qaza qənaət edəcəyik. 2032-ci ilə qədər bərpa olunan enerji həcmini 8 giqavata çatdıracağıq və bu, bizə ildə 2-3 milyard kubmetr qaza qənaət etməyə imkan verəcək”, - dövlət başçısı bildirib.

Potensialdan ixraca

Yeni strategiyanın praktik həyata keçirilməsi bu gün olduqca konkret cizgilər alır. Yaşıl Enerjinin İnkişafı və Ötürülməsi Sahəsində Strateji Tərəfdaşlıq Sazişi çərçivəsində 12-ci Nazirlər Görüşündə “Xəzər-Qara dəniz-Avropa Yaşıl Enerji Dəhlizi” layihəsinin texniki-iqtisadi əsaslandırmasının tamamladığı rəsmi olaraq elan edilib və bu da təşəbbüsün həyata keçirilməsinə dair növbəti mərhələyə keçid deməkdir. Energetika naziri Pərviz Şahbazovun qeyd etdiyi kimi, texniki-iqtisadi əsaslandırmanın uğurla başa çatdırılması layihəni planlaşdırma mərhələsindən inkişaf və icra fazasına keçirir.

Texniki-iqtisadi əsaslandırmanın təqdim olunan nəticələrinə əsasən, layihə ilə Qara dəniz boyunca ümumi uzunluğu 1150 km-dən çox və ilkin ötürmə qabiliyyəti ildə təxminən 4 GVt olan yüksək gərginlikli sualtı kabelin çəkilməsi nəzərdə tutulur. Texniki-iqtisadi əsaslandırma mərhələsinin tamamlanmasından sonra xüsusi olaraq yaradılmış GECO layihə şirkətinə layihə üzrə ətraflı yol xəritəsinin hazırlanması, iştirakçı ölkələrə isə milli enerji tənzimləyiciləri arasında koordinasiyanı gücləndirmək və yekun investisiya qərarının qəbuluna hazırlığı tamamlamaq tapşırılıb.

Bununla yanaşı, Qara dəniz enerji dəhlizi Azərbaycanın bu gün inkişaf etdirdiyi yeganə ixrac marşrutu deyil. Paralel olaraq, Cənub-Şərqi Avropa ölkələrinə “yaşıl elektrik enerjisi”nin quru infrastrukturu vasitəsilə tədarükünü nəzərdə tutan “Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə-Bolqarıstan” enerji dəhlizi layihəsi həyata keçirilir. Beləliklə, söhbət artıq bir layihədən deyil, Avropa bazarına “təmiz enerji” ixracının bir neçə bir-birini tamamlayan istiqamətinin eyni vaxtda formalaşdırılmasından gedir. Üstəlik, Azərbaycan-Türkiyə interkonnektorunun ötürücülük qabiliyyətinin ilkin 1 GVt-dan 3 GVt-a artırılması imkanı nəzərdən keçirilir və bununla ölkənin ixrac imkanları əhəmiyyətli dərəcədə genişləndiriləcək.

Eyni zamanda şərq istiqaməti də inkişaf etdirilir. Hazırda BOEM resursları ilə zəngin Mərkəzi Asiya ölkələrini Cənubi Qafqazla və daha sonra Avropa bazarı ilə birləşdirməli olan “Mərkəzi Asiya-Azərbaycan” enerji dəhlizi layihəsinin texniki-iqtisadi əsaslandırması hazırlanır.

Özbəkistanın energetika nazirinin müavini Ümid Mamadaminovun sözlərinə görə, bu layihə bütün region üçün strateji əhəmiyyət daşıyır: “Mərkəzi Asiya böyük BOEM resurslarına, xüsusilə külək və günəşdən enerji istehsalının əhəmiyyətli potensialına malikdir. Yaşıl enerji dəhlizi bu regional potensialı açmağa və Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında enerji əlaqəliliyini gücləndirməyə yönəlib”.

Beləliklə, Azərbaycan Xəzər regionunu, Mərkəzi Asiyanı, Cənubi Qafqazı və Avropa İttifaqını birləşdirən yeni beynəlxalq enerji kommunikasiyaları sisteminin mərkəzi elementinə çevrilir.

Ölkənin məhz bu yeni rolunu “Masdar” şirkətinin biznes və layihələrin inkişafı üzrə direktoru Abdulla Zayed qeyd edib ki, Azərbaycan həm region daxilində, həm də onun hüdudlarından çox kənarda enerji qarşılıqlı əlaqəliliyinin təmin edilməsi üçün tamhüquqlu dayağa çevrilmək üçün bütün imkanlara malikdir. Onun sözlərinə görə, ölkə eyni anda bir neçə rəqabət üstünlüyünə malikdir: günəş və küləkdən enerji istehsalının əhəmiyyətli potensialı, xarici investorlar üçün əlverişli normativ baza, sərfəli coğrafi mövqe və artıq formalaşmış etibarlı enerji tərəfdaşı nüfuzu.

Keçid iqtisadiyyatı

Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatlarına görə, artıq 2026-cı ildə enerji sahəsinə qlobal investisiyalar 3,4 trilyon dollara çatacaq ki, onların təxminən 2,2 trilyon dolları, yəni demək olar ki, üçdə ikisi məhz “təmiz energetika” layihələrinə yönəldiləcək. Azərbaycanın iqtisadiyyat nazirinin müşaviri Hüseyn Hüseynovun qeyd etdiyi kimi, bu gün neft-qaz sektoruna yatırılan hər bir dollara qarşı günəş və küləkdən enerji istehsalına, elektrik şəbəkələrinin inkişafına və enerji saxlama texnologiyalarına yatırılan təxminən 2 dollar düşür.

Bununla yanaşı, onun sözlərinə görə, əsas problem artıq kapital çatışmazlığı deyil, investorlar üçün cəlbedici olan kifayət qədər etibarlı layihələrin çatışmazlığıdır... “Məhz bu boşluğu Azərbaycan məqsədyönlü və planlı şəkildə aradan qaldırmağa çalışır”, - H.Hüseynov bildirib.

Buna görə də bu gün müasir normativ bazanın yaradılmasına, enerji infrastrukturunun inkişafına və böyük beynəlxalq investorlara ölkədə genişmiqyaslı layihələri həyata keçirməyə imkan verən şəraitin formalaşdırılmasına xüsusi diqqət yetirilir.

Azərbaycanın bu sahədə əsas tərəfdaşlarından biri olan “Masdar” şirkəti eyni anda bir neçə günəş və küləkdən enerji istehsalı layihəsi ilə fəaliyyət göstərir. “Yaşıl güclər”in genişləndirilməsi eyni zamanda milli enerji sisteminin paralel modernizasiyasını tələb edir.

Energetika nazirinin müavini Elnur Soltanov isə bildirib ki, təkcə 2 GVt yeni bərpa olunan enerji obyektlərinin inteqrasiyası üçün elektrik şəbəkələrinin inkişafına təxminən 500 milyon dollar investisiya tələb olunacaq: “BƏƏ-nin “Masdar” şirkəti hazırda bu sahədə bizim strateji tərəfdaşımızdır. Lakin bu 2 GVt bərpa olunan enerjinin enerji sisteminə inteqrasiyası əhəmiyyətli investisiyalar - təxminən 500 milyon dollar tələb edir”.

Regionun yüksək investisiya cəlbediciliyindən BOEM layihələrinə artan beynəlxalq maraq da xəbər verir. Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyin (AEBA) baş direktoru Rafael Qrossi bildirib ki, agentlik artıq Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələrindən BOEM üzrə 600-dən çox layihə alıb: “Mərkəzi Asiya BOEM sahəsində əhəmiyyətli potensiala və artan investisiya cəlbediciliyinə malik olaraq qlobal enerji keçidinin mühüm regionuna çevrilir”.

O hesab edir ki, sahənin sonrakı inkişafı region dövlətləri arasında daha sıx koordinasiya tələb edir, çünki məhz birgə layihələr beynəlxalq kapitalın cəlb olunması üçün zəruri miqyası təmin edə bilər.

Nəzərə almaq lazımdır ki, belə böyük proqramlar daimi texnoloji inkişaf tələb edir. “SOCAR Green”in Texnologiyalar və innovasiyalar departamentinin direktoru Elçin Tarquliyevin fikrincə, BOEM-in inkişafının növbəti mərhələsi artıq quraşdırılmış gücün artırılması ilə deyil, daha çox enerji sistemlərinin dayanıqlılığının yüksəldilməsi ilə bağlı olacaq. Buna görə də günəş və küləkdən enerji istehsalını enerji yığma sistemləri ilə birləşdirən hibrid enerji kompleksləri getdikcə daha böyük rol oynayacaq. Daha uzunmüddətli perspektivdə enerji keçidinin mühüm elementi, həmçinin artıq üzərində iş aparılan “yaşıl hidrogen” və ammonyak istehsalı layihələri ola bilər.

Növbəti mərhələ

Azərbaycanın əsas üstünlüklərindən biri unikal təbii potensialdır. “SOCAR Green”in qiymətləndirməsinə görə, ölkə 157 GVt texniki və təxminən 38 GVt kommersiya ofşor külək enerjisi potensialına malikdir. Bu da onu dəniz küləkdən enerji istehsalının inkişaf imkanlarına görə dünya liderlərindən birinə çevirir.

E.Tarquliyev qeyd edib ki, eyni zamanda bioenergetika və geotermal resursların imkanlarının öyrənilməsi davam edir. Lakin yüksək investisiya cəlbediciliyi və kommersiya səmərəliliyi sayəsində külək və günəş energetikası yaxın illərdə ölkənin “yaşıl transformasiyası”nın əsası olaraq qalacaq.

Dünya Bankının qiymətləndirmələrinə görə, 2030-cu ilə qədər Azərbaycanda ümumi gücü 512 MVt olan dam günəş panelləri istismara verilməlidir ki, bu da paylanmış günəş generasiyasının hədəf həcminin təxminən 18%-ni təşkil edəcək.

Bununla yanaşı, real imkanlar əhəmiyyətli dərəcədə daha yüksəkdir. Bərpa Olunan Enerji Mənbələri Dövlət Agentliyinin direktoru Cavid Abdullayev isə qeyd edib ki, ölkənin 9 ən böyük şəhərində aparılmış araşdırma 9,4 GVt səviyyəsində dam günəş elektrik stansiyalarının texniki potensialını aşkar edib və bu da ildə 11,8 TVt/saat-dan çox ekoloji “təmiz elektrik enerjisi” istehsal etməyə imkan verəcək: “Paylanmış günəş enerjisi generasiyasının potensialı Azərbaycanda hələ də geniş şəkildə istifadə olunmayıb, lakin bu, dekarbonizasiyanı sürətləndirmək və eyni zamanda əhalini və biznes sektorunu enerji keçidinə cəlb etmək üçün ən perspektivli imkanlardan birini təmsil edir”.

Paylanmış generasiyanın inkişafı Qarabağda, Şərqi Zəngəzurda və Naxçıvanda yaşıl enerji zonalarının yaradılması şəraitində xüsusilə aktual olur. Hökumət burada yeni infrastrukturun tikintisini müasir enerji həlləri ilə birləşdirərək dam fotoelektrik sistemlərini fəal şəkildə tətbiq etməyi nəzərdə tutur.

Bu cür qiymətləndirmələr sübut edir ki, Azərbaycan tədricən ənənəvi karbohidrogenlərin və bərpa olunan energetikanın bir-biri ilə rəqabət etmədiyi, əksinə, vahid strategiyanın bir-birini tamamlayan elementlərinə çevrildiyi yeni enerji inkişafı modelini formalaşdırır.

Bir sözlə, resurs potensialı, ixrac infrastrukturu və ənənəvi enerji bazasının bu cür birləşməsi tədricən Azərbaycanın əsas rəqabət üstünlüyünə çevrilir, onun mövqelərini təkcə etibarlı ənənəvi enerji resursları tədarükçüsü kimi deyil, həm də Avrasiyanın formalaşmaqda olan aşağı karbonlu energetikasının əsas iştirakçılarından biri kimi möhkəmləndirir.