ƏBƏDİYYƏTİN KEŞİKÇİLƏRİ

Avqustun yaxınlaşması dünya mədəniyyət təqvimində mühüm bir tarixlə əlamətdardır: bu ayın 9-da dünyanın bir çox ölkəsində Ümumdünya Kitabsevərlər Günü qeyd olundu. Bu bayram ərəfəsində kitabxanalar, kitab klubları və maarifləndirici mərkəzlər ənənəvi olaraq açıq mütaliələrin, elmi müzakirələrin və mədəni tədbirlərin keçirildiyi məkanlara çevrilir. Bu, XXI əsrdə kitabxananın hansı rolu oynadığını və texnologiyaların sürətli inkişafına baxmayaraq, fiziki kitab fondunun nə üçünmilli identikliyin sarsılmaz təməli olaraq qaldığını düşünmək üçün əla fürsətdir.

Biz biliklərin tam əlçatanlığı xülyasının hökm sürdüyü dövrdə yaşayırıq. Smartfon ekranı belə bir təsəvvür yaradır ki, bəşəriyyətin bütün müdrikliyi ekrana bir toxunuş qədər yaxındır.Bu rəqəmsal bolluq fonunda bəzən skeptik səslər də eşidilir: əgər hər şeyi sadəcə “onlayn mühitə köçürmək” mümkündürsə, nəhəng binaları saxlamaq və kağız daşıyıcılarda toplanmış irsi qorumaq üçün resurslar sərf etmək nəyə lazımdır?

Lakin bu baxış nəinki səthidir, həm də təhlükəlidir. Tam rəqəmsallaşmanın zahirən praktik görünən tərəfinin arxasında müasir kitabxananın funksiyalarının fundamental şəkildə yanlış anlaşılması dayanır. Kitabxana sadəcə “kağız daşıyıcıların” saxlandığı anbar deyil, milli təhlükəsizliyin strateji ehtiyatı, elmin institusional dayağı və ictimai yaddaşın əsas məkanıdır.

Azərbaycan kitabxanası

Ölkəmizdə kitaba verilən dəyərin çox dərin tarixi kökləri var. Azərbaycan kitabxana mədəniyyətinin salnaməsi əsrlər boyu milli ruhun, dilin və elmi fikrin qorunub saxlanılması tarixidir. Bu torpaqlarda zəngin kitab kolleksiyaları hələ orta əsrlərdə çiçəklənirdi. Saray və akademik kitabxanalar, Nəsrəddin Tusinin yaratdığı məşhur Marağa rəsədxanasının kitabxanası, Bərdə, Gəncə, Şamaxı və Təbrizdəki əlyazma kolleksiyaları Yaxın Şərqin hər yerindən alim və mütəfəkkirləri özünə cəlb edirdi. Kitab sadəcə informasiya mənbəyi kimi deyil, fikrin müqəddəs daşıyıcısı və sənət əsəri kimi qəbul olunurdu.

Ölkənin müasir institusional kitabxana sisteminin formalaşmasının da özünəməxsus tarixi mərhələləri var. Azərbaycanın Baş Kitabxanasının (indiki M.F.Axundzadə adına Azərbaycan Milli Kitabxanası) rəsmi açılışı 1923-cü il mayın 23-də olub. O, bu gün ölkənin əsas kitab xəzinəsi və elmi-metodik mərkəzidir.

1975-1976-cı illərdə Azərbaycanda kitabxanaların mərkəzləşdirilmiş sisteminin yaradılması üzrə genişmiqyaslı islahatlara başlanılıb. Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə həyata keçirilən bu islahat mədəniyyət infrastrukturunun müasirləşdirilməsinə yönəlmişdi. Bundan əvvəl kütləvi kitabxanalar bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə inkişaf edirdisa, bu isə fondların təkrarlandığı, nadir kitabların çatışmadığı, ixtisaslı biblioqrafların az olduğu vəziyyətlə müşayiət olunurdusa, islahat nəticəsində hər bir rayonun ayrı-ayrı şəhər və kənd kitabxanaları vahid Mərkəzi Rayon Kitabxanasının ətrafında birləşdirilib, digər kitabxanalar isə onun filiallarına çevrilib. Bu, komplektləşdirmə üzrə vahid şöbələrin, ümumi kataloqların yaradılmasına, sıravi vətəndaşlar üçün kitabxanalararası abonement sisteminin işə salınmasına imkan verib. Mərkəzləşdirmə sayəsində 1982-ci ilədək respublikanın kitab fondu 98 milyon nüsxəyə çatıb. O, 3 milyondan çox fəal oxucuya xidmət göstərməyə başlayıb. Həmin illərdə yaradılmış inzibati struktur o qədər səmərəli olub ki, bu gün də Azərbaycanda müasir kitabxana işinin əsasını təşkil edir.

Müasir mərhələdə dövlət kitabxana infrastrukturuna investisiya qoymaqda davam edir. Bunun parlaq nümunələrindən biri AMEA-nın Mərkəzi Elmi Kitabxanasının yeni yüksək texnologiyalı binasının tikilərək istifadəyə verilməsidir.

Bu gün ölkənin aparıcı kitabxanaları, o cümlədən Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun kolleksiyaları öz fondlarında misilsiz xəzinələr saxlayır. Bunlar nadir əlyazmalar və qiymətli kitab nümunələridir: orta əsrlərə aid şair divanlarının əlyazma nüsxələri, Şərq miniatürləri ilə bəzədilmiş qədim tibbi və astronomik traktatlar; Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) və maarifçilik dövrünün arxivləri – ilk milli qəzet və jurnallar (“Əkinçi”, “Molla Nəsrəddin”), milli düşüncəmizin və dövlətçiliyimizin formalaşmasını əks etdirən maarifçilik dövrünə aid sənədlər; elmi fondlar – tədqiqatçıların, doktorantların və akademik alimlərin hər gün istifadə etdiyi kolleksiyalar.

Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın kitabxana sahəsinin inkişafının strateji istiqamətini müəyyənləşdirərək əsas dövlət qərarlarını rəqəmsallaşmaya və infrastrukturun müasirləşdirilməsinə yönəldib. Onun imzaladığı genişmiqyaslı dövlət proqramı informasiya texnologiyalarının ölkə üzrə tətbiqini və kitab irsinin müasir elektron formatlara keçirilməsini təmin edib. Dövlət başçısının şəxsi tapşırıqları əsasında ölkənin ən böyük kitab xəzinələri, o cümlədən Mərkəzi Elmi Kitabxananın yüksək texnologiyalı binası tikilib və yenidən qurulub. Mədəniyyət Nazirliyində optimallaşdırma çərçivəsində onun həyata keçirdiyi struktur islahatı səmərəsiz fəaliyyət göstərən müəssisələrin bağlanmasına və əhaliyə xidmət sahəsində vahid, mütərəqqi standartların tətbiqinə imkan verib. Prezidentin rəqəmsal transformasiyaya yönəlmiş strateji kursuna uyğun olaraq, ölkənin aparıcı kitabxanaları, o cümlədən Prezident Kitabxanası süni intellekt texnologiyalarını öz platformalarına uğurla inteqrasiya edib. Bu gün həmin qərarlar sayəsində Azərbaycanın klassik kitabxanaları qlobal elmi məlumat bazalarına çıxışı olan müasir multimedia mərkəzlərinə çevrilib. Həyata keçirilən islahatlar onları baxımsızlıqdan xilas etməyə və müasir multimedia məkanlarına çevirməyə yönəlib. Bu, dövlət kitab fondlarını ləğv etmək əvəzinə kiçik və qəzalı vəziyyətdə olan müəssisələri iri mədəniyyət mərkəzlərində birləşdirir; burada ənənəvi oxu zalları kompüter sinifləri, mühazirə zalları və ünsiyyət məkanları ilə birləşdirilir.

“Tam rəqəmsallaşma” xülyası

Bütün bu genişmiqyaslı dəyişikliklər və multimedia texnologiyalarının tətbiqi əyani şəkildə göstərir ki, ölkə düşünülmüş müasirləşmə yolu ilə gedir. Lakin rəqəmsallaşma sahəsində əldə olunan uğurlar fonunda cəmiyyətdə bəzən belə bir sual yaranır: əgər texnologiyalar bu qədər irəli getməyə imkan verirsə, zamanla bütün kitab fondunu tamamilə virtual məkana keçirmək mümkündürmü?

Cavab rəqəmsal xidmətlə fundamental mühafizə arasındakı sərhədi anlamaqda gizlənir. Çoxəsrlik çap irsinin qısa müddət ərzində yalnız onlayn məkana keçirilməsi ideyası texnologiyanın, hüququn və təhlükəsizliyin sərt reallıqları qarşısında özünü doğrultmur. Birinci maneə prosesin miqyası və mürəkkəbliyidir. Fiziki kitabın rəqəmsal formaya keçirilməsi sadəcə “skan” prosesindən ibarət deyil. Bu, atribusiya, metadataların yaradılması, simvolların optik tanınması, mətnin ekspert yoxlamasından keçirilməsi və rəqəmsal faylların uzunmüddətli saxlanması üçün xüsusi şəraitin təmin edilməsini əhatə edən son dərəcə mürəkkəb elmi və texnoloji işdir. Milyonlarla nüsxədən ibarət fondları yüksək keyfiyyətlə rəqəmsallaşdırmaq üçün illər deyil, ixtisaslı mütəxəssislərin onilliklər boyu fasiləsiz çalışması və nəhəng maliyyə vəsaitləri tələb olunur.

İkinci və daha keçilməz maneə isə müəllif hüquqlarıdır. Qanunu pozmadan sərbəst onlayn istifadəyə yalnız ictimai mülkiyyətə keçmiş əsərləri yerləşdirmək mümkündür. XX və XXI əsrlərdə yazılmış, nəşr edilmiş və tədqiq olunmuş bütün əsərlər əqli mülkiyyətin ciddi hüquqi çərçivəsi ilə qorunur. Oxucuya müasir nəşrə qanuni rəqəmsal çıxış imkanı yaratmaq üçün kitabxana mütəmadi olaraq elektron lisenziyalar əldə etməlidir və onların qiyməti çox vaxt çap nüsxəsinin qiymətindən dəfələrlə yüksək olur.

Nəhayət, rəqəmsal zəiflik amili də var. Elektron format əbədi görünür, lakin əslində son dərəcə kövrəkdir. Genişmiqyaslı server nasazlıqları, kiberhücumlar, fayl formatlarının köhnəlməsi, sanksiyalar səbəbindən beynəlxalq məlumat bazalarına çıxışın dayandırılması və adi elektrik kəsintiləri bir anda böyük həcmdə məlumatın silinməsinə və ya bloklanmasına səbəb ola bilər.

Fiziki kitab isə əsrlər boyu milli-mədəni kodu qoruyub saxlamağa qadir olan yeganə müstəqil və enerjidən asılı olmayan informasiya daşıyıcısı kimi qalır. Bunun üçün nə parol, nə proqram təminatının yenilənməsi, nə də internet bağlantısı tələb olunur.

Elmin ərazisi

Akademik ictimaiyyət – tarixçilər, şərqşünaslar, filoloqlar, kulturoloqlar və mətnşünaslar üçün rəqəmsal nüsxə heç vaxt fiziki ilkin mənbəni əvəzləyə bilməz. Elm aləmində mətnin maddiliyi anlayışı var. Tədqiqatçı üçün yalnız mətnin özündəki hərflər deyil, kağızdakı su nişanları, mürəkkəbin tərkibi, marginal qeydlər (əvvəlki əsrlərdə sahibləri tərəfindən edilmiş qeydlər), cildlənmənin xüsusiyyətləri və senzura möhürləri də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bütün bunlar aid olduğu dövr haqqında son dərəcə geniş məlumat verir.

Bundan başqa, kitabxana və arxiv fondlarında milyonlarla nadir sənəd, şəxsi arxiv və kövrək əlyazma saxlanılır. Onları fiziki vəziyyətinə görə “skaner”ə yerləşdirmək sadəcə mümkün deyil. Çünki bu, həmin materialların yararsız hala düşməsinə səbəb ola bilər.

Məhz buna görə də dünya təcrübəsində elmi vizalar və xüsusi tədqiqat icazələri sistemi geniş yayılıb. Dünyanın müxtəlif ölkələrindən alimlər Britaniya Kitabxanasının Nadir Əlyazmalar zalında, Vatikan Apostol Kitabxanasında və ya Azərbaycan Milli Kitabxanasının Əlyazmalar zalında sənədlərlə şəxsən işləmək imkanı əldə etmək üçün illərlə qrantlar və institusional icazələr uğrunda mübarizə aparırlar. Orijinal mənbəyə toxunmaq imkanı akademik elmin əsaslarından biridir.

Dünya təcrübəsi

Dünyanın qabaqcıl ölkələri kitabxanaya “sakit kitab verilişi anbarı” kimi yanaşmaqdan çoxdan imtina ediblər. Bu gün onlar kitabxanaların transformasiyasına ciddi vəsait yatırır, Qərbi Florida Universitetinin sosioloqu və professoru Rey Oldenburqun “Üçüncü məkan” konsepsiyasını həyata keçirirlər. Bu, insanın ev və iş yerindən sonra intellektini inkişaf etdirdiyi və ünsiyyət qurduğu məkandır.

Finlandiyada mərkəzi kitabxana dinamik şəhər mərkəzinə çevrilib. Birinci mərtəbələrdə mühazirə zalları və emalatxanalar yerləşir, yuxarı mərtəbə isə şəhərin ən çox ziyarət edilən məkanına çevrilmiş mənzərəli kitab məkanına ayrılıb. ABŞ-da Nyu-York İctimai Kitabxanası ölkənin İstiqlal Bəyannaməsinin orijinal nüsxəsini qorumaqla yanaşı, güclü sosial missiyanı da həyata keçirir: qapalı beynəlxalq elmi məlumat bazalarına ödənişsiz çıxış təmin etməklə rəqəmsal bərabərsizliyi aradan qaldırır. Çin Milli Kitabxanası isə qədim əlyazmaların rəqəmsallaşdırılması ilə paralel olaraq kağız sənədlər üçün ağıllı iqlim nəzarəti sistemləri ilə təchiz edilmiş nəhəng yeni binalar tikir. Çünki fiziki fond dövlətin qızıl ehtiyatı kimi qiymətləndirilir.

Əvəzləmə deyil, vəhdət

Rəqəmsallaşma əla və zəruri vasitədir. Elektron kataloqlar, multimedia xidmətləri və əlyazmaların rəqəmsallaşdırılmış fraqmentləri tədqiqatçının, doktorantın və tələbənin işini müqayisəolunmaz dərəcədə sürətləndirir və asanlaşdırır. Lakin rəqəmsal texnologiyalar fiziki kitabxananı əvəz etməli yox, onu tamamlamalıdır.

İnformasiya səs-küyünün, klip düşüncəsinin və sonsuz bildirişlərin hökm sürdüyü dövrdə kitabxana dərin, düşünülmüş mütaliəyə və ciddi analitik fəaliyyətə şərait yaradan atmosferə malik, demək olar ki, yeganə məkan olaraq qalır.

Avqustun 9-da Ümumdünya Kitabsevərlər Gününü qeyd edərkən əsas nəticəni vurğulamaq vacibdir: müasir dövlətin strategiyası bu institutun ardıcıl şəkildə müasirləşdirilməsi və hərtərəfli dəstəklənməsi üzərində qurulur. Kitabxanaların multimedia mərkəzlərinə çevrilməsi, unikal çap fondlarının qorunub saxlanılması və onların ən yeni texnologiyalarla tədricən inteqrasiyası sübut edir ki, ənənəvi kitab və innovasiyalar bir-birini ahəngdar şəkildə tamamlayır. İnkişaf etmiş cəmiyyət keçmişin irsinə qayğı ilə yanaşır, mədəniyyətin klassik institutlarını rəqəmsal dövrə məharətlə uyğunlaşdırır və bununla da, ölkənin milli identikliyini, tarixi yaddaşını və elmi potensialını möhkəmləndirir.