MÜFLİSLƏŞMƏDƏN SONRA

Azərbaycanda bank sektorunun son illərdəki ən mürəkkəb səhifələrindən biri tədricən bağlanır: problemli bankların ləğvi və əmanətçilərə vəsaitlərin qaytarılması prosesi başa çatmaq üzrədir.

Bu işə məsul olan Əmanətlərin Sığortalanması Fondu (ƏSF) qorunan əmanətlər üzrə ödənişləri davam etdirir, sığortalanmamış vəsaitləri növbəlilik qaydasında qaytarır, minlərlə məhkəmə mübahisəsi ilə məşğul olur və eyni zamanda maliyyə bazarının yeni reallığına hazırlaşır.

Fondun gündəliyində - rəqəmsal ödənişlər, “mygov” və “AniPay” ilə inteqrasiya, Təhlükəsizlik Əməliyyatları Mərkəzinin yaradılması, həmçinin Azərbaycan Mərkəzi Bankı ilə birgə investisiyaların sığortalanması mexanizmi üzərində iş dayanır.

Bu barədə ətraflı məlumatı ƏSF nümayəndələri Dialoq və Əməkdaşlıq Forumunda jurnalistlərə çatdırıblar.

Demək olar ki, tamamilə

Bu gün əmanətlərin sığortalanması sistemi qarşısında çətin bir vəzifə durur: bir tərəfdən, əvvəlki illərdə bankların müflisləşməsinin fəsadlarını aradan qaldırmaq, digər tərəfdən isə sistemin özünü maliyyə sektorunun yeni çağırışlarına uyğunlaşdırmaq. Əgər əvvəllər əsas məsələ bankın bağlanmasından sonra vətəndaşlara pullarını necə qaytarmaq idisə, indi ön plana rəqəmsallaşma, maliyyə alətlərinin genişləndirilməsi və investorların müdafiə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi məsələləri çıxır.

2026-cı il iyulun 1-nə olan vəziyyətə görə, ləğv prosesində olan 19 bankın 63 888 əmanətçisinə 1,7 milyard manat kompensasiya ödənilib. Bu bankların ümumi əmanət həcmi isə 2,4 milyard manat təşkil edirdi. Bu məbləğdən 1,8 milyard manat qorunan, yəni sığortalanmış və kompensasiyaya tabe olan əmanətlərin payına düşürdü. Beləliklə, əmanətçilərə qorunan depozitlərin təxminən 98%-i artıq ödənilib.

Bu arada ƏSF-nin Maliyyə departamentinin direktor müavini Aygün Balıyeva qeyd edib ki, əmanətçilərin sayına dair statistikaya daha diqqətlə baxmaq lazımdır. Belə ki, ləğv olunan 19 bankda 651 768 əmanətçi qeydiyyatda idi, lakin onların yarıdan çoxu faktiki olaraq əhəmiyyətli ödənişlər üçün müraciət etmirlər. “518 min müştərinin hesabında qalıq 1 manat və ya daha az idi. Buna görə də, əmanətçilərin ümumi sayı yüksək görünsə də, ödəniş alanların sayı nisbətən azdır”, - o deyib.

A.Balıyevanın sözlərinə görə, hər bir müflisləşmiş bankda fond tərəfindən qorunan əmanətlər üzrə əmanətçilərin azı 95-96%-nə kompensasiya ödənilib.

Fəaliyyət göstərən banklarda vəziyyət fərqli görünür. Fondun məlumatına görə, fiziki şəxslərin depozitlərinin 83%-i sığortalanıb, 17%-i isə sığortalanmayıb.

Bu zaman qorunmayan vəsaitlərin qaytarılması prosesi davam edir. Belə əmanətlər zəmanətli kompensasiya altına düşmür və kreditorlara qanunla müəyyən edilmiş növbəlilik qaydasında qaytarılır.

“Qorunmayan əmanətlər növbəlilik prinsipi əsasında qaytarılır. Hazırda fond bu prosesi 13 müflisləşmiş bank üzrə davam etdirir. Artıq “Royal Bank”, Gəncə Bank, Qafqaz İnkişaf Bankı, “United Credit Bank” və daha bir neçə bank kimi obyektlər üzrə qorunmayan əmanətlərin qaytarılması həyata keçirilir”, - A.Balıyeva bildirib.

“Muğan Bank” və “Günay Bank”a münasibətdə də kompensasiya işlərinin əhəmiyyətli hissəsi artıq tamamlanıb. ƏSF-nin Hüquq departamentinin direktoru Azər Əmirovun sözlərinə görə, bu bankların əmanətçilərinə kompensasiyanın təxminən 98%-i ödənilib.

Əsas maneə

Kompensasiya ödənişləri ləğv prosesinin yalnız bir tərkib hissəsini təmsil edir. Digər, xeyli daha əməktutumlu olan hissə bank aktivlərinin qaytarılmasına aiddir.

Bu günə qədər müxtəlif instansiyalı məhkəmə orqanlarında ləğv mərhələsində olan banklarla əlaqəli 1800-dən çox iş baxılmadadır. Onlardan 300-dən çoxu apellyasiya məhkəmələrindən keçir, 60-dan artıq iş isə Ali Məhkəmə tərəfindən baxılır.

Fond üçün məhz məhkəmə araşdırmaları və icra prosedurları əsas maneə olaraq qalır. “Problemli aktivlərin tutulması yalnız ləğvedici kimi fondun deyil, ümumilikdə fəaliyyət göstərən bankların da üzləşdiyi bir çətinlikdir”, - A.Əmirov vurğulayıb.

Bu zaman fəaliyyət göstərən kredit təşkilatları müəyyən üstünlüyə malikdir: onlar borcların restrukturizasiyasını apara, əlavə maliyyələşdirmə ayıra və borcalanlarla işin daha çevik mexanizmlərini tətbiq edə bilirlər. Ləğv prosesində olan bank isə belə alətlərdən məhrumdur.

Ən böyük çətinliyi iri korporativ kreditlərin qaytarılması təmsil edir. Ləğv proseduru başladıqdan sonra şirkətlər xidmətlərini digər maliyyə qurumlarına keçirir, ləğv olunan bank qarşısındakı öhdəliklər isə tədricən prioritetliyini itirir.

“Ləğv proseduru keçən banklarda əsas çətinliklər iri biznes kreditləri ilə bağlıdır, istehlak kreditləşməsi üzrə isə vəziyyət nisbətən daha yaxşıdır”, - A.Əmirov bəyan edib.

O, buna əyani nümunə olaraq “DəmirBank”ı işarə edib ki, onun ləğvi 2017-ci ilin sonunda başladılmışdı, çünki müştəri portfelinin əhəmiyyətli hissəsini mikrokreditlər təşkil edirdi. “Bu bank üzrə toplanan vəsaitin həcmi digər ləğv olunan qurumlarla müqayisədə daha yüksək olub. Korporativ kreditlərin qaytarılması isə qat-qat çətin prosesdir. Məsələ ondadır ki, biznes müştərilər banklarda yalnız kredit məhsullarından deyil, həm də zəmanət öhdəliklərindən, akkreditivlərdən, hesablaşma-kassa xidmətlərindən və digər bank alətlərindən istifadə edirlər”, - A.Əmirov qeyd edib.

Onun sözlərinə görə, vəziyyəti əlavə olaraq məhkəmə araşdırmaları, kredit sənədlərinin rəsmiləşdirilməsindəki qüsurlar, girov əmlakının qiymətləndirilməsi zərurəti, ekspertizalar və borcun faktiki həcminin müəyyən edilməsi ağırlaşdırır. Hətta məhkəmə qərarı qəbul edildikdən sonra da proses əhəmiyyətli dərəcədə uzana bilir: borcluları məhkəmə icraçılarının hərəkətlərinə etiraz edir, bu da pul vəsaitlərinin qaytarılmasını yenidən gecikdirir. Nəticədə, bankın ləğvi uzunmüddətli hüquqi, maliyyə və icra prosedurlarının ardıcıllığına çevrilir ki, onların tamamlanması çox vaxt uzun illərə uzanır.

Yeni istiqamətlər

Bununla eyni vaxtda fond öz maliyyə dayanıqlılığını artırmağa davam edir. 2026-cı il iyunun sonuna olan vəziyyətə görə, onun investisiya portfelinin həcmi 119,6 milyon manat təşkil edib. Bu da 2022-ci ilin sonuna olan göstəricini təxminən 3 dəfə üstələyir.

ƏSF-nin investisiya portfelinin valyuta strukturu aşağıdakı kimidir: 62% manatın, 31% ABŞ dollarının və 7% avronun payına düşür. Belə bölgü fondun investisiya siyasətinin əsas prinsiplərindən birini nümayiş etdirir: likvidliyin təmin edilməsi və risklərin minimum səviyyəyə endirilməsinə yönəlmə.

Azərbaycanda depozitlərin sığortalanması sistemi artıq formalaşma mərhələsini keçib, indi onun qarşısında keyfiyyətcə yeni vəzifələr durur. Məsələn, investisiyaların sığortalanması. “Yeni çağırışları nəzərə alaraq yeni sığorta istiqamətlərinin formalaşdırılması üzərində işlər aparılır. Hazırda AMB ilə birgə investisiyaların sığortalanması mexanizmi hazırlanır”, - A.Əmirov deyib.

Bu mexanizmin gündəliyə daxil edilməsi fondun funksiyalarının genişlənməsindən xəbər verir: bank əmanətçilərinin müdafiəsinin təmin edilməsindən daha geniş miqyaslı maliyyə təhlükəsizliyi sisteminin yaradılmasında mümkün iştiraka qədər. Paralel olaraq hüquqi şəxslərin depozitlərinin sığortalanması mövzusu da müzakirə edilir.

A.Əmirov qeyd edib ki, dünya təcrübəsində müxtəlif modellər mövcuddur, onların çərçivəsində sığorta əhatəsi yalnız fiziki şəxsləri deyil, həmçinin sahibkarları və təşkilatları da əhatə edir. Lakin belə modellərin mexaniki şəkildə tətbiqi yeni risklər yarada bilər. “Yəni yalnız onların əmanətlərinin müəyyən payının kompensasiyasını nəzərdə tutan modellər mövcuddur. Gələcəkdə bu modellərin daha ətraflı araşdırılması və qanunvericilik səviyyəsində rəsmiləşdirilməsi mümkündür. Bu kontekstdə iş aparılır, müxtəlif dövrlərdə yaranan çağırışlar da nəzərə alınır. Biz bu məsələni təhlil edirik, Azərbaycan Mərkəzi Bankı ilə məsləhətləşmələr aparırıq. Hesab edirəm ki, burada daha ölçülmüş yanaşmanın hazırlanması zəruridir”, - o əlavə edib.

Hüquqi şəxslərin dondurulmuş vəsaitlərinin qəfil tam sığortalanması əhəmiyyətli sığorta riskləri yarada bilər. A.Əmirovun sözlərinə görə, bu, ümumi iqtisadiyyat üçün nəticələrin öyrənilməsi və qiymətləndirilməsinin aparılmasını tələb edir. Axı, şirkətlərin vəsaitləri sadəcə depozitlər deyil, iqtisadiyyatda fəaliyyət göstərməli olan resursdur.

Real vaxt rejimində

Əmanətlərin sığortalanması sisteminin inkişafında növbəti mərhələ isə rəqəmsal formata keçiddir. ƏSF artıq ödəniş əməliyyatlarının bir hissəsini onlayn formata keçirib və elektron xidmətlərin spektrini genişləndirməyə davam edir. Gələcəkdə əmanətçilərə kompensasiya ödənişləri birbaşa bank hesablarına real vaxt rejimində həyata keçirilə biləcək. Bu məqsədlə ƏSF ödəniş platforması ilə inteqrasiya etmək niyyətindədir.

“Biz “AniPay” platformasına qoşulmaq niyyətindəyik. Bu, kompensasiya ödənişlərini ani olaraq - birbaşa vətəndaşların hesablarına köçürməyə imkan verəcək. Hazırda belə ödəniş sistemləri ilə inteqrasiya məsələsi gündəlikdədir. Cari rəqəmsallaşma səviyyəsi, süni intellektə əsaslanan həllər və elektron xidmətlər bir çox hallarda qanunvericilik bazasından daha sürətlə inkişaf edir. Bu, yeni sistemlərə qoşulma zamanı müəyyən çətinliklər yaradır. Lakin elektron ödəniş platformaları vasitəsilə kompensasiyanın ödənilməsini təmin etmək üzrə fəaliyyət davam edir", - ƏSF-nin hüquqşünası bəyan edib.

Hazırda ödənişlər “Azərpoçt”, MilliÖN və digər sistemlər vasitəsilə FİN-kod əsasında əlçatandır.

Paralel olaraq fond bank qurumlarının ləğvi və müxtəlif informasiya sistemlərinin birləşdirilməsi zamanı yaranan texniki çətinliklərin aradan qaldırılması üzərində işlər aparır.

Belə ki, ayrı-ayrı hallarda aşkar olunur ki, bir şəxsə bir neçə hesab identifikasiya kodu təyin edilib. Bu, əvvəlki illərdə yığılmış problemlərin nəticəsidir. “Son vaxtlar belə halların sayı əhəmiyyətli dərəcədə azalıb. Buna baxmayaraq, sistemlərin tam şəffaf vəziyyətə gətirilməsi və ödənişlərin qəbulunun bərpası müəyyən vaxt tələb edir. İlk 2-3 gündə müraciət edən vətəndaşların ödənişlərinin emalında çətinliklər müşahidə oluna bilər. Əvvəllər bu müddət xeyli daha uzun idi - müştərilərə 3-6 ay sonra yenidən müraciət etmələri tövsiyə edilirdi. Bu müddət ərzində gecikmiş günlər və faizlər toplanırdı ki, bu da həm borcluları, həm də ləğvedici rolunda fondu əlavə yük altına salırdı və sonradan çoxsaylı düzəlişlər aparmaq lazım gəlirdi”, - A.Əmirov qeyd edib.

Bununla eyni vaxtda ƏSF-nin elektron xidmətləri “mygov” platformasına inteqrasiya edilir. Fondun İT departamentinin sistem administrasiyası və proqramlaşdırma şöbəsinin rəisi Fərid Şirinov bildirdiyi kimi, bu proses mərhələlərlə həyata keçirilir və rəqəmsal texnologiyalara keçidin daha geniş strategiyasının tərkibinə daxildir.

Bu baxımdan fond, həmçinin öz Təhlükəsizlik Əməliyyatları Mərkəzini formalaşdırır ki, bunun 2028-ci ilin sonundan gec olmayaraq tamamlanması planlaşdırılır.

Mərkəzin yaradılması şəbəkəyə, xidmətlərə və portallara 24/7 rejimində fasiləsiz nəzarət imkanını, insidentlərin operativ aradan qaldırılmasını, kiberhücumların qarşısının alınmasını və fişinq təhdidlərinə qarşı mübarizəni təmin edəcək.

Beləliklə, əmanətlərin sığortalanması sistemi tədricən yalnız bankın iflasından sonra aktivləşdirilən mexanizm çərçivəsindən kənara çıxır. O, rəqəmsal ödənişlər, kibermüdafiə vasitələri, investisiya alətləri və potensial olaraq yeni sığorta istiqamətləri ilə daha geniş miqyaslı maliyyə dayanıqlılığı arxitekturasının tərkib hissəsinə çevrilir. Əgər fond üçün cari mərhələ əsasən keçmiş dövrlərə aid məsələlərin bağlanmasıdırsa, növbəti mərhələ maliyyə bazarı iştirakçılarının qorunması üçün yenilənmiş sistemin formalaşması ola bilər.