MÖHKƏMLİK EHTİYATI

Son bir neçə ildə dünya iqtisadiyyatı sanki daim möhkəmlik sınağından keçir. Pandemiya və təchizat zəncirlərinin pozulması inflyasiya sıçrayışı, faiz dərəcələrinin kəskin artırılması, ticarət məhdudiyyətləri və yeni enerji sarsıntıları ilə əvəz olunub. Hər növbəti şok iqtisadçıları proqnozları yenidən nəzərdən keçirməyə və ciddi yavaşlama təhlükəsindən yenidən danışmağa vadar edirdi. Lakin qlobal tənəzzüldən hələ ki, yayınmaq mümkün olur. Üstəlik, beynəlxalq təşkilatların son qiymətləndirmələri göstərir ki, iqtisadiyyat əlverişsiz şəraitə gözləniləndən daha tez uyğunlaşır.

Mənfilərə rəğmən müsbət

Beynəlxalq Valyuta Fondu (IMF) 2026-cı ildə qlobal artım perspektivlərini, təxminən, 3% səviyyəsində qiymətləndirir. Göstəricinin özünü yüksək adlandırmaq olmaz, lakin indiki şəraitdə artımın qorunub saxlanması faktı daha vacibdir. IMF-də etiraf edirlər ki, dünya iqtisadiyyatı toplanmış neft və qaz ehtiyatlarının istifadəsi, yeni enerji mənbələrinin axtarışı və tələbin idarə edilməsi tədbirləri sayəsində enerji şokunu ilkin gözləntilərdən daha yaxşı keçirib. Süni intellekt ətrafında investisiya bumu fəaliyyətə əlavə dəstək göstərir.

Beləliklə, indiki vəziyyətin əsas fərqi problemlərin olmaması deyil, iqtisadiyyatın onlarla eyni vaxtda böyüməyə davam etmək qabiliyyətidir. Sual indi başqa müstəvidədir: belə artım nə dərəcədə davamlıdır və bu tarazlığın qorunması üçün hansı qiymət ödənilməli olur?

Ekspertlər qeyd edirlər ki, qeyri-müəyyənliyin əsas mənbələrindən biri energetika olaraq qalır. Adi təchizatın pozulması, neft və qazın dəyərinin artması və marşrutların yenidən qurulması zərurəti biznesin və istehlakçıların xərclərini yenidən artırır. Lakin dünya iqtisadiyyatının bütün bu sarsıntılara bugünkü reaksiyası keçmişin klassik neft böhranlarından nəzərəçarpacaq dərəcədə fərqlənir.

Məsələ ondadır ki, son illərdə dövlətlər və şirkətlər təchizatçıları və marşrutları daha tez dəyişdirməyi, enerji mənbələrini şaxələndirməyi, ehtiyatlar yaratmağı və mümkün olan yerlərdə istehlakı azaltmağı öyrəniblər. Məhz bu mexanizmləri IMF qlobal iqtisadiyyatın gözlənilməz dayanıqlılığının səbəblərinə aid edir. İstehsala ani zərbə əvəzinə enerji şokunun nəticələri müxtəlif bazarlar arasında paylanır və iqtisadi sistem tərəfindən tədricən udulur. Düzdür, belə uyğunlaşma imkanları sonsuz deyil: strateji ehtiyatları bərpa etmək lazım gələcək, yeni texnoloji sahələrin elektrik enerjisinə yüksək tələbi isə əlavə yük yaradır.

Dünya ticarəti də təəccübləndirməyə davam edir. 9 sentyabrda dərc edilən Ümumdünya Ticarət Təşkilatının (ÜTT) barometri iyundakı 101,7-yə qarşı 102 bala yüksəlib. 100-dən yuxarı dəyər mal ticarətinin ortamüddətli trendindən daha sürətlə inkişaf etdiyini bildirir. Üstəlik, qabaqlayıcı göstəricilərdən biri olan ixrac sifarişləri indeksi 103,5 bala çatıb ki, bu da hələ ki, yaxın aylarda artımın davam edəcəyinə işarə edir.

Maraqlıdır ki, bu fəallığın mənbələrindən biri süni intellekt olur. Bu, artıq ticarət statistikasında görünür. ÜTT-nin son barometrinin ən güclü komponenti elektron komponentlər ticarəti indeksi olub: 104,9 bal. Təşkilat onun yüksək səviyyəsini birbaşa süni intellektin (AI) inkişafı üçün zəruri olan mallara davamlı tələblə əlaqələndirir. IMF də süni intellektə investisiyaların, o cümlədən data-mərkəzlərin təmin edilməsi üçün zəruri olan enerji infrastrukturuna investisiyaların sürətli artımını qeyd edir. Bu investisiya dövrü xüsusilə ABŞ-nin və texnoloji istehsal zəncirlərinə inteqrasiya olunmuş ölkələrin, xüsusən Cənubi Koreyanın iqtisadiyyatını dəstəkləyir.

Bir qədər qeyri-adi mənzərə yaranır. Dünya iqtisadiyyatını kəskin yavaşlatmalı olan amillər, həqiqətən, onun templərini azaldır, lakin hələ ki, artımı dayandırmır.

“Qızıl qiymət”

Ekspertlər iqtisadiyyatın dayanıqlılığının getdikcə daha baha başa gəldiyinə də diqqət yetirirlər. Və burada ən həssas təzahür inflyasiya olur. Enerjinin bahalaşması qaçılmaz olaraq iqtisadi zəncir boyunca daha da yayılır - daşınmalar və istehsal bahalaşır, müəssisələrin xərcləri artır, əlavə məsrəflərin bir hissəsi isə nəticə etibarilə istehlakçının üzərinə keçirilir. Bununla da, enerji amili əvvəlki inflyasiya dalğasının nəticələri ilə mübarizəni tədricən başa çatdırmağı planlaşdıran mərkəzi bankların vəzifəsini çətinləşdirir.

Bu, xüsusilə Avropada aydın şəkildə təzahür edib. 10 sentyabrda Avropa Mərkəzi Bankı hər üç əsas faiz dərəcəsini 25 baza bəndi artırıb. Depozit üzrə dərəcə 2,5%-ə, əsas refinanslaşdırma əməliyyatları üzrə dərəcə 2,65%-ə yüksəlib. Tənzimləyici 2026-cı ildə avrozonada orta inflyasiyanı 3%, 2027-ci ildə 2,5% və yalnız 2028-ci ildə 2,1%, yəni praktiki olaraq hədəf səviyyəsində gözləyir.

Mürəkkəb bir birləşmə yaranır: iqtisadiyyat dayanıqlılıq nümayiş etdirir, lakin pullar yenidən bahalaşır. Yüksək faiz dərəcəsi isə demək olar ki, hər şeyə - ipoteka və istehlak kreditləşməsindən tutmuş investisiyaların dəyərinə və dövlət borclarının xidmətinə qədər təsir göstərir.

Məhz dövlət borcu indiki dayanıqlılıq modelinin daha bir zəif nöqtəsinə çevrilir. IMF-nin məlumatlarına görə, onun dünyada məcmu həcmi qlobal ÜDM-in 100%-nə yaxınlaşıb və artıq İkinci dünya müharibəsindən sonra müşahidə olunan maksimumları üstələyib. Üstəlik, fond son onilliklərin borc dinamikasının xarakterik xüsusiyyətinə diqqət çəkir: hər böyük böhrandan sonra borclanma kəskin artır, lakin vəziyyət normallaşdıqdan sonra praktiki olaraq əvvəlki səviyyəyə qayıtmır.

Problem yalnız borcun həcmində deyil. Pullar ucuz olarkən hətta böyük öhdəliklər də büdcə üçün nisbətən rahat ola bilər. Faiz dərəcələri eyni vaxtda artanda vəziyyət tamamilə fərqli görünür. Dövlət gəlirlərinin getdikcə daha böyük hissəsi infrastruktura, təhsilə və ya iqtisadiyyatın inkişafına deyil, artıq yığılmış öhdəliklərin xidmətinə yönəldilir.

Bununla da, növbəti böhrana reaksiya üçün məkan tədricən daralır. Qlobal maliyyə böhranından sonra və pandemiya zamanı hökumətlər xərcləri kəskin artıra, mərkəzi banklar isə pulun dəyərini praktiki olaraq sıfıra endirə bilirdilər. Bu gün oxşar kombinasiyanı təkrarlamaq xeyli çətindir. Yüksək inflyasiya dərəcələrin aşağı salınması imkanlarını, nəhəng borc isə büdcə stimullarının sonsuz genişləndirilməsi imkanlarını məhdudlaşdırır.

Rəsmi artım statistikasının istehlakçının hissləri ilə həmişə üst-üstə düşməməsinin daha bir səbəbi var. Dünya iqtisadiyyatının üç faiz artımı hər bir insanın rifahının üç faiz yaxşılaşması demək deyil. ÜDM investisiyalar, texnoloji sektor və ya ixrac sayəsində arta bilər, halbuki konkret ev təsərrüfatı eyni vaxtda daha bahalı enerji, ərzaq, ipoteka və istehlak krediti ilə üzləşir. Buna görə də “iqtisadiyyat böyüyür, amma böhran hissi qalır” paradoksu, əslində, tamamilə izah olunandır.

Bir sözlə, sistem işləməyə davam edir, lakin bunu daha bahalı enerji, daha bahalı pul və dövlətin yeni sarsıntıların nəticələrini kompensasiya etmək imkanlarının xeyli məhdud olduğu şəraitdə edir.