YENİ QAYDALARA UYĞUN KREDİT

Azərbaycanda bank olmayan kredit təşkilatları (BOKT) inkişafın yeni mərhələsinə keçir. Hələ bu yaxınlara qədər onların maliyyə sistemindəki rolu əsasən ənənəvi bankdan kənarda nisbətən kiçik borcu tez əldə etmək imkanı ilə müəyyən edilirdi. İndi BOKT-ların fəaliyyət sahəsi genişlənir, onunla birlikdə tənzimləyicinin yanaşması da dəyişir: daha çox imkan daha yüksək kapital, şəffaflıq və borcalan qarşısında məsuliyyət səviyyəsi ilə müşayiət olunmalıdır.

Azərbaycan Mərkəzi Bankı (AMB) problemli kreditlər üzrə normativ qaydalar hazırlayır, gündəlik borcların restrukturizasiyası şərtlərini yenidən nəzərdən keçirir, risklərin yığılmasını məhdudlaşdırır və biznesin maliyyələşdirilməsini stimullaşdırmaq niyyətindədir.

Artım yeni qaydalar tələb edir

Növbəti islahatların zəruriliyi əsasən qeyri-bank kredit sektorunun çatdığı miqyaslarla şərtlənir. Bu il iyunun 30-na olan məlumata əsasən, Azərbaycanda 53 BOKT fəaliyyət göstərirdi və onlardan 14-də xarici kapital iştirak edirdi. Sektorda çalışanların sayı 4,4 min nəfəri keçib, qeyri-bank təşkilatlarının regionlarda mövcudluğu bəzi hallarda bankların filial şəbəkəsindən daha geniş olub. Onlar xüsusilə əhalinin və sahibkarların ənənəvi bank xidmətlərinə çıxışının məhdud olduğu rayonlarda mühüm rol oynayır.

AMB-nin BOKT-ların fəaliyyətinə nəzarət departamentinin direktoru Xəyyam İsmayılov jurnalistlərə açıqlamasında bildirib ki, təşkilatların öhdəlikləri və xüsusi kapitalı da artır. Üstəlik, kapital bazasının genişlənməsi yalnız bölüşdürülməmiş mənfəət hesabına baş vermir: fəaliyyət göstərən investorlar şirkətlərə əlavə olaraq investisiyaları artırırlar. Bəzi BOKT-lar əhalinin və institusional investorların vəsaitlərini cəlb edərək, istiqraz bazarına da daha fəal şəkildə çıxır.

Lakin BOKT-larin aktivlərinin əsas hissəsini kredit portfeli formalaşdırır. Belə ki, iyunun 30-na olan məlumata əsasən, BOKT-larin məcmu kredit portfeli 681,6 milyon manata çataraq 2024-cü ilin ortası ilə müqayisədə təxminən iki dəfə artıb. Bu zaman 50,9 milyon manat və ya portfelin 7,5%-i artıq vaxtı keçmiş kreditlərin payına düşürdü, onların həcmi ilin əvvəlindən 20% artmışdı. Beləliklə, bazarın genişlənməsi yalnız kapitalın axını və borcalanların sayının artması ilə deyil, həm də tənzimləyicinin daha fəal müdaxiləsini tələb edən risklərin artması ilə müşayiət olunur.

Bu məqamda qeyd edək ki, bu istiqamətdə ilk genişmiqyaslı addımlar 2023-cü ildə atılıb. Girov depoziti mexanizmi qanunvericilikdən çıxarılıb və vahid nəzarət yanaşması bütün BOKT-lara şamil edilib. Təşkilatlar məlumatları yalnız Mərkəzləşdirilmiş Kredit Reyestri Sisteminə deyil, həm də özəl kredit bürosuna göndərməlidir. Bu, borcalanların qiymətləndirilməsi üçün informasiya bazasını genişləndirməyə və vətəndaşın eyni vaxtda müxtəlif təşkilatlardan bir neçə kredit alması riskini azaltmağa imkan verib.

Bu zaman bazar yeni şərtlərə cavab verə bilməyən iştirakçılardan təmizlənir. 2025-2026-cı illər ərzində üç BOKT könüllü olaraq lisenziyadan imtina edib, daha üçünün lisenziyası qanunvericiliyə riayət olunmaması səbəbindən geri alınıb. Bu halda təşkilatların sayının azaldılması tənzimləyicinin müstəqil məqsədi deyil. Söhbət biznesin genişlənməsinin kifayət qədər kapitala, peşəkar idarəetməyə və etibarlı hesabatlılığa əsaslandığı daha dayanıqlı sektorun formalaşdırılmasından gedir.

Borc dairəsindən çıxış

Əhali üçün ən nəzərəçarpan dəyişikliklər gündəlik kreditlərlə bağlıdır. Onların tələb olunması əldə etmənin sadəliyi ilə izah olunur: kiçik məbləğ uzunmüddətli baxılma və ənənəvi bank sənədlər paketi olmadan tez verilir. Lakin yüksək gündəlik faiz dərəcəsi və qısa ödəniş müddəti belə borcu ciddi maliyyə yükünə çevirə bilər. Müştəri pulu vaxtında qaytarmayıb əvvəlkini ödəmək üçün yeni kredit alırsa, ilkin olaraq kiçik borc daim təkrarlanan borc dövrünün bir hissəsinə çevrilir.

AMB artıq bu məhsul üçün ayrıca məhdudiyyətlər müəyyən edib. Gündəlik kreditin maksimum məbləği 500 manat, gündəlik faiz dərəcəsi 0,3% təşkil edir, ödəniş müddəti isə 45 gündən artıq ola bilməz. Borcalanın məcmu əlavə xərcləri kreditin özünün məbləği ilə məhdudlaşdırılır. Başqa sözlə, 100 manat alan müştəri 100 manatdan çox faiz, komissiya və digər müşayiət xərcləri ödəməməlidir. Bundan başqa, gündəlik borclar üzrə daşınar və daşınmaz əmlakın təminat kimi qəbul edilməsi qadağan edilib.

Ən vacib məsələ isə odur ki, vaxtı keçmiş borclanmaya yanaşma dəyişir. Əvvəllər gündəlik kreditlərin restrukturizasiyasına icazə verilmirdi. Lakin təcrübə göstərib ki, qadağa həmişə borcalana ödəmə qabiliyyətini bərpa etməyə kömək etmir. Müştərinin borcu müəyyən edilmiş müddətdə bağlamaq imkanı yoxdursa, restrukturizasiya mexanizminin olmaması yalnız gecikməni möhkəmləndirir.

Yeni qayda ilə nəzərdə tutulur ki, borcun 20%-ni ödədikdən sonra müştəri qalan məbləği daha 45 gün müddətinə restrukturizasiya edə biləcək. Bu zaman əməliyyat əlavə xərclərə gətirib çıxarmamalı və ya kreditin müəyyən edilmiş dəyər həddini artırmamalıdır.

“Müştəri tərəfindən kreditin 20%-i ödənildikdən sonra kreditin restrukturizasiyası aparıla bilər. Bu, vaxtı keçmiş borcların vəziyyətinin yaxşılaşmasına kömək edəcək. Restrukturizasiya zamanı belə müştəri əlavə xərclər çəkməməlidir, ödənişlərin məbləği isə müəyyən edilmiş yüz faizlik həddi keçə bilməz. Diqqətimizin mərkəzində vətəndaş, yəni borcalan dayanır”, - X.İsmayılov bildirib.

Restrukturizasiya gələcək sistemin yalnız bir elementidir. AMB, həmçinin BOKT-ların problemli kreditlərini tənzimləyən ayrıca normativ qaydalar üzərində işləyir. Borclanma prosesi, məlumatın keyfiyyəti və gecikmə yarandıqda təşkilatların hərəkətləri üzərində nəzarətin gücləndirilməsi nəzərdə tutulur.

“Bu sahədə zəruri tədqiqatlar aparırıq və təşkilatlarla işi davam etdiririk. Mənfi hallar aşkar edilərsə və biz onları qanunvericiliyin tələbləri baxımından müəyyən edə biliriksə, onların aradan qaldırılması üzrə müvafiq işlər aparılır. Etibarlı məlumatın vaxtında təqdim edilməsində gecikmələr baş verdiyi halda, bu məsələ ilə bağlı da müvafiq addımlar atılır”, - X.İsmayılov qeyd edib.

Yeni mexanizm müvəqqəti olaraq vəsait çatışmazlığı ilə üzləşən borcalanı borc yükü artıq gəlirlərinə uyğun gəlməyən müştəridən fərqləndirməyə imkan verməlidir. Birinci halda restrukturizasiya ödəniş intizamını bərpa edə bilər, ikincidə isə təkrar uzadılma yalnız problemin etirafını təxirə salır.

Kredit nə qədər bahadırsa, kapital da o qədər çox olmalıdır

Bütün məhsullar üçün vahid maksimum dərəcə tətbiq etmək əvəzinə AMB başqa mexanizmdən istifadə edir. O, kreditlərin dəyərini BOKT-un cəlb edə biləcəyi öhdəliklərin həcmi ilə əlaqələndirir. Portfeldə bahalı borcların payı nə qədər yüksək olarsa, təşkilat bir o qədər çox öz kapitalına arxalanmalı və borc vəsaitləri hesabına artımı maliyyələşdirmək üçün bir o qədər az imkana malik olmalıdır.

Milli valyutada istehlak kreditləri üzrə orta faktiki illik faiz dərəcəsi BOKT sektorunda rüblük hesablanır və AMB-nin saytında dərc edilir. Hazırda o, 35% təşkil edir. Risk səviyyəsinin müəyyən edilməsi üçün orta bazar dərəcəsinə 1,25 əmsalı tətbiq olunur.

Kreditlərin dəyəri bu göstəricini keçmirsə, BOKT-un məcmu öhdəlikləri onun kapitalının 10 qat həcminə çata bilər. Daha bahalı borclar portfelin 25-50%-ni təşkil edirsə, öhdəliklər kapitalın 3 qat həcmi ilə məhdudlaşdırılır. Onlar portfelin yarısından çoxunu təşkil etdikdə, təşkilat yalnız öz kapitalı həddində öhdəlik cəlb edə bilər.

Beləliklə, BOKT formal olaraq müştərinin riski və bazar şərtlərindən çıxış edərək faiz dərəcəsi müəyyən etmək imkanını saxlayır. Lakin bahalı kreditlərin kütləvi verilməsi təşkilatın borc maliyyələşdirməsinə çıxışını məhdudlaşdırır və belə modeli daha az sərfəli edir. Tənzimləyici riskin bir hissəsini istehlakçıdan şirkət sahiblərinə keçirir: kredit siyasəti nə qədər aqressivdirsə, səhmdar bir o qədər çox öz vəsaitini yatırmalıdır.

“Məqsəd ondan ibarətdir ki, cəlb edilmiş vəsaitlərin müştərilərə daha yüksək faizlə verilməsinə yol verilməsin. BOKT faiz dərəcələri üzrə müəyyən edilmiş göstəriciyə riayət edirsə, kapitalın 10 qat həcminədək öhdəlik cəlb edə bilər”, - X.İsmayılov izah edib.

Kommersiya BOKT-ları üçün minimum kapital həcmi 3 dəfədən çox artırılaraq 1 milyon manata çatdırılıb. Yeni iştirakçılar üçün bu tələbin yerinə yetirilməsi bazara çıxış şərtidir. Fəaliyyət göstərən təşkilatlar da riskləri ödəməyə və borclanmalardan həddindən artıq asılılıq olmadan işi davam etdirməyə imkan verən səviyyədə kapitalı saxlamalıdır.

İstehlakçı əvəzinə sahibkar

İstehlak borclarına tələblərin sərtləşdirilməsi başqa istiqamətin - sahibkarlığın maliyyələşdirilməsinin stimullaşdırılması ilə müşayiət olunur. Biznes kreditləri üzrə ehtiyatların formalaşdırılmasına dair tələblər istehlak kreditlərinə nisbətən daha yumşaqdır. Bununla Azərbaycan Mərkəzi Bankı BOKT-lar üçün mikro və kiçik biznesə, özünüməşğulluq və ailə təsərrüfatlarına investisiyaları artırmaq üçün iqtisadi stimul yaradır.

“Biznes kreditləri ilə bağlı tələblərimiz daha yumşaqdır. Məqsəd BOKT-ları biznes kreditlərinin, xüsusilə mikro və biznes kreditlərinin verilməsinə stimullaşdırmaqdır. Əvvəlki yanaşmada belə fərqləndirmə yox idi: istehlak və biznes kreditləri ayrılmırdı. İndi onlara müxtəlif tələblər tətbiq olunur”, - X.İsmayılov vurğulayıb.

BOKT-lar həmçinin faktorinqlə məşğul ola, vekselləri nəzərə ala, zəmanətlər verə, sığorta agenti xidmətləri göstərə və lizinq əməliyyatları apara bilər. Növbəti mərhələdə ayrı-ayrı valyuta mübadiləsi əməliyyatlarına və hesab açmadan vəsait köçürmələrinə icazə verilməsi imkanı nəzərdən keçirilir. Maliyyələşdirmə mənbələrinin şaxələndirilməsi, o cümlədən BOKT-ların kredit zəmanət mexanizmlərinə qoşulması da müzakirə edilir. Nəticədə banklar və qeyri-bank təşkilatları arasındakı sərhəd aradan qalxmır, lakin bazarın özü daha çoxtəbəqəli olur.

İslahatın ən əhəmiyyətli elementlərindən biri də maliyyə icarəsinin tənzimlənməsidir. Qanunvericiliklə “lizinq” anlayışı “maliyyə icarəsi” termini ilə əvəz olunur, lakin dəyişikliklər terminologiya ilə məhdudlaşmır. Əslində, iştirakçıların bazara buraxılması, müqavilələrin bağlanması və onların fəaliyyətinə nəzarət üçün vahid rejim yaradılır.

Maliyyə icarəsi o münasibətləri ifadə edir ki, bu zaman təşkilat əmlak alır və onu müəyyən müddətə müəyyən haqq müqabilində müştəriyə sahiblik və istifadəyə verir. Sahibkar üçün belə mexanizm adi kreditdən daha əlverişli ola bilər: pul vəsaitləri əvəzinə o, iş üçün lazım olan aktivi - avadanlıq, avtomobil, kənd təsərrüfatı və ya istehsal texnikasını alır. Bu zaman əmlak eyni zamanda sövdələşmənin iqtisadi təminatı kimi xidmət edir.

Qanun qüvvəyə mindikdən sonra maliyyə icarəsi ilə banklar, xarici bankların yerli filialları, BOKT-lar, həmçinin AMB-nin reyestrinə daxil edilmiş ixtisaslaşmış hüquqi şəxslər məşğul ola biləcək. BOKT-lar, beləliklə, kredit portfeli ilə yanaşı, maliyyə icarəsinin ayrıca istiqamətini formalaşdıra biləcəklər.

Müstəqil lizinq şirkətləri ilk dəfə olaraq AMB tam nəzarət perimetrinə daxil olacaq. Qanun 25 dekabr tarixində qüvvəyə minir. Bundan sonra bazarın mövcud iştirakçılarına öz fəaliyyətlərini yeni tələblərə uyğunlaşdırmaq və reyestrə daxil edilmə barədə müraciət etmək üçün 9 ay vaxt veriləcək. İşi yalnız qeydiyyatdan keçmiş hüquqi şəxslər davam etdirə biləcək.

Qeyri-bank sektoru üçün maliyyə icarəsi təminatsız istehlak borclarına həddindən artıq konsentrasiyadan uzaqlaşmaq imkanı açır. Lizinq portfeli real aktivlərlə bağlıdır və bir qayda olaraq, daha uzun müddətə formalaşdırılır. Bu, kiçik biznes üçün əmlakın tam dəyərini dərhal ödəmək zərurəti olmadan əsas vəsaitlərin yenilənməsi üçün əlavə kanaldır.

Lakin bu istiqamətin perspektivləri resursların dəyərindən asılı olacaq. BOKT-lar yüksək faiz dərəcələri ilə maliyyələşdirmə cəlb edirlərsə, maliyyə icarəsi də müştəri üçün bahalı olacaq. Buna görə də yalnız reyestrin və müqavilə qaydalarının tətbiqi kifayət deyil. Bazarın inkişafı üçün uzunmüddətli maliyyə mənbələri, kredit zəmanətləri, istiqraz bazarına çıxış və ola bilsin ki, dövlət inkişaf institutlarının iştirakı lazım olacaq.