GƏLƏCƏK GƏLİB ÇATANDA

Bu yaxınlara qədər pilotsuz avtomobillər, humanoid robotlar və uçan taksilər yalnız təxəyyül məhsulu kimi görünürdü. Bu gün isə müxtəlif ölkələrdə onlar artıq sınaqdan keçirilir, bəzi texnologiyalar isə tədricən laboratoriyalardan real dünyaya çıxır.

Növbəti 10-20 ildə isə hazırda təsəvvür edilməsi çətin olan dəyişikliklər baş verə bilər. Robotlar getdikcə daha çox adi işi yerinə yetirməyə başlayacaq, avtomobillər sürücüsüz gedə biləcək, hava taksisi şəhər nəqliyyatının yeni növünə, süni intellekt (Sİ) isə köməkçidən bir çox proseslərin tamhüquqlu iştirakçısına çevriləcək.

Lakin bugünkü proqnozlardan hansı, həqiqətən, reallığa çevriləcək və nə vaxt?

Həmkar olmaq

İnsanabənzər robot sənaye aləti deyil, daha çox film personajı idi. İndi vəziyyət dəyişir. ABŞ, Çin, Cənubi Koreya və digər ölkələrdə şirkətlər istənilən əmrləri yerinə yetirməyə, istehsalatda işləməyə və sadə əməliyyatları həyata keçirməyə qadir humanoidlər hazırlayır. Yeni nəsil maşınların əsas fərqi süni intellektdir: robot sadəcə əvvəlcədən təyin olunmuş hərəkəti təkrar etməməli, ətrafdakı mühiti anlamalı və müstəqil şəkildə hərəkət seçməlidir.

Ən böyük istehsalçılar artıq bu cür maşınları real iş mühitində sınaqdan keçirməyə başlayıblar. “Tesla” humanoid robot olan “Optimus”u inkişaf etdirir, “BMW” istehsalatda “Figure” robotlarından istifadə edir, Çin şirkətləri – “Unitree”, UBTECH və digərləri isə öz modellərini fəal şəkildə bazara çıxarırlar.

Bu mənada xüsusilə Çin sürətlə inkişaf edir. Ölkə humanoidlərin kütləvi istehsalına və onlar üçün öz sənaye ekosistemlərinin yaradılmasına “stavka” qoyur. ABŞ-nin IDC şirkətinin qiymətləndirmələrinə görə, 2030-cu ilə qədər dünya humanoid robotlar bazarı ildə 500 mindən çox tədarük edilmiş maşına qədər böyüyə bilər. Bu, artıq tək-tək eksperimental qurğular deyil, potensial olaraq kütləvi sənaye məhsuludur.

Qiymət də göstəricidir. İlk mürəkkəb robotlar yüz minlərlə dollara başa gəlirdisə, bəzi müasir modellər artıq əhəmiyyətli dərəcədə ucuz təklif olunur. Məsələn, Çinin “Unitree” şirkəti G1 modeli üçün, təxminən, 13,5 min dollardan başlayaraq satır. Bu hələ tamhüquqlu ev köməkçisi deyil, lakin nisbətən əlçatan insanabənzər robotun meydana çıxması faktının özü texnologiyanın dəyərinin nə qədər sürətlə azaldığını göstərir.

Yaxın illərdə robotların ən ehtimal olunan yeri mənzillər deyil, zavodlar, anbarlar və logistika mərkəzləri olacaq. Növbəti mərhələ xidmət sektoru və ev təsərrüfatıdır. Sadə yemək hazırlaya, mənzili təmizləyə, alış-veriş edə və ya yaşlı insana kömək edə bilən robot texniki cəhətdən sənaye robotundan qat-qat mürəkkəbdir: evdəki mühit gözlənilməzdir, mümkün tapşırıqların sayı isə praktiki olaraq sonsuzdur.

Səmaya qalxacağıq

Əgər bu gün insanın böyük şəhərin tıxaclarından tez keçməsi lazımdırsa, o, taksi çağırır. Yaxın gələcəkdə bu taksinin daha bir marşrutu yarana bilər – səma. “eVTOL” kimi tanınan şaquli qalxma və enməyə malik uçan elektrik aparatları artıq sınaqdan keçirilir. Əslində, bu, qanadlı avtomobil deyil, uçuş-enmə zolağına ehtiyacı olmayan kiçik elektrik təyyarəsidir.

Hazırda ən maraqlı nümunə BƏƏ-dir. “Joby Aviation” şirkəti Dubayda hava taksisinin işə salınmasını hazırlayır, 2026-cı ilin fevralında isə “Uber” ilə birlikdə sərnişinin belə uçuşu birbaşa mobil tətbiq vasitəsilə necə sifariş edə biləcəyini təqdim edib. Əbu-Dabidə isə başqa bir ABŞ istehsalçısı – “Archer Aviation” öz “Midnight” aparatını istismara hazırlayır. 2026-cı ilin mayında şirkət və BƏƏ aviasiya tənzimləyicisi məhdud kommersiya əməliyyatlarına başlamağa imkan verəcək xüsusi sertifikasiya proseduru barədə razılığa gəliblər. Bu o deməkdir ki, ilk sərnişin özünü gözləniləndən daha tez uçan taksidə tapa bilər.

ABŞ-də isə, məsələn, “Joby” artıq Federal Mülki Aviasiya İdarəsi tərəfindən aparatının sertifikasiyasından əvvəl son sınaqları keçirir. Şirkət 2026-cı ildə ABŞ pilot proqramı çərçivəsində sərnişinlərlə ilk uçuşları hazırlayır.

Güman edilir ki, əvvəlcə hava taksisi hava limanları, iş rayonları və turist marşrutları üçün bahalı xidmət olacaq. Sonra uçuşların dəyəri azalarsa, o, adi şəhər nəqliyyat növünə çevrilə bilər.

Sürücüsüz

Hələ bir neçə il əvvəl təsəvvür etmək çətin idi ki, siz taksi çağıra, arxa oturacağa otura, düyməni basa bilərsiniz və avtomobil özü yola düşər: sükan arxasında nə sürücü, nə də insan var. Dünyanın əksər şəhərləri üçün bu indi də gələcək kimi səslənir. Lakin bəzi Çin şəhərlərinin sakinləri üçün bu artıq adi xidmətdir.

Bu texnoloji inqilabın əsas mərkəzlərindən biri məşhur Uhan şəhəridir. Çin şirkəti “Baidu” burada tam pilotsuz taksiləri “Apollo Go”nu hələ 2022-ci ildə işə salıb. 2024-cü ilin iyununda xidmət şəhərin demək olar ki, bütün ərazisində tam avtonom işə keçib. 2026-cı ilin fevralına qədər artıq 20 milyondan çox sərnişin səfəri həyata keçirilib. Üstəlik, Uhan texnologiyanın eksperiment çərçivəsindən kənara çıxdığı yeganə Çin şəhəri deyil. Hazırda oxşar avtonom xidmətlər Pekində, Şanxayda, Şençjendə, Çendu, Çunçin, Haykou və Sanyada fəal şəkildə yerləşdirilir. Çinin bu istiqamətdə yarışını yalnız “Baidu” aparmır. “Pony.ai”, “WeRide” və digər şirkətlər də robotaksi inkişaf etdirir və ölkədə artıq ödənişli xidmətlər göstərir.

ABŞ-də inkişaf oxşar yolla gedir. “Waymo” artıq bir neçə ABŞ şəhərində sürücüsüz kommersiya səfərləri həyata keçirir, “Tesla” və “Amazon” isə öz robotaksi layihələrini yerləşdirirlər. Beləliklə, ABŞ və Çin şirkətləri arasında əsl texnoloji yarış formalaşır.

Lakin tam pilotsuz nəqliyyatı hələ ki, həll olunmuş məsələ adlandırmaq olmaz. 2026-cı ilin aprelində ciddi proqram sistemi nasazlığı “Uhanda” yüzdən çox robotaksini dayandırıb, bəzi avtomobillər birbaşa işlək yolların ortasında dayanıb.

Süni intellekt bizim əvəzimizə

Biz artıq süni intellektə suallar verməyə və cavablar almağa öyrəşmişik. Lakin Sİ-nin növbəti inkişaf mərhələsi tamam fərqli görünür: insanın artıq maşına hər ayrı addımı izah etməsi lazım olmayacaq. Tapşırığı qoymaq kifayətdir: bundan sonra sistem özü məlumat tapacaq, lazımi proqramları açacaq, sənədləri hazırlayacaq, hesablamaları aparacaq və nəticəni təqdim edəcək.

Bu cür sistemlər Sİ-agentlər adlanır. Onların adi çat-botdan əsas fərqi dəqiqələr və ya hətta saatlar ərzində çoxmərhələli işi müstəqil yerinə yetirmə qabiliyyətidir. Artıq indi oxşar alətlər proqramlaşdırma, məlumat analizi, sənəd hazırlığı, məlumat axtarışı və digər tapşırıqlar üçün istifadə olunur. Ən böyük Sİ tərtibatçılarından birinin məlumatlarına görə, 2026-cı ilin mayına qədər onun agent alətinin istifadəçilərinin 70%-dən çoxu azı bir dəfə sistemə insanın yerinə yetirməsi bir saatdan çox vaxt alacaq tapşırıq həvalə edib.

Söhbət yalnız proqramçılardan getmir. Süni intellekt tədricən hüquqi işə, maliyyəyə, kadr seçiminə, marketinqə, müştəri xidmətinə və digər sahələrə nüfuz edir. Sİ ilə 15 milyon anonim qarşılıqlı əlaqənin təhlilinə əsaslanan “Google” araşdırması göstərib ki, texnologiyalar artıq 800-dən çox peşə ilə bağlı tapşırıqlarda istifadə olunur. Eyni zamanda bütöv peşələrin avtomatlaşdırılması hələlik məhdud olaraq qalır: əksər hallarda Sİ insanla birlikdə işləyir, onun əvəzinə deyil.

Lakin dəyişikliklərin sürəti heyrətləndiricidir. Gartner proqnozlaşdırır ki, çarpaz funksional Sİ-agentlərə və rəqəmsal köməkçilərə qlobal xərclər 2030-cu ildə 23 milyard dolları keçəcək, IDC isə bu vaxta qədər təxminən 2,2 milyard aktiv Sİ-agent gözləyir.

Əgər bu proqnozlar özünü doğruldarsa, gələcəyin ofisi tamam fərqli görünəcək. Əməkdaşın bir rəqəmsal köməkçisi deyil, bir neçə ixtisaslaşmış agenti ola bilər: biri sənədləri təhlil edir, digəri məlumat axtarır, üçüncüsü təqdimatlar hazırlayır, dördüncüsü cədvəli və yazışmaları izləyir. İnsan tapşırıqlar qoyacaq, nəticəni nəzarətdə saxlayacaq və qərarlar qəbul edəcək.

Lakin texnoloji gələcəyin əsas sualı məhz burada yaranır: insana kömək harada bitir və onun əvəzlənməsi harada başlayır?

İnsanı yenidən yazmaq

Əgər yaxın onilliklərdə insan ömrünün uzunluğunu və keyfiyyətini dəyişdirə biləcək bir sahə varsa, bu sahə tibdir. Üstəlik, dəyişikliklər artıq başlayıb. Ən parlaq nümunələrdən biri genomun redaktəsidir. 2023-cü ildə ABŞ-də CRISPR texnologiyası ilə yaradılmış ilk terapiya təsdiqlənib. O, orak hüceyrəli anemiya və beta-talassemiyanın müalicəsi üçün tətbiq olunur: xəstənin hüceyrələri çıxarılır, genetik olaraq dəyişdirilir və sonra orqanizmə qaytarılır.

Üstəlik, inkişaf daha da irəli gedir. 2026-cı ilin aprelində ABŞ tənzimləyicisi irsi eşitmə itkisinin ilk gen terapiyasını təsdiqləyib. Preparat OTOF geninin müəyyən mutasiyaları olan xəstələr üçün nəzərdə tutulub və xəstəliyin genetik səbəbinə birbaşa təsir etməyə imkan verir. Bu mühüm dönüş nöqtəsidir: əgər əvvəllər tibb əsasən xəstəliyin nəticələrini kompensasiya etməyə çalışırdısa, indi bioloji “səhvi” özünü düzəltmək imkanı yaranır. Yaxın 10-15 ildə isə oxşar yanaşma getdikcə daha çox irsi xəstəliyə yayıla bilər.

Təbabəti kəskin yeniləməyə qadir olan daha bir istiqamət süni intellektdir. O, artıq potensial dərmanların axtarışı, tibbi şəkillərin təhlili və nəhəng bioloji məlumat massivləri ilə iş üçün istifadə olunur. Sİ perspektivli molekulları daha sürətli axtarmağa və onlardan hansıları laboratoriyada yoxlamağın mənasının olduğunu proqnozlaşdırmağa qadirdir. Buna görə 2030-cu illərdə süni intellekt, ehtimal ki, əczaçılıq tədqiqatlarının əsas alətlərindən birinə çevriləcək.

Növbəti addım daha da heyrətamizdir: zədələnmiş toxumaların və orqanların bərpası. Alimlər 3D-bioçap üzərində işləyirlər, burada canlı hüceyrələrdən verilmiş formalı toxumalar yaradılır. Hələlik texnologiya sadəcə transplantasiya üçün tam hüquqlu insan qaraciyəri və ya ürəyi “çap etmək” imkanından uzaqdır, lakin tədqiqatlar artıq dəri, qığırdaq və daha mürəkkəb toxuma konstruksiyalarını əhatə edir. İnsana 2040-cı ilə qədər istənilən xəstə orqanın çap olunmuş yenisi ilə əvəzlənməsini vəd etmək vaxtından əvvəl olardı. Lakin inkişaf istiqaməti açıq-aydındır: tibb tədricən yalnız orqanizmi müalicə etməyi deyil, həm də onu bərpa etməyi öyrənir.

Bundan əlavə, maraqlı perspektiv var. Daimi sensorlar və süni intellekt sistemləri tibbi müşahidəni həkimə nadir baş çəkmələrdən davamlı prosesə çevirə bilər. Orqanizm nəbz, təzyiq, yuxu, fiziki aktivlik və digər göstəricilər haqqında daim məlumat ötürəcək, alqoritmlər isə ciddi simptomlar yaranmamış kənarlaşmaları aşkar edə biləcək.

Gələcək enerji tələb edəcək

Texnoloji inqilabın bir problemi var ki, onun haqqında süni intellektdən və ya robotlardan qat-qat az danışılır. Onların hamısına böyük miqdarda enerji lazımdır.

Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) proqnozuna görə, 2030-cu ilə qədər dünyada elektrik enerjisi istehlakı hər il orta hesabla 3,6% artacaq. Xüsusilə sürətlə məlumat mərkəzlərinin tələbi artır. Onların istehlakı ikiqat artıb ildə təxminən 945 TVt/saata çata bilər. Onilliyin sonuna qədər bərpa olunan və atom elektroenergetikası sektorları bütün dünya elektrik enerjisi istehsalının təxminən yarısını təmin edə bilər.

Yeni elektrik enerjisinin əsas mənbələri günəş və küləydir. IEA-nın qiymətləndirməsinə görə, 2030-cu ilə qədər günəş energetikası dünya enerji sisteminə hər il 600 TVt/saatdan çox əlavə edəcək. Dünya elektrik enerjisi istehsalında günəş və külək generasiyasının payı 2025-ci ildəki 17%-dən 2030-cu ildə 27%-ə yüksələcək. Eyni zamanda nəhəng enerji saxlama sistemləri və elektrik şəbəkələrinin modernləşdirilməsi tələb olunacaq.

Bu tendensiya Azərbaycanı da əhatə edir. Ölkə günəş və külək generasiyasını artırır və 2030-cu ilə qədər quraşdırılmış gücündə bərpa olunan mənbələrin payını azı 30%-ə çatdırmaq hədəfi qoyub.

İnsanlar ləğv edilməyəcək

Robotlar, pilotsuz avtomobillər, süni intellekt, yeni müalicə metodları və energetika - ilk baxışda bunlar tamamilə fərqli istiqamətlərdir. Lakin birlikdə onlar bir mənzərə təşkil edir. Texnologiyalar tədricən ayrı-ayrı qurğular olmaqdan çıxır və işi, nəqliyyatı, tibbin, istehsalatı və hətta gündəlik həyat haqqında təsəvvürümüzü dəyişdirəcək vahid sistemə çevrilir.

Eyni zamanda gələcəyin fantastik filmlərdəki kimi tamamilə insansız dünya olması ehtimalı azdır. İnsan istehsalatdan, tibbdən və ya idarəetmədən yoxa çıxmayacaq: daha çox onun rolu dəyişəcək. Maşınlar getdikcə daha çox rutin və təhlükəli tapşırıqları öz üzərinə götürəcək, insandan isə hələlik ən çətin təkrarlanan şey tələb olunacaq: qərarlar qəbul etmək, onların nəticələrinə cavab vermək, yeni şeylər icad etmək.

Dünya İqtisadi Forumunun qiymətləndirməsinə görə, artıq 2030-cu ilə qədər sorğu keçirilmiş işəgötürənlərin 86%-i Sİ və informasiya emalı texnologiyalarının onların biznesini dəyişdirəcəyini gözləyir, 58%-i isə robotlar və avtonom sistemlər haqqında eyni şeyi deyir. Lakin gələcəyi mütləq dəqiqliklə illər üzrə planlaşdırmaq mümkün deyil. Amma artıq indi əsas şey aydındır. Növbəti 10-20 il sadəcə texnoloji tərəqqinin davamı olmayacaq. Onlar insanın işləmə, hərəkət etmə, müalicə olunma və ətraf dünya ilə qarşılıqlı əlaqə üsulunun özünü dəyişdirə bilər.

Və ola bilsin ki, bütün bunlarda ən maraqlısı odur ki, belə bir gələcəklə görüşmək üçün 2050-ci ili gözləmək lazım olmayacaq. Onun bir çox elementləri artıq ətrafımızda meydana gəlib. Sual yalnız onların hər birimizin həyatının bir hissəsinə nə qədər tez çevriləcəyi ilə bağlıdır.