ÖZƏLLƏŞDİRMƏDƏ “İKİNCİ NƏFƏS”

Azərbaycan iqtisadiyyatının bazar idarəetməsi standartlarına uyğunlaşmağa başlamasından 30 ildən çox vaxt keçsə də, dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi mövzusu ölkə üçün hələ də aktualdır. Məsələ ondadır ki, postsovet məkanındakı bir sıra ölkələrdə olduğu kimi, aktivlərin sürətli və kütləvi şəkildə özəl sektora ötürülməsi əvəzinə, Bakı prosesin investisiya yönümlülüyünə “stavka” qoyaraq tədricən dövlətsizləşdirmə yolunu seçib.

Bu illər ərzində təkcə bu sahədəki siyasət deyil, həm də istifadə olunan mexanizmlər və alətlər dəyişikliklərə məruz qalıb. Dəyişməz qalan yeganə məsələ dövlət əmlakının özəlləşdirilməsindən əldə edilən gəlirin dövlət büdcəsinə daxil edilməsidir.

Yeni mərhələ

Azərbaycan suverenliyini qazandıqdan dərhal sonra başlayan dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin ilk illərdəki məqsədi qısa müddətdə dövlət mülkiyyətindən özəl mülkiyyətə sürətli keçidi həyata keçirmək idi. Buna görə də əsas prinsiplər sürət və kütləvilik idi. Həmin dövrdə ölkənin bütün yaşlı əhalisinə verilmiş dövlət özəlləşdirmə çekləri hər vətəndaşa bu prosesdə iştirak etməyə imkan verirdi.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 23 dekabr 2009-cu il tarixli Fərmanına əsasən, bu çeklərin istifadə müddəti 1 yanvar 2011-ci ildə başa çatıb və bu tarixdən sonra onlar dövriyyədən çıxarılıb. Beləliklə, kütləvi özəlləşdirmə dövrü başa çatıb və çeklər qiymətli kağız statusunu itirib. Lakin Milli

Depozitar Mərkəzinin məlumatlarına görə, 2,4 milyon özəlləşdirmə çeki hələ də saxlanılır. Bu çeklərlə qara bazarda aparılan əməliyyatlar əhalinin çek mexanizmlərinin bərpası ilə bağlı hələ də illüziyalarının qaldığını göstərir. Hərçənd proses artıq çoxdan pul və investisiya mərhələsinə keçib: istehsal fəaliyyətinin bərpasına və investorların uzunmüddətli öhdəliklərinə diqqət yetirilir.

“Azərbaycan Respublikasının 2022–2026-cı illərdə sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyası”nda özəlləşdirmə və dövlət əmlakının idarəetməyə verilməsi haqqında yeni qanunun hazırlanması nəzərdə tutulur. Lakin bu, hələ həyata keçirilməyib. Bu arada qanunvericilik bazasının yenilənməsi “ikinci nəsil” özəlləşdirməyə keçidin əsas şərtidir. Bu, kəmiyyət göstəricilərinə deyil, investisiyaların keyfiyyətinə, əməliyyatların şəffaflığına və aktivlərdən səmərəli istifadəyə yönəlib.

Bu məqamda qeyd edək ki, 2020-ci ildən 2024-cü ilə qədər Azərbaycanda 52 açıq səhmdar cəmiyyətin, 1 237 kiçik müəssisə və obyektin, 2 043 nəqliyyat vasitəsinin və 961 torpaq sahəsinin səhmləri özəlləşdirilib. Bu dövrdə özəlləşdirmədən əldə edilən gəlirlər 514,4 milyon manat, özəlləşdirilmiş müəssisələrə investisiyaların həcmi isə 56,7 milyon manat təşkil edib.

2025-ci ildə bu sahədə fəallıq xeyli artıb: yanvar-sentyabr aylarında dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi və icarəsindən büdcəyə 144,7 milyon manat, o cümlədən birbaşa özəlləşdirmədən 110,2 milyon manat daxil olub. 38 hərrac keçirilib. Nəticədə, özəl investorlara 7 səhmdar cəmiyyətin səhm paketləri, 2 kiçik müəssisə və 792 nəqliyyat vasitəsi verilib.

Bununla belə, sektorun potensialı tam reallaşdırılmayıb. Bu ilin ortalarına olan məlumata görə, Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinin sərəncamında ümumi sahəsi 4 milyon 383,1 min kvadratmetr olan 10 005 ədəd qeyri-yaşayış təyinatlı bina və bina hissələri mövcud olub. Bunların yalnız 29,6%-i və ya ümumi sahənin 10,6%-i icarəyə verilib. Bu, icarə bazarının genişləndirilməsi və büdcə gəlirlərinin artırılması üçün böyük rezervin olduğunu göstərir.

Bundan əlavə, özəlləşdirmədən hesablanmış, lakin ödənilməmiş daxilolmalar üzrə əhəmiyyətli qalıqlar qalır ki, bu da bu ilin ortalarına 57,7 milyon manat təşkil edib. Borcların əsas hissəsi torpaq sahələri daxil olmaqla kiçik dövlət müəssisələrinin və obyektlərinin satışı ilə bağlıdır ki, bu da alıcılar tərəfindən ödəniş intizamının kifayət qədər olmamasını və daha səmərəli idarəetmə ilə büdcə daxilolmalarının artırılması üçün əhəmiyyətli imkanların olduğunu göstərir.

Yeri gəlmişkən, 2025-ci ilin yanvar-oktyabr aylarında dövlət əmlakının icarəsindən dövlət büdcəsinə 38,6 milyon manat vəsait daxil olub ki, bu da ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 22,2%, proqnozdan isə 32,6% çoxdur.

Səmərəlilik problemləri

İslahatların əsas elementlərindən biri dövlət əmlakının idarə edilməsi üçün rəqəmsal alətlərin tətbiqi olub. Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinin portalı vasitəsilə fəaliyyət göstərən elektron hərraclar və onlayn platformalar aktivlər haqqında məlumatlara açıq girişi təmin edir, prosesi rəqabətli edir və korrupsiya risklərini azaldır.

Paralel olaraq özəlləşdirmənin institusional bazası gücləndirilir: dövlət müəssisələrinin restrukturizasiyası aparılır, korporativ idarəetmə, audit və maliyyə hesabatlılığının beynəlxalq standartları tətbiq olunur. İri müəssisələrin özəlləşdirilməyə hazırlanması maliyyə sağlamlaşdırılmasını və texnoloji yeniləmə və davamlı inkişafı təmin edə biləcək strateji investorların axtarışını əhatə edir.

Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinin rəhbəri Mətin Eynullayev daha əvvəl bildirmişdi ki, ilk dalğada özəlləşdirilmiş müəssisələrin təxminən 55%-i fəaliyyətini bərpa edə bilməyib. Bunun səbəbləri köhnəlmiş texnologiyalar, itirilmiş istehsal əlaqələri və zəif idarəetmədir. “Bu gün özəlləşdirilmiş səhmdar cəmiyyətlərinin təxminən üçdə biri ya profil üzrə fəaliyyət göstərir, ya da modernizasiyadan sonra təyinatını dəyişdirib, digərləri isə sadəcə öz binalarını və istehsal güclərini icarəyə verirlər”, - M.Eynullayev vurğulayıb.

Özəlləşdirməyə müasir yanaşma investisiya müsabiqələri əsasında qurulur ki, burada qaliblər müəssisənin inkişafına vəsait yatırmağa borcludurlar. Şərtlər yerinə yetirilmədikdə dövlət sövdələşmənin nəticələrini ləğv etmək hüququna malikdir. Belə bir mexanizm təkcə şəffaflığı təmin etmir, həm də istehsal potensialının real bərpasını təmin edir.

2023-cü ilin sonunda Azərbaycan Prezidenti dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsinə özəl investisiyaların cəlb edilməsi haqqında fərman imzalayıb. 2024-cü ildə SOCAR, “AzerGold”, ASCO, “BakTelecom”, “AzTelekom” və Azərbaycan Beynəlxalq Bankındakı dövlət səhmlərinin bir hissəsinin satışı ilə bağlı təkliflər hazırlanıb.

M.Eynullayevin sözlərinə görə, səhmdarlaşdırma SOCAR-ın “Azərkimya” İB, o cümlədən metanol, etilen, propilen, həmçinin karbamid istehsalı zavodları kimi strukturlarını əhatə edə bilər. Bu aktivlərin yerli və xarici investorların iştirakı üçün təqdim edilməsi planlaşdırılır, bu zaman dövlətin payı tədricən azalacaq.

İri aktivlərin özəlləşdirilməsi məsələlərinin müzakirəsi rəqəmsal inkişaf və nəqliyyat naziri Rəşad Nəbiyev ilə Asiya İnkişaf Bankının vitse-prezidenti Barqav Dasqupta arasında aparılan danışıqların mövzusu olub. AZCON Holdinqə daxil olan şirkətlərin idarəetməsinə özəl kapitalın cəlb edilməsi mexanizmləri müzakirə edilib.

Nazir, həmçinin AZAL və Bakı Gəmiqayırma Zavodu ilə mümkün tərəfdaşlıq barədə Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyası ilə məsləhətləşmələr aparıb, o cümlədən gələcəkdə özəl investorların cəlb edilməsi perspektivləri müzakirə olunub.

Perspektivlər və məhdudiyyətlər

2017-ci ilin dekabrında yaradılan “Azərbaycan Sənaye Korporasiyası” ASC (ASK) dövlət mülkiyyətinin konsolidasiyasında və müəssisələrin özəlləşdirməyə hazırlanmasında əsas rol oynayıb. Korporasiyanın yaradılmasında məqsəd korporativ idarəetmə prinsiplərinin tətbiqi, dövlət müəssisələri arasında kooperasiyanın inkişafı və onların bazar dəyərinin artırılması idi.

Korporasiyanın balansında 29 müəssisə olub ki, onlardan 6-sı artıq özəlləşdirilib, 7-si isə hərraclara çıxarılıb. ASK-nin strukturuna daxil olan “Azəralüminium”, “Azərpambıq ASK” və “Azəripək” şirkətləri ölkənin qeyri-neft sektorunun ən böyük ixracatçıları sırasındadır.

Hazırda “Azərbaycan Sənaye Korporasiyası” ləğv prosesindədir və dövlət müəssisələri tədricən Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin idarəetməsinə verilir: bu günə qədər artıq 20 dövlət şirkəti onun balansına keçib.

Ortamüddətli perspektivdə elektrik, istilik, su və qaz təchizatı, telekommunikasiya və tullantıların emalı kimi iri infrastruktur və kommunal obyektlərin tədricən özəlləşdirilməsi gözlənilir.

“AzTelecom” və “BakTelecom”un birləşməsi isə inteqrasiya olunmuş milli rabitə operatorunun formalaşmasına doğru mühüm addım olub. Uzunmüddətli perspektivdə birləşmə biznesi miqyaslandırmağa, əməliyyat səmərəliliyini artırmağa və yerli və xarici kapitalın cəlb edilməsi üçün möhkəm əsas yaratmağa imkan verəcək.

Bundan başqa, Azərbaycan Beynəlxalq Bankının dövlət səhm paketinin ilk İPO-su (ilkin kütləvi təklif) mühüm presedent olub. Nəticədə, fiziki şəxs səhmdarların sayı 1794-dən 35104-ə qədər artıb və bank 2025-ci ili 360 milyon manat xalis mənfəətlə yekunlaşdıraraq ilk dəfə 30 mindən çox səhmdara dividend ödəyib.

Əlbəttə ki, bütün bu proseslər dövlət gəlirlərinin məbləğində də öz əksini tapır. Belə ki, 2026-cı il üçün dövlət büdcəsi layihəsində özəlləşdirmədən daxilolmalar 125 milyon manat həcmində qiymətləndirilir ki, bu da 2025-ci il üçün proqnozlaşdırılandan 13,6% çoxdur. Bununla belə, ekspertlərin qeyd etdiyi kimi, bu məbləğ sektorun bütün real potensialını əks etdirmir. ASK-nin ləğvi və onun nəzarətində olan müəssisələrin özəlləşdirməyə açılması, həmçinin “Aqrarkredit”in aktivlərinin, Energetika Nazirliyinin alternativ enerji obyektlərinin və ləğv edilmiş “Azərkontrakt” ASC-nin əmlakının bazara çıxarılması daxilolmaların həcmini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.

Eyni zamanda, büdcə layihəsində Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinə özəlləşdirmənin təşkili və qeyri-dövlət müəssisələrinin mülkiyyət hüquqlarının müdafiəsi üçün 31,3 milyon manat subsidiya ayrılması nəzərdə tutulur.

Bir sözlə, proses artıq yeni qaydalar və prioritetlər üzrə davam edir. Sektorun potensialı hələ də kifayət qədər yüksək olduğundan, bu sahədə, xüsusilə şəffaflığın və səmərəliliyin artırılmasına yönəlmiş islahatlara hələ də ehtiyac var. Əgər bütün nəzərdə tutulanları həyata keçirmək mümkün olsa, özəlləşdirmə təkcə büdcəyə əlavə gəlir gətirməyəcək, həm də özəl sektorun inkişafı və ölkə iqtisadiyyatına investisiyaların cəlb edilməsi üçün mühüm stimula çevriləcək.