ROBOTLAR DÜNYANI ƏLƏ KEÇİRİR?

BMT ekspertləri süni intellekti (AI) dünyamızı sürətlə dəyişdirən 21-ci əsrin əsas texnologiyası kimi təsnif edirlər. Bu texnologiyalar özü-öyrənən və adaptiv sistemlər kimi xarakterizə oluna bilər: kompüter görmə və nitq tanımadan tutmuş robototexnikaya qədər. AI ənənəvi insan imkanlarını genişləndirməyə yönəlib və iqtisadiyyatın, sosial sahənin və cəmiyyət həyatının demək olar ki, bütün istiqamətlərini əhatə edir.

Son illərdə Azərbaycan IV sənaye inqilabının nailiyyətlərinin tətbiqi, iqtisadiyyatın rəqəmsallaşması və əlbəttə ki, AI sahəsində beynəlxalq təcrübənin tətbiqi üzrə işləri sürətləndirib.

Ölkəmizdə süni intellektin tətbiqi potensialı və perspektivləri Bakıda keçirilən VII “StrategEast” forumu, eləcə də Şanxayda keçirilən Rəqəmsal iqtisadiyyat üzrə İnnovasiya Forumu zamanı müzakirə edilib.

Əmək bazarının rəqəmsal riskləri

Son illərdə süni intellekt sahəsində böyük irəliləyişlər əldə edilib: müasir kompüterlər və robotlar özünü öyrənmək, öz işlərini təkmilləşdirmək və müstəqil qərarlar qəbul etmək qabiliyyətinə malikdirlər. AI aparat-proqram sistemləri tədricən sənaye, energetika, nəqliyyat kommunikasiyaları kimi mürəkkəb obyektlərin idarə edilməsi prosesini öz üzərinə götürür, kommunal infrastruktur və yol hərəkətinin işini tənzimləyir, bot xidmətləri isə maliyyə sektoru və “e-government” kimi platformaların müştərilərinə xidmət edir.

Robotlaşmanın artırılması təhlükəli texnoloji prosesləri təhlükəsizləşdirməyə və təkrarlanan rutin tapşırıqların həllini avtomatlaşdırmağa kömək edir. Çünki AI əsaslı analitik sistemlər qəza ehtimalını əvvəlcədən görə bilir. Avtomobil istehsalçıları istehsala süni intellekt alqoritmlərini inteqrasiya edərək istehsal prosesində dayanmaları azaldır və dəqiqliyi artırır. Virtual sistemlər biznes proseslərini səmərəli idarə etməyə imkan verir: banklar dələduzluqla mübarizə və əməliyyatların avtomatik yoxlanılması üçün AI-dən, sığorta, marketinq və ticarət şirkətləri isə müştəri bazası ilə əlaqələri optimallaşdırmaq üçün çat-botlardan aktiv şəkildə istifadə edir. AI sənədlər, müqavilələr və digər gündəlik əməliyyatlarla işi asanlaşdırır. Bununla yanaşı, biznes proseslərinin robotlaşdırılması xərcləri azaltmağa, kadr axınından asılılığı azaltmağa və əməliyyat proseslərinin sabitliyini artırmağa imkan verir.

Aparıcı qlobal təchizatçı olan “Nvidia”nın qiymətləndirmələrinə görə, 2030-cu ilə qədər AI sistemlərinin işləməsini təmin edən DATA-mərkəzlərə və böyük həcmli məlumatların (“Big Data”) emalına investisiyalar 3-4 trilyon dollara çata bilər. Bu məbləğ dünyanın ən böyük iqtisadiyyatlarının ÜDM-ə bərabərdir və göstərir ki, qlobal biznes süni intellekti eksperiment və ya hesabatlar və təqdimatlar üçün gözəl şüar kimi deyil, strateji istiqamət kimi qəbul edir.

Onun böyük potensialına baxmayaraq, AI-nin üstünlükləri hələ də qeyri-bərabər şəkildə paylanır: əsasən ABŞ və Çindən olan cəmi 100 şirkət elmi və texnoloji inkişafa qlobal korporativ xərclərin 40%-ni təmin edir.

BMT-nin Baş katibi Antoniu Quterreşin sözlərinə görə, bir çox inkişaf etməkdə olan ölkələr bu cür texnologiyalara çıxışda çətinliklərlə üzləşirlər. Müvafiq tənzimləmə çərçivəsi olmadan AI mövcud bərabərsizliyi və rəqəmsal fərqi daha da artıra bilər, bu da qeyri-mütənasib şəkildə ən həssas əhali qruplarına təsir edə bilər.

Beynəlxalq Əmək Təşkilatının ekspertlərinin qiymətləndirmələrinə görə, işçilərin rəqəmsal innovasiyalara uyğunlaşmasını çətinləşdirən yaş, gender və digər risklər mövcuddur. Bundan əlavə, aydın normativ bazanın olmaması, eləcə də bəzi proseslərin avtomatlaşdırılması səbəbindən işsizliyin artması təhlükəsi əmək bazarı iştirakçılarına ciddi təzyiq göstərir.

“The Banker” nəşrinin məlumatına görə, artıq bu gün dünya üzrə banklar AI-nin tətbiqi fonunda işçi sayını azaltmağa başlayıblar. Belə ki, Sinqapurun DBS və İtaliyanın “Intesa Sanpaolo” şirkətləri işçilərinin sayını 10% azaltdıqlarını açıqlayıblar. Növbəti beş il ərzində 200 000-ə qədər bank işçisinin süni intellektlə əvəz olunacağı gözlənilir və oxşar proseslər nəticədə sığorta, lizinq, emal və digər maliyyə bazarı sektorlarını əhatə edəcək.

Bununla yanaşı, ekspertlər hesab edirlər ki, süni intellekt texnologiyalarının tətbiqindən gözlənilən faydalar əmək bazarı üçün gözlənilən riskləri dəfələrlə üstələyir. Bəzi qiymətləndirmələrə görə, süni intellektin dünya iqtisadiyyatına töhfəsi ildə 2,4-4,4 trilyon dollar təşkil edə bilər.

Milli siyasət

Azərbaycan bu böyük dəyişikliklərə hazır olmalı və qlobal kapitallaşmanın bir hissəsini öz layihələrinə cəlb etməyə çalışmalıdır. Dünya İqtisadi Forumunun Süni İntellekt Alyansının üzvü olaraq, ölkə AI və digər yüksək texnologiyaların inkişafı fonunda əmək bazarında əsas tendensiyalara istiqamətlənməyi nəzərdə tutur. Bu baxımdan qanunvericilik bazası modernləşdirilir və sahə üzrə strategiya formalaşdırılır.

Xüsusilə, cari ildə dövlət başçısının təşəbbüsü ilə “Azərbaycanın rəqəmsal inkişaf konsepsiyası” və “Azərbaycanın 2025-2028-ci illər üçün süni intellekt strategiyası” qəbul edilib. Bu sənədlərin son məqsədi Sənaye 4.0 formatında inkişafın sürətləndirilməsi və ölkə iqtisadiyyatının rəqəmsal transformasiyasının təmin edilməsidir.

“Azərbaycanda süni intellekt sahəsində dayanıqlı ekosistem formalaşır, ölkə beynəlxalq İT şirkətləri və tədqiqat qurumları üçün yeni cazibə mərkəzinə çevrilir. Bir çox aparıcı dünya şirkətləri artıq Bakını yeni inkişaf mərkəzi kimi seçiblər, onlar üçün bura tədqiqat, təhsil və kadr hazırlığı məkanıdır. “Google”, “EPAM Systems”, AYİB, “Ernst & Young” və “Pasha Holding” kimi şirkətlərin, eləcə də investorların və tədqiqatçıların forumda iştirakı Azərbaycana texnoloji əməkdaşlıq platforması kimi artan maraqdan xəbər verir”, - “State and IT Eurasian Forum”da çıxış edən İnnovasiya və Rəqəmsal İnkişaf Agentliyinin (İRİA) Kommersiya üzrə baş direktoru Salar İmaməliyev bildirib.

O, bu istiqamətdə milli siyasətdən danışarkən ilin əvvəlində Azərbaycan hökumətinin AI sahəsində Milli Strategiyanı - süni intellektin dayanıqlı ekosisteminin yaradılmasına yönəlmiş kompleks yol xəritəsini təsdiq etdiyini xatırladıb. Strategiya infrastrukturun, insan kapitalının inkişafına və süni intellektin bütün iqtisadiyyata və cəmiyyətə fayda gətirməsinin təmin edilməsinə yönəlib.

“Bu proses çərçivəsində artıq beynəlxalq bazar təhlili aparılıb, bu gün vətəndaşlarımıza xidmət edən dörd rəqəmsal standart tətbiq olunub. Ən yaxşı dünya təhsil təcrübələrini tətbiq etmək məqsədi daşıyan “Süni intellekt akademiyası”nın (AI Academy) yaradılması mühüm addım olub”, - agentliyin nümayəndəsi qeyd edib.

2025-ci ilin sentyabrın ilk on günlüyündə Bakıda açılan “AI Academy” AZCON Holdinqin dəstəyi ilə fəaliyyət göstərəcək.

Akademiyanın əsas məqsədi süni intellekt sahəsində mütəxəssislərin hazırlanması və ölkədə rəqəmsal transformasiyanın sürətləndirilməsidir. Bu prosesi optimallaşdırmaq üçün süni intellekt sahəsində dünyanın aparıcı universitetləri ilə əməkdaşlıq qurulub. Akademiyada Massaçusets Texnologiya İnstitutu, Kaliforniya Universiteti, Karnegi-Mellon Universiteti, Harvard və Stanford universitetlərindən mühazirəçilər dərs deyəcəklər.

Sadalanan istiqamətlərin təşviqinə həmçinin “MyGov” portalının inkişafı da töhfə verir: “EPAM Systems” ilə birgə portala istifadəçinin niyyətlərini başa düşən, tövsiyələr verən və məsələləri proaktiv şəkildə həll etməyə kömək edən çat-botlar və məzmuna həssas xidmətlər də daxil olmaqla süni intellekt sistemləri inteqrasiya olunur.

“Azərbaycanda süni intellekt “e-government” informasiya sistemlərinə inteqrasiya ediləcək və rəqəmsal məsləhətçi platforması kimi vətəndaşlar üçün müxtəlif sənədləri avtomatik hazırlaya biləcək. Öz növbəsində, ölkədə artıq süni intellektin yerli dil modeli üzərində iş aparılır”, - VII “StrategEast” forumunda İnnovasiya və Rəqəmsal İnkişaf Agentliyinin Data İdarə olunması Departamentinin direktoru Kamran Ağayev qeyd edib. Onun sözlərinə görə, AI əsasında fərdiləşdirilmiş xidmət platformaları yaradılır və bu proses artıq “MyGov” portalı vasitəsilə həyata keçirilir. Burada vətəndaşların suallarına cavab verən çat-bot sistemi fəaliyyət göstərir, növbəti mərhələdə maşın intellekti əsasında “E-advisory” platforması – rəqəmsal məsləhətçi istifadəyə veriləcək. Bu sistem hökumətin “G-Cloud” buludunda yerləşdiriləcək.

Tərəfdaş dəstəyi

Azərbaycanda portalların və dövlət idarəetmə sistemlərinin inkişafında kifayət qədər yaxşı təcrübənin olmasını beynəlxalq ekspertlər də etiraf edirlər. Onlar hesab edirlər ki, AI alətlərinin potensialı məhz “e-government” seqmentində tam şəkildə açıla bilər. “Süni intellekt Azərbaycanda dövlət xidmətlərinin xarakterini keyfiyyətcə dəyişdirə bilər və bunun üçün açıq məlumat bazalarının rəqəmsallaşdırılmasını sürətləndirmək və tənzimləmə mexanizmlərini modernləşdirmək lazımdır”, - “StrategEast” forumunun iştirakçısı, “Google Cloud” şirkətinin Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya, Cənubi Afrika və İsrail ölkələrində hökumətlərlə əlaqələr üzrə rəhbəri Marina Juniç hesab edir. Onun sözlərinə görə, süni intellektin tətbiqi məhkəmə sistemində və dövlət idarəçiliyində xidmətləri cəmi bir neçə həftə ərzində yaxşılaşdırmağa imkan verir, bu model maliyyə sektorunda artımı azı 33% sürətləndirə bilər.

Daha geniş formatda Azərbaycanın rəqəmsal transformasiyası üzrə uzunmüddətli siyasət yeni intellektual məhsulların işlənib hazırlanmasına, böyük həcmdə məlumatları idarə etmək üçün “Big Data” və blokçeyn sistemlərinin formalaşdırılmasına, AI əsasında həllərin yaradılmasına və startap ekosisteminin dəstəklənməsinə yönəlib.

Bu işlər Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) xətti ilə də aparılır: beynəlxalq standartlar əsasında AI alətlərinin tətbiqi ilə bankların və digər maliyyə təşkilatlarının İT seqmentləri üçün onların işinin dayanıqlılığını və kibertəhlükəsizlik sahəsində proseslərin səmərəliliyini artırmağa yönəldilmiş idarəetmə çərçivələri hazırlanır. AMB-nin dəstəyi ilə AI kimi qabaqcıl texnologiyalar həmçinin sığorta proseslərinə inteqrasiya edilir, onları daha səmərəli, şəffaf və müştəriyönümlü edir.

Son vaxtlar süni intellekt mexanizmləri yerli aqrar-sənaye kompleksində də tətbiq edilir. Xüsusilə, elektron kənd təsərrüfatı sistemində, həmçinin nəqliyyat-logistika sektorunda, məsələn, Orta Dəhliz boyunca multimodal yüklərin tranziti çərçivəsində.

Son dərəcə vacibdir ki, ölkəmizin yüksək texnologiyaların inkişafı və AI həllərinin tətbiqi üzrə səyləri Avropa, İsrail, Türkiyə və Türk Dövlətləri Təşkilatının digər ölkələri ilə tərəfdaşlıq vasitəsilə dəstəklənir.

Çinin “Dostlar qrupu”

Perspektivdə bu istiqamətdə aparıcı rolu Çindən olan dövlət qurumları və şirkətlərlə əməkdaşlıq oynaya bilər. “Hazırda Azərbaycan və Çin arasında rəqəmsal iqtisadiyyata investisiyalar, intellektual logistika, “əşyaların interneti”, sənaye rəqəmsallaşması, texnoloji innovasiyalar və kadr mübadiləsi sahəsində bir sıra anlaşma memorandumları imzalanıb”, - Azərbaycan Respublikası Baş nazirinin müavini Şahin Mustafayev “People's Daily Online” qəzetinə müsahibəsində bildirib.

Xatırladaq ki, Azərbaycan BMT-nin süni intellektin inkişafına dair təşəbbüsü çərçivəsində Çinin “Dostlar qrupu”na ilk qoşulan ölkələrdən olub.

Çin AI sahəsində qlobal idarəetməyə böyük əhəmiyyət verir və bu texnologiyaların yalnız varlı ölkələrin imtiyazına çevrilməməsi, əksinə, Qlobal Cənub ölkələri də daxil olmaqla bütün bəşəriyyətin xeyrinə xidmət etməsi üçün çıxış edir. Çinlə əməkdaşlığa istiqamətlənmə rəqəmsal və intellektual fərqlərin aradan qaldırılmasına kömək edir və bu, ölkəmiz üçün çox doğru seçimdir.

“Prezident İlham Əliyev Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının 80 illiyinə həsr olunmuş iclasdakı çıxışında süni intellektin, rəqəmsal texnologiyaların və məlumatların rəqəmsallaşdırılmasının əhəmiyyətini vurğulayıb. Bu vacib siqnaldır və mən Azərbaycanın süni intellektin inkişafı üçün böyük potensialını görürəm”, - Lançjou Universitetinin Mərkəzi Asiya Tədqiqatları İnstitutunun professoru Renyin Li bildirib. Onun sözlərinə görə, Çin innovativ və yüksək texnoloji istehsalların, o cümlədən AI sahəsinin inkişafında yardım göstərməyə hazırdır.

Belə tərəfdaşlıq ölkəmiz üçün son dərəcə vacibdir, çünki bu gün Çin AI patentlərinin sayına görə dünya liderlərindən biri kimi tanınıb. Burada ən böyük AI startapları – “Baichuan”, “Zhipu AI” və “MiniMax” fəaliyyət göstərir, “Baidu”, “Alibaba”, “Tencent” və “Huawei” kimi böyük şirkətlər süni intellekti fəal şəkildə inkişaf etdirir, “SenseTime” və “Megvii” kimi “unicorn” şirkətləri isə yeni bazarlar formalaşdırır.

Çinli tərtibatçılar açıq mənbə kodlu yeni “DeepSeek-R1” modelini son dərəcə aşağı qiymətlə və minimal sayda mikrosxemlərdən istifadə edərək işə salıblar, ABŞ və Avropadan olan rəqiblərini hiss olunacaq dərəcədə qabaqlayırlar. Professor Renyin Linin sözlərinə görə, onun ölkəsində AI təlimi üçün ideal platforma formalaşdırılıb. Aktiv rəqəmsallaşma sayəsində AI internet xidmətlərində, maliyyə, təhlükəsizlik və sənaye sahəsində kütləvi şəkildə tətbiq edilir - Çin bu təcrübə və biliklərini Azərbaycanla bölüşməyə hazırdır.