«SÜLH KÖRPÜSÜ»

Ermənistanla Azərbaycan arasında Qarabağ uğrunda baş vermiş, dünya birliyinin heç cür Azərbaycana qarşı təcavüz kimi qiymətləndirmək istəmədiyi münaqişə təxminən 30 il davam edib. Bu müddət ərzində o, nəinki böyük fəlakətlərə səbəb olub, həm də belə demək mümkünsə, tarixi və siyasi yaddaşı «zənginləşdirib». O cümlədən münaqişə diplomatiyası kimi həssas sahədə. Bu sözləri müəyyən qədər də olsa, ATƏT-in Minsk qrupuna da aid etmək olar. Tamamilə faydasız qurum olan Minsk qrupu fəaliyyət göstərdiyi uzun illər ərzində problemin həllində irəli bir addım belə, ata bilməyib. Qrupun artıq istefaya çıxmış həmsədrləri onu açıq şəkildə «pensiyaçılar klubu» adlandırırdılar. Buna baxmayaraq, orada parlaq fiqurlara da rast gəlinirdi. Məsələn, 2004-cü ildə Fransadan ATƏT-in Minsk qrupuna həmsədr olaraq, keçmiş zabit və təcrübəli diplomat Bernar Fasye təyin olunmuşdu. O, keçirdiyi mətbuat konfranslarında münaqişənin detallarını açıqlamasa da, «siyasi fəlsəfə» mövzusunda uzun-uzadı söhbətlər edir, jurnalistləri (onlar isə öz auditoriyalarını) hər vəchlə inandırmağa çalışırdı ki, müharibə çıxış yolu deyil, keçmişə deyil, irəli baxmaq lazımdır və s. Belə mətbuat konfranslarından birində Fasye demişdi: «Müharibəyə başlamaq asandır. Amma onu harada və nə vaxt bitirməyin lazım gələcəyini heç kim bilmir». Diplomat müharibənin artıq getdiyini, «münaqişənin dondurulması»nın hələ sülh demək olmadığını dilə gətirmirdi.

İndi isə müharibə bitib. Azərbaycan bu yaxınlarda Qarabağdakı möhtəşəm qələbəsinin beşinci ildönümünü parad və atəşfəşanlıqlarla təntənəli şəkildə qeyd edib. Bakı artıq çoxdan bildirir ki, müharibə səhifəsini çevirməyin vaxtıdır. İndi ən vacibi hərtərəfli sülh sazişinin imzalanmasıdır. Lakin cəmiyyətlərarası dialoq alətləri də bir o qədər önəmlidir. «Münaqişə təfəkkürü»ndən uzaqlaşılması işində bu, çox işə yaraya bilər.

Belə alətlərdən biri də Azərbaycan və Ermənistan ekspertləri arasında «Sülh körpüsü» adının verildiyi dialoqdur. Onun ilk mərhələsi oktyabrın 21-22-də İrəvanda keçirilib. Həmin günlərdə AZAL-a məxsus təyyarə ilk dəfə İrəvana enərək, azərbaycanlı görüş iştirakçılarını Ermənistan paytaxtına çatdırıb. Bir ay sonra – noyabrın 21-22-də isə ermənistanlı ekspertlər Bakıya gəlib, burada azərbaycanlı həmkarları ilə görüşüb, həmçinin Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyevin qəbulunda olublar. Ekspert Areq Koçinyanın sözlərinə görə, Hacıyev ondan Azərbaycan üçün müharibənin bitdiyini Ermənistan cəmiyyətinə çatdırmasını xahiş edib. «Onlar müharibəsiz bu vəziyyət əsasında sülh qurmaq istəyir, Ermənistanla hərtərəfli və uzunmüddətli sülhə can atırlar. Bu sülhdə Azərbaycan tərəfinin heç bir ərazi iddiası olmayacaq», - deyə Koçinyan qeyd edib.

Görüş iştirakçıları bəlli səbəblərdən müzakirə olunmuş məsələlər, gəlinən nəticələr haqda detalları açıqlamağa tələsmirlər. Bununla belə, ümumi ab-hava aydındır: indi dövlət sərhədinə çevrilmiş keçmiş təmas xəttinin hər iki tərəfində yaşayan insanlar ədəbi düşmənçilik və nifrət şəraitində qala bilməzlər. Hər iki ölkə dinc gələcəyə layiqdir və bunun üzərində işləmək lazımdır.

Sülhməramlılığa yeni baxış

1990-cı illərin əvvəlləri və 2020-ci ilin payızındakı aktiv döyüş fazalarını istisna etsək, müharibə dövründə belə, Azərbaycanla Ermənistan bir-birindən tam təcrid olunmayıb. Bakıda keçirilən beynəlxalq forumlarda vaxtaşırı Ermənistan nümayəndələri də iştirak edib. 2010-cu ildə Azərbaycanda keçirilən Dünya Dini Forumunun iştirakçıları arasında erməni katolikosu II Qaregin də var idi. 2015-ci ildə isə Ermənistan idmançıları 1-ci Avropa Oyunlarına qatılmışdılar. Təbii ki, qalmaqallar da olurdu. 2012-ci ildə keçirilən «Eurovision» mahnı müsabiqəsində Ermənistanın iştirakı, daha doğrusu, iştirak etməməsilə bağlı yaşananları yada salmaq kifayətdir. O zaman Ermənistan nümayəndə heyəti əvvəlcə xüsusi təhlükəsizlik zəmanəti tələb etmiş, bu zəmanəti aldıqdan sonra belə, tədbirdə iştirakdan boyun qaçırmışdı. Buna görə ölkə Avropa Yayım Birliyi tərəfindən cərimələnmişdi. Daha səs-küylü qalmaqal isə İrəvanda keçirilən ağır atletika üzrə Avropa çempionatı zamanı baş vermişdi. Turnirin 2023-cü il aprelin 15-də təşkil olunmuş açılış mərasimi zamanı yerli dizayner Aram Nikolyan Azərbaycan bayrağını yandırmış, nəticədə, baş verənlərə etiraz edən Azərbaycan yığması turniri tərk etmişdi. Bu azmış kimi, iki gün sonra – aprelin 17-də Azərbaycan və Türkiyə bayraqları bayraq dirəkləri doğranmış vəziyyətdə tapılmışdı.

Belə bir şəraitdə «xalq diplomatiyası»nın təşkilinə dəfələrlə cəhdlər göstərilib. Bu, əsasən müxtəlif qeyri-hökumət təşkilatlarının fəallarının görüşləri səviyyəsində keçirilir, üstəlik, üçüncü dövlətlərin himayəsi ilə baş tuturdu. Belə görüşlər daha çox Tbilisidə, bəzən isə Avropa ölkələrində keçirilirdi. Düşünülürdü ki, «xalq diplomatiyası» etimad mühitinin yaradılmasına, iki ölkə vətəndaşlarında bir-birinə nişangah kimi yox, dialoq tərəfdaşı kimi baxması vərdişini yarada, «buzları əridə» bilər və s. Bu cür layihələri Ermənistan hakimiyyəti də dəstəkləyirdi. Bu layihələr vasitəsilə cəmiyyətə mesajın ötürülməsinə cəhd olunurdu: gəlin elə indi dostluğa başlayar, yolları açaq, «blokada»nı dayandıraq, qalan məsələlərə sonra baxarıq. Bu isə Bakını təbii olaraq qəzəbləndirir, ən azı təəccübləndirirdi: ölkə ərazisinin 20%-nin işğal altında olduğu, bir milyon azərbaycanlı qaçqının öz ev-eşiyinə qayıda bilmədiyi şəraitdə necə «elə indi başlamaq» olar? Çox tez deyil?

Qəribədir ki, belə sülhməramlı görüşlərin əksər təşkilatçısı 44 günlük Vətən müharibəsindən və 2023-cü ildəki antiterror əməliyyatlarından sonra kölgəyə çəkilib. Belə çıxır ki, xarici qrantlar hesabına həyata keçirilən «xalq diplomatiyası» erməni əsgərlərin Şuşa və ya Cəbrayılda dayandıqları zaman lazım imiş. İndi Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünü təmin etməsindən sonra ona ehtiyac yoxdur?

Nəhayət, indi təşkil olunan ekspert görüşlərində dialoqun tam yeni fəlsəfəsi nümayiş etdirilir – dırnaq işarəsinin olmadığı xalq diplomatiyası. Münaqişə hərbi-siyasi yolla həll edilib, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü bərpa olunub, tərəflər arasında sülh sazişi ABŞ-də paraflanıb və artıq dialoqun vaxtıdır. Üstəlik, bütün bunlar xarici qrantlar olmadan baş verir.

Vəziyyətə başqa bir baxış da var. Hazırda sülh prosesinin rəsmi trekində fasilə müşahidə olunsa da, müvafiq sənəd 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda paraflanıb. Bakının dəfələrlə təkrarladığı kimi, hərtərəfli sülh sazişinin imzalanması üçün Ermənistanın öz konstitusiyasına dəyişiklik etməsi vacibdir. Söhbət onun preambulasından gedir. Konstitusiyanın həmin hissəsində Ermənistanın müstəqillik aktına istinad var, orada isə «miatsum»a, yəni Qarabağın ilhaqı qərarına istinad olunur. Hər halda, İrəvan artıq konstitusiya dəyişikliyinə hazırlaşdığını bildirir. Amma orada konkret olaraq hansı dəyişikliklərin ediləcəyi açıqlanmır. Baş nazir Nikol Paşinyan bildirib ki, 2026-cı ilin iyununda keçiriləcək parlament seçkisindən sonra konstitusiya dəyişikliyi ilə bağlı referendum təşkil olunacaq. Onun bu qərarı anlaşılandır: hökumət başçısı referenduma daha inamlı getmək istəyir. Amma bu, həm də onu göstərir ki, sülh prosesindəki fasilə ən azı 2026-cı ilin yayına, bəlkə də payızınadək davam edəcək.

Bu aradan, tərəflər arasında artıq iki önəmli hadisə baş verib. Birincisi, Qazaxıstan və Rusiyadan daşınan taxıl yükü Azərbaycan ərazisindən keçməklə Ermənistana çatdırılıb, ikincisi, ekspertlər arasında dialoq başlayıb. Yəni sülh prosesi rəsmi xətdən kənarda da fəal şəkildə işləyir və burada «Sülh körpüsü» də öz rolunu oynayır.

Bu sülhməramlıların sayı çox azdır?

Hələlik ekspertlər arasında gedən dialoqun hansısa nəticələrindən danışmaq tezdir. Birincisi, hələ yalnız iki görüş keçirilib və «Sülh körpüsü» hələ yolun başlanğıcıdır. İkincisi, ekspertlər, jurnalistlər və vətəndaş cəmiyyəti fəalları nə qədər istəsələr də, miqyaslı diplomatik qərarlar hazırlaya, onları həyata keçirə bilməzlər. Ekspertlər arasındakı dialoqun vəzifələri tam başqadır və onlar ictimai rəy sahəsinə aiddir. Amma bu sahədə də hər şey o qədər də sadə deyil. Bəli, müharibə hər iki ölkə üçün böyük faciə idi. Lakin Azərbaycanda əhalinin böyük əksəriyyəti əmindir ki, biz öz hərbi vəzifəmizi yerinə yetirmişik. İndi dayanmaq, dinc gələcək qurmaq lazımdır. Bu, əlbəttə ki, dünənki düşmənlə «qucaqlaşmaq» demək deyil. Sovet İttifaqı dövrünün kədərli siyasi təcrübəsi hələ unudulmayıb: yüksək tribunalarda xalqların dostluğu haqqında danışılır, azərbaycanlı sənətçilər İrəvanda çıxışlar edir, erməni dairələr isə arxa planda Qarabağda separatçı qiyam hazırlayırdılar. Bəli, bu gün Azərbaycan sülh yolu ilə getməyə hazırdır. Amma tarixi yaddaşı unutmağa, bu yolu «qaçaraq keçməyə» yox.

Ermənistanda isə vəziyyət fərqlidir. Burada revanşist əhvali-ruhiyyə hələ də özünü göstərməkdədir. Erməni millətçi dairələri oktyabr görüşündən sonra Azərbaycanın nümayəndə heyətinin tərkibinə etirazlar da ediblər. Məsələ ondadır ki, heyətdə xüsusilə bir vaxtlar Laçın-Şuşa yolundakı keçirilmiş aksiyalara qatılmış ekofəallar da var. İndi isə ittihamlar elə erməni nümayəndələrə yönəlib. Millətçilər deyirlər ki, «Azərbaycan zindanlarında erməni əsirlərin əzab çəkdiyi», «Artsax qaçqınlarının məsələsinin həll olunmadığı» şəraitdə Bakıya necə səfər etmək olar və s.

Bir sözlə, Ermənistan cəmiyyətində revanşist əhvali-ruhiyyə kifayət qədər güclüdür. Lakin onun real gücünü yalnız gələn il keçiriləcək parlament seçkisindən sonra qiymətləndirmək mümkün olacaq. Aydındır ki, ictimai rəy üzərində hələ çox iş aparılmalıdır. Xüsusilə Ermənistanda. Buna yalnız ekspertlər arasında dialoq kifayət etməz.