ETİBARLI TƏRƏFDAŞ

Son illərdə Azərbaycanda dövlət qurumları və sahibkarlar arasında dialoq iqtisadi inkişafın əsas alətlərindən birinə çevrilib. Bu, xüsusilə gömrük sektorunda özünü göstərir. Bu sahədə proseslərin səmərəliliyi ticarətin sürətinə, ixrac potensialına və ölkənin logistik cəlbediciliyinə birbaşa təsir edir.

Artıq üçüncü ildir ki, ilin sonunda “Gömrük-Biznes” forumu - açıq dialoq platforması keçirilir. Bu forum sadəcə cari məsələlərin müzakirəsi deyil, həm də etimada, proqnozlaşdırıla bilən və rəqəmsal inteqrasiyaya əsaslanan uzunmüddətli qarşılıqlı əlaqə modeli qurmaq cəhdidir.

Vahid zəncir

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev forum ərəfəsində “Etibarlı Tərəfdaş Konsepsiyası”nın həyata keçirilməsi üzrə tədbirlər planını təsdiq edərək, gömrük-biznes inkişafının yeni modelinin yaradılması üçün zəmin yaradıb. Bu sənədlə xarici iqtisadi fəaliyyətin tənzimlənməsinə müasir yanaşma müəyyən olunur. Burada dövlət və biznes iki əks tərəf kimi deyil, vahid, nəticəyə yönəlmiş ticarət zəncirinin iştirakçıları kimi çıxış edir.

Prezident Administrasiyasının İqtisadi məsələlər və innovativ inkişaf siyasəti şöbəsinin müdiri Şahmar Mövsümov forumun açılışında qeyd edib ki, bu konsepsiya gömrük-biznes əməkdaşlığında idarəetmənin təkmilləşdirilməsini, xarici iqtisadi fəaliyyətin beynəlxalq ticarət təchizat zəncirlərinin yeni tələblərinə uyğunlaşdırılmasını və ticarətin asanlaşdırılmasını hədəfləyir: “Sənəd sahibkarlıq subyektlərinin maraqlarının qorunmasını, gəlir sahələrinin artırılmasını və gömrük xidmətlərinin modernləşməsini təmin edəcək. Konsepsiya çərçivəsində biznes subyektlərinə daha çevik ixrac mexanizmləri təqdim olunur, “Made in Azerbaijan” brendinin beynəlxalq ticarət platformalarında təşviqi dəstəklənir və milli daşıyıcılar qlobal şirkətlər üçün etibarlı müraciət subyektlərinə çevrilirlər”.

Bu məqamda qeyd edək ki, “Etibarlı tərəfdaş” modeli qanunvericiliyə ciddi əməl edən və dövlət tərəfindən yaradılan imkanlardan səmərəli istifadə edən iqtisadi subyektlərə şamil olunacaq. Bu yanaşma işgüzar mühitdə etimadı gücləndirir, özünüqiymətləndirmə institutunu inkişaf etdirir və etibarlı tərəfdaşlara gömrük ödənişlərinin mərhələli ödənişindən kompleks dəstək proqramlarına qədər yeni alətlərə çıxış təmin edir.

“Bu konsepsiyanın tətbiqi Azərbaycanın biznesinin rəqabət qabiliyyətini yüksəldəcək, ixrac imkanlarını genişləndirəcək və ölkəmizi beynəlxalq ticarət zəncirində etibarlı tərəfdaş kimi mövqeyini möhkəmləndirəcək”, - Ş.Mövsümov vurğulayıb. O, forum zamanı sahibkarların yeni mexanizmlər barədə maksimum dərəcədə ətraflı məlumatlar alacağına ümid etdiyini bildirib.

Onun sözlərinə görə, son 20 ildə Azərbaycanın gömrük sistemi dərin transformasiya yolu keçib və müasir iqtisadi idarəetmə institutuna çevrilib. Bu gün gömrük xidməti rəqəmsal innovasiyalara əsaslanır, ticarət axınlarını sürətləndirir və Azərbaycanın regional logistika mərkəzi kimi rolunu gücləndirir.

“Bu sistem həm sahibkar üçün şəffaf və rahat, həm də dövlət üçün etibarlı olmalıdır” prinsipi bütün islahatların əsasına çevrilib”, - Prezident Administrasiyasının nümayəndəsi vurğulayıb.

Yaxın illərdə gömrük siyasətinin əsas istiqamətləri ticarət prosedurlarının sadələşdirilməsi, sərhəd infrastrukturunun modernləşdirilməsi, proseslərin rəqəmsallaşdırılması və qlobal təchizat zəncirlərinə inteqrasiya olacaq.

Bundan başqa, gömrük siyasətində ədalətli rəqabətin təmin edilməsi də mühüm yer tutacaq: malların qanunsuz dövriyyəsinə qarşı mübarizə, insan kapitalının inkişafı, məlumatlara əsaslanan həllərin tətbiqi, həmçinin “yaşıl gömrük” təşəbbüsü.

Dövlət Gömrük Komitəsinin (DGK) sədri Şahin Bağırov da qeyd edib ki, gömrük və biznes arasında möhkəm əməkdaşlıq yalnız daimi dialoq və açıq kommunikasiya zamanı mümkündür.

Onun sözlərinə görə, gömrük inzibatçılığının təkmilləşdirilməsi, çevik alətlərin tətbiqi və xidmətlərin keyfiyyətinin daim artırılması rəqabətli mühitin yaradılmasına və proseslərin şəffaflığının artırılmasına yönəlib.

Ş.Bağırov islahatların konkret nəticələrini də göstərib. Belə ki, ARAS risk təhlili sistemi sayəsində gömrük rəsmiləşdirilməsi vaxtı 35%, fiziki yoxlamaların sayı 22%, sərhədkeçmə vaxtı 25% azalıb. Bundan əlavə, beynəlxalq standartlara uyğun metodiki materiallar hazırlanıb, elektron bildirişlər və zəmanətlər əsasında malların buraxılışı mexanizmi tətbiq edilib.

Bu islahatlar fonunda gömrüyün maliyyə töhfəsi də artıb: 2024-cü ildə büdcəyə 6,648 milyard manat vəsait daxil olub ki, bu da 2021-ci ilin göstəricisindən 53% çoxdur.

Yenilənmiş meyarlar

DGK sədrinin müavini Natiq Şirinov “Yaşıl dəhliz” rejimindən istifadə səviyyəsinin azalması səbəblərindən ətraflı danışaraq, bunun daha şəffaf və dəqiq risk qiymətləndirmə sisteminin tətbiqi ilə bağlı olduğunu deyib. Dövlət komitəsinin kollegiyası ərizə təqdim edən sahibkarlar üçün açıq şəkildə əlçatan olan yenilənmiş meyarları təsdiq edib.

“Sahibkar “Yaşıl dəhliz” iştirakçısı statusu almaq üçün müraciət edəndə, onun fəaliyyəti konkret risk parametrləri üzrə qiymətləndirilir. Əgər risklər yoxdursa, bu zaman status verilir. Əgər bir meyar üzrə belə risk aşkar edilirsə, sahibkara açıq şəkildə nəyi düzəltmək lazım olduğu bildirilir”, - o izah edib.

N.Şirinov qeyd edib ki, normativ baza gücləndirilir, gömrük orqanları ilə biznes arasında qarşılıqlı əlaqə çərçivələri hüquqi cəhətdən daha aydın olub.

O, əlavə alqoritmləri qoşmağa və təmizlənmiş məlumatlarla işləməyə imkan verən “ARAS Pro” risk təhlili avtomatlaşdırılmış sisteminin yeni versiyasının tətbiqinə xüsusi diqqət ayırıb.

DGK-nın məlumatlarına görə, hazırda sərbəst dövriyyə üçün bəyannamələrin 38%-i üç saatdan az müddətdə emal edilir. “Yaşıl dəhliz” iştirakçıları arasında bu göstərici 55%-ə çatır.

Ümumilikdə, yaxın illər üçün strateji istiqamətlərdən biri bəyannamələrin avtomatik buraxılışına keçid olacaq. “Şərti olaraq, əgər risk sistemi özü, Rəqəmsal Gömrük Dəyəri sistemi özü hər şeyin yerli-yerində olduğunu göstərirsə, şərti olaraq 30 dəqiqə ərzində limit qoyulur”, - N.Şirinov vurğulayıb. Əgər bəyannamənin gömrük məmuru tərəfindən müəyyən edilmiş müddət ərzində təsdiqlənməsi həyata keçirilmirsə, artıq sistem özü onu avtomatik təsdiqləyəcək və malların buraxılışı həyata keçiriləcək. Bu təcrübə artıq beynəlxalq təcrübə nəzərə alınmaqla öyrənilir. İlk nəticələrin gələn ilin sonunda təqdim edilməsi planlaşdırılır.

DGK sədrinin digər müavini Fuad Məmmədov tranzit sənədlərinin rəqəmsallaşdırılmasının əhəmiyyətini vurğulayıb. Beynəlxalq alətlərin və müasir texniki nəzarət vasitələrinin tətbiqi tranzit artımına birbaşa təsir göstərir.

Xidmətlərin keyfiyyətinə nəzarət idarəsinin rəisi Adil Muradov qeyd edib ki, bu gün tranzit nəqliyyat vasitələrinin 50%-ə qədəri 50 dəqiqə ərzində buraxılır, tranzit bəyannamələrinin qaytarılması isə 1%-dən azdır. Tranzitdə “Yaşıl dəhliz” üzrə əməliyyatların payı 80%-i keçib.

Dövlət Gömrük Komitəsinin planlarına sərhəd-keçid məntəqələrində xidmət zonaları və elektron növbə ilə müasir terminalların və TIR parkların tikintisi daxildir.

Təchizat zəncirlərini sürətləndirən maliyyə

Müzakirələrin məntiqi davamı beynəlxalq inteqrasiya məsələsi olub. DGK Aparatı rəhbərinin müavini Kənan Əsədov qeyd edib ki, bu gün Azərbaycan beynəlxalq tranzit sistemlərinə qoşulmaq üçün bir sıra dövlət qurumları ilə aktiv birgə işlər aparır.

K.Əsədovun sözlərinə görə, fasiləsiz ticarət axını təkcə infrastrukturdan deyil, ticarət zəncirinin bütün elementlərinin - ödənişlərin, zəmanət alətlərinin, sənədlərin qarşılıqlı tanınmasının rəqəmsallaşdırılmasından asılıdır. Onun fikrincə, beynəlxalq zəmanət sisteminin formalaşması bank sektoru üçün əlavə impuls yaradacaq, tranzit və idxal sürətini artıracaq.

O, həmçinin aqrar sektorun dayanıqlı inkişafında gömrüyün roluna xüsusi diqqət ayırıb: gömrük rüsumları vasitəsilə yerli istehsalçıların qorunmasından güzəştlər vasitəsilə texniki modernləşmə istiqamətində dəstəyə qədər. 11 ay ərzində rüsumlardan azadolma həcmi 7% artaraq 686,4 milyon manata çatıb, damazlıq mal-qaraya görə güzəştlər isə 125% artıb.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Agentliyinin Sertifikatlaşdırma şöbəsinin müdiri Elməddin Quliyev isə bildirib ki, 2026-cı ildən etibarən mənşə sertifikatları üçün bütün müraciətlər ixtisaslaşdırılmış elektron modul vasitəsilə qəbul ediləcək. Reyestrlərin DGK-nın vahid məlumat sisteminə inteqrasiyası yüklərin rəsmiləşdirilməsini sürətləndirməyə və həqiqiliyin əl ilə yoxlanılmasını aradan qaldırmağa imkan verəcək. Xüsusilə mühüm addım aşağı və orta riskli mallar üçün öz-özünə bəyanetmə sisteminin (“self-declaration”) tətbiqi olacaq, bu zaman keyfiyyət və uyğunluq bəyannamələrini müəssisələrin özləri təqdim edəcəklər.

11 ay ərzində agentlik 87,6 min mənşə sertifikatı verib. Gələn ildən bu sertifikatlar üzrə məlumatlar elektron mənşə sertifikatlaşdırma sistemi haqqında təsdiqlənmiş protokol əsasında avtomatik olaraq Rusiya Federal Gömrük Xidmətinə göndəriləcək. Analoji protokol Belarus ilə razılaşdırılıb, qarşıda Türkiyə və Ukrayna ilə inteqrasiya var.

Qarşıdakı islahatlar həmçinin bankların və sığorta şirkətlərinin gömrük proseslərində iştirakının genişləndirilməsini nəzərdə tutur.

Azərbaycan Mərkəzi Bankının Bank nəzarəti departamentinin müdir müavini Müşviq Kərimov bildirib ki, Mərkəzi Bank bankların gömrük zəmanətlərini, sığorta şirkətlərinin isə sığorta təminatlarını elektron formada təqdim etməsini nəzərdə tutan layihə hazırlayır. Onun fikrincə, biznes proseslərinin sürətləndirilməsi yalnız dövlət qurumlarının tam inteqrasiyası və vahid rəqəmsal ekosistemində işləməsi şərtilə mümkündür. Bu mənada AMB müntəzəm olaraq Dövlət Gömrük Komitəsi daxil olmaqla müxtəlif qurumlarla görüşlər keçirir.

Layihə çərçivəsində bankların Vahid Avtomatlaşdırılmış İdarəetmə Sisteminə qoşulması davam edir. Artıq biznes subyektlərinin təxminən 80%-nə xidmət göstərən altı bank tam inteqrasiya olunub. Daha üç bank yekun sınaqdan keçir və tezliklə bu proses başa çatdırılacaq. Digər bankların qoşulması üzrə işlər davam edir. Paralel olaraq bir sığorta şirkəti sınaqdan keçir. Bu, başa çatdıqdan sonra digər sığorta bazarı iştirakçıları da sistemə qoşulacaqlar.

M.Kərimov həmçinin qeyd edib ki, Azərbaycanda təchizat zəncirlərinin maliyyələşdirilməsi üçün qanunvericilik və tənzimləyici baza yaradılır. Bunun üçün faktorinq, əks faktorinq və forfeytinq kimi alətlər istifadə ediləcək. “Sahibkarlar əlavə təminat təqdim etmədən, sadəcə debitor borcu haqqında sənədi yükləməklə maliyyə cəlb edə biləcəklər. İş digər dövlət qurumları ilə sıx əlaqədə aparılır. Mexanizm qısamüddətli perspektivdə maliyyənin əlçatanlığını artıracaq və orta və uzunmüddətli perspektivdə maliyyələşdirmə xərclərini azaldacaq”, - o vurğulayıb.

Beləliklə, “Gömrük-Biznes” forumu göstərib ki, dövlət və sahibkarlar arasında qarşılıqlı əlaqə tədricən daha strukturlaşdırılmış, texnoloji və proqnozlaşdırıla bilən yeni səviyyəyə keçir. Platformada təqdim olunan islahatlar xarici iqtisadi fəaliyyətin demək olar ki, bütün elementlərini əhatə edir: tranzit əməliyyatlarının rəqəmsallaşdırılması və risk-yönümlü sistemlərin tətbiqindən beynəlxalq zəmanət mexanizmlərinin yaradılması və biznes üçün maliyyə alətlərinin genişləndirilməsinə qədər.

Burada birləşdirici element müxtəlif dövlət qurumlarının - gömrük, maliyyə sektoru, aqrar qurumlar, sertifikatlaşdırma orqanlarının vahid məntiq üzrə işləmək istəyidir. Bu məntiq məlumatlara, şəffaflığa və proseslərin sinxronizasiyasına əsaslanır. Bu da son nəticədə həm dövlət, həm də biznes üçün xərcləri azaldır.