CƏNUBİ QAFQAZ ÜÇÜN NÜRNBERQ DƏRSİ

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin «France 24» telekanalına müsahibəsindən:

«İkinci Dünya müharibəsindən sonra Nürnberq məhkəmələrində ölüm hökmünə məhkum edilmiş bütün o nasist liderlərini təsəvvürünüzə gətirin ki, iki aydan sonra kimsə gəlib deyəcək, xahiş edirəm, onları azad edin. […] Onların törətdiyi cinayət İkinci Dünya müharibəsi zamanı nasistlərin etdiklərindən daha pis idi».

Azərbaycanda hərbi cinayətkarlar üzərində aparılmış və böyük rezonans doğuraraq fevralda başa çatmış məhkəmə prosesini adi məhkəmə epizodu və ya münaqişənin uzun xronikasına qoyulmuş formal nöqtə kimi qiymətləndirmək olmaz. Belə ki, 2026-cı il fevralın 17-də Bakı Hərbi Məhkəməsi Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərində mövcud olmuş qanunsuz separatçı rejimin keçmiş rəhbəri Ruben Vardanyan barəsində 20 il müddətinə azadlıqdan məhrumetmə qərarı çıxarılıb. Hökmə əsasən, o, cəzasının ilk 10 ilini həbsxanada, qalan hissəsini isə ciddi rejimli cəzaçəkmə müəssisəsində çəkməlidir. Vardanyan Azərbaycan Cinayət Məcəlləsinin sülh və bəşəriyyət əleyhinə cinayətlər, hərbi cinayətlər, terrorçuluq, terrorçuluğun maliyyələşdirilməsi və digər ağır əməllərlə bağlı maddələri ilə ittiham olunub.

Daha əvvəl – fevralın 5-də Qarabağdakı keçmiş separatçı rejimin daha 15 nümayəndəsinə hökm oxunub. Arayik Arutunyan, Levon Mnatsanyan, David Manukyan, David İşxanyan və David Babayan ömürlük azadlıqdan məhrum ediliblər. Bununla yanaşı, Arkadi Qukasyan və Bako Saakyan barəsində 20 il, qalan səkkiz separatçı ilə bağlı isə 15 ildən 19 ilədək azadlıqdan məhrumetmə qərarı çıxarılıb.

Bir ildən artıq idi davam edən məhkəmə prosesinin başa çatması Ermənistanın onilliklər boyu davam etmiş təcavüzü, işğalı, Azərbaycana və onun xalqına qarşı törədilmiş sistemli hərbi cinayətlərindən sonra yeni hüquqi reallığın formalaşması kimi qiymətləndirilə bilər. Bu, bir tarixi ədalət aktıdır! Bu, onilliklər boyu aşkar olmuş həqiqətin hüquqi təsbitidir: Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzü, onun ərazilərini işğal etməsi, kütləvi hərbi cinayətlər, bəşəriyyət əleyhinə cinayətlər törətməsi artıq müxtəlif şərhlərin mövzusu yox, təsdiqlənmiş faktdır! Söhbət artıq «tərəflərin versiyaları»ndan, «münaqişəyə iki baxış»dan getmir! Söhbət Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərindən, 30 illik işğaldan, yüz minlərlə məcburi köçkünün taleyindən, Xocalı soyqırımından, yüzlərlə şəhər və kəndin dağıdılmasından, mədəni və dini irsin məhvindən gedir! Bütün bunlar artıq sənədlərlə, çoxsaylı şahid ifadələri və məhkəmə qərarları ilə təsdiqlənmiş faktdır! Bu cinayətlərə görə məsuliyyət daşıyan şəxslərin «humanist» şüarları altında azad olunmalarına yönəlmiş cəhdlər isə sadəcə, siyasi manipulyasiyadan başqa bir şey deyil.

Məhkəmə tarixi məsuliyyətin forması kimi

Konkret şəxslərin mühakiməsi yalnız başlanğıcdır. İctimai şüurda haqlı bir sual qalır: Ermənistanın keçmiş rəhbərləri Levon Ter-Petrosyan, Robert Koçaryan və Serj Sarqsyan, həmçinin sabiq müdafiə naziri Seyran Ohanyan, erməni silahlı dəstələrinin komandiri olmuş Vitali Balasanyan və digərləri niyə hələ də azadlıqdadırlar? Axı, uzunmüddətli işğala və son dərəcə ağır humanitar nəticələrə aparıb çıxarmış qərarlar məhz onların siyasi və hərbi rəhbərliyi dövründə qəbul edilib. Tarixdə siyasi liderlərin öz statuslarının, yaxud zamanın arxasında gizlənməyə çalışdıqları, məsuliyyətin zamanla itib-batacağına ümid etdiyi çox nümunə var. Lakin beynəlxalq hüquq daha başqa prinsipi təsdiqləyir: hərbi və bəşəriyyət əleyhinə cinayətlərə görə şəxsi məsuliyyət var!

Bakıda ilk analoji məhkəmə prosesi Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərində mövcud olmuş qanunsuz separatçsı rejimin əsas fiqurları ilə bağlı keçirilib. Arkadi Qukasyan işğalçı rejimin ilk rəhbərlərindən idi. Separatçı layihənin siyasi cəhətdən formalaşdırılmasının başlanğıcında məhz o var idi. Bako Saakyan da uzun illər özünü «prezident» adlandıraraq, separatçılara rəhbərlik edib. İşğalın institusionallaşdırılması, təbii sərvətlərin istismarı, Azərbaycan torpaqlarında hərbi infrastrukturun möhkəmləndirilməsi onun dövründə də davam etdirilib. Arayik Arutunyana gəlincə, Saakyanın varisi məhz o olub. Arutunyanın rəhbərliyi dövründə separatçı administrasiya hərbi təxribatlarda, silahlı strukturların fəaliyyətinin koordinasiyasında fəal iştirak edib. Məhkəmə prosesi 10-dan artıq digər təqsirləndirilən şəxsi də əhatə edib. Söhbət heç də «simvolik fiqurlar»dan yox, zorakılıqda, yerli əhalinin qovulmasında (etnik təmizləmədə), maddi irsin məhvi üzərində qurulmuş bir sistemin formalaşmasında və dəstəklənməsində əsas rol almış şəxslərdən gedir. Yəni onlar baş verənlərə görə yalnız siyasi deyil, həm də hüquqi məsuliyyət daşıyırlar.

Bir çox cəhətdən rəmzi mənada da daşıyan ayrıca bir iş isə özünü xeyriyyəçi, humanitar fəaliyyətlə məşğul olan şəxs kimi təqdim edən separatçı rejimin son başçısı Ruben Vardanyanla bağlıdır. O, uzun illər maliyyə resurslarının və beynəlxalq əlaqələrin bir növ toxunulmazlığını təmin edə biləcək şəxs kimi qəbul edilib. Lakin istintaq müəyyən edib ki, Vardanyanın fəaliyyəti xeyriyyəçilik çərçivəsini çox aşıbmış. Ruben Vardanyan rejimin son mərhələsində onun əsas siyasi-maliyyə kuratorlarından birinə çevrilərək, qanunsuz qurumun saxlanılmasına, beynəlxalq arenada legitimləşdirilməsinə dəstək verib. Məhkəmə prosesi göstərib ki, başqa bir dövlətin suverenliyinin pozulmasına, qanunsuz separatçı strukturların dəstəklənməsinə nə kapital bəraət qazandıra bilər, nə də «humanitar missiya» haqqında bəyanatlar. Bəli, onun işi prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Bu, açıq şəkildə göstərir ki, qanunsuz rejimlərin, o cümlədən hərbi strukturların maliyyələşdirilməsi, siyasi lobbiçilik və informasiya dəstəyi (xüsusilə də bu işlərə faktiki rəhbərlik etməklə) «vətəndaş fəallığı» yox, hüquqazidd və cinayət xarakterli fəaliyyətə şərik çıxmaqdır.

Nürnberq və Tokio ilə paralellər

İkinci Dünya müharibəsindən sonra dünya ictimaiyyəti nasist və militarist rejimlərin cinayətlərinə hüquqi qiymətin verilməsi üçün hüquqi mexanizm yaratmışdı – Nürnberq və Tokio prosesləri. Həmin dövrdə «siyasi motivasiya», «qaliblərin ədaləti» və ya «təqsirkar axtarmadan irəliləmək lazımdır» kimi arqumentlər də səsləndirilirdi. Lakin beynəlxalq cinayət hüququ sisteminin əsasını məhz bu tribunal qoyub. Nürnberqin əsas prinsipi sadə və aydın idi: qərarlar qəbul edən, əmrlər verən şəxslər fərdi məsuliyyət daşıyır. İnsanı məhkəmədən nə vəzifə azad edir, nə status, nə də ideologiya.

Azərbaycan da öz ərazisində törədilmiş cinayətlərə görə milli ədalət mühakiməsi həyata keçirərək, bu tarixi presedentin məntiqinə uyğun davranıb. Söhbət qisasdan yox, cinayətlərin hüquqi təsbitindən, fərdi məsuliyyətin müəyyənləşdirilməsindən gedir.

Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyevin də dediyi kimi, məhkəmə qərarları uzun illər davam etmiş münaqişənin məntiqi yekunudur və bu yekun məhz hüquqi müstəvidə baş verib.

Reallığı kim yenidən yazmaq istəyir? İkili standartlar və mənəvi korluq

Məhkəmə qərarlarının çıxarılmasından praktik olaraq dərhal sonra müttəhimləri «siyasi məhbuslar» kimi təqdim etməyə çalışan qüvvələr fəallaşıblar. Onları qurban kimi göstərmək, yaxud Azərbaycan məhkəməsinin qərarlarına şübhə salmaq cəhdləri ortaya haqlı sual çıxarır: həmin şəxslərin rəhbərliyi altında Azərbaycan şəhərləri dağıdılarkən, dinc sakinlər qətlə yetirilərkən bu qüvvələrin səsi niyə çıxmırdı? Axı, insan hüquqları seçici yanaşma ilə tətbiq edilə bilməz. Onilliklər boyu yüz minlərlə azərbaycanlı qaçqın və məcburi köçkünün çəkdiyi əzabları «görməyən», indi isə ağır cinayətlərə görə məhkum olunmuş şəxslərin taleyi ilə bağlı «narahatlıq» ifadə etmək… Bu, mümkün deyil.

Bu kontekstdə bir sıra beynəlxalq qurumun, xüsusilə «Amnesty International», həmçinin Avropa və ABŞ-də fəaliyyət göstərən bir sıra erməni lobbi təşkilatlarının, xarici parlamentlərin ayrı-ayrı deputatlarının, Avropa Parlamenti üzvlərinin, media simalarının mövqeyi diqqət çəkir. Rusiyadakı bəzi siyasi şərhçilər də səssiz qalmayıb. Məsələn, Vladimir Solovyov, Semyon Baqdasarov, Marqarita Simonyan, Sergey Kurginyan və s.

Obyektivlik təcavüzkarlar qurban arasında süni balans yaratmaq deyil. Obyektivlik faktların qəbul olunmasıdır.

Məhkum edilmiş şəxslərlə bağlı Ermənistanın keçmiş liderləri Levon Ter-Petrosyan, Robert Koçaryan və Serj Sarqsyan, həmçinin bu ölkənin sabiq hərbi rəhbərliyi, o cümlədən Seyran Ohanyan, Vitali Balasanyan da bəyanatlar səsləndiriblər. Halbuki Azərbaycana qarşı təcavüz məhz onların siyasi və hərbi rəhbərliyi dövründə başlayıb, işğalçı rejimin möhkəmlənməsi məhz onların iştirakı ilə baş verib. İndi bu şəxslərin öz qərarlarının nəticələrindən uzaq durmaq cəhdləri tarixi məsuliyyətdən yayınmaq istəyi kimi görünür.

Levon Ter-Petrosyanın 1993-cü ildə «Yerkrapa» yaraqlılarının qarşısında etdiyi radikal nasist çıxışı ictimaiyyətin yaddaşındadır. Serj Sarqsyanın müsahibələri, o cümlədən Tomas de Vaala müsahibəsi də unudulmayıb. Bundan başqa, Ermənistan ictimaiyyəti Robert Koçaryanın 1999-cu ildə ölkə parlamentində baş vermiş faciəvi hadisə haqda səsləndirdiyi fikirləri, yəqin ki, yaxşı xatırlayır. Belə bir vəziyyətdə onların məhkum edilmiş şəxslərin müdafiəsinə qalmaq cəhdləri sanki özlərinin nə vaxtsa məhkəmə qarşısına çıxarılma perspektivindən uzaqlaşmaq arzusuna daha çox bənzəyir.

Tövbə sülhə aparan yol kimi

Azərbaycanla Ermənistan sülhə doğru gedir. Ermənistan Konstitusiyasından Azərbaycan ərazilərinə iddiaların çıxarılması tərəflər arasında sülh sazişinin imzalanmasına yol açacaq. Lakin günahların etirafı olmadan münasibətlərin həqiqi və səmimi normallaşması mümkün deyil. Avropanın İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı tarixi göstərib ki, keçmiş düşmənlər arasında real normallaşma yalnız tövbə ilə, məsuliyyətin qəbul olunması ilə mümkündür. İşğalda iştirak etmiş şəxsləri qəhrəmanlaşdırmaq, onları «mübariz» kimi təqdim etmək cəhdləri regionu dayanıqlı sülhdən uzaqlaşdırır. Bəli, Ermənistan bu çətin, lakin zəruri yolu keçməlidir. Nə qədər ki, bu hadisələrə dövlət qiyməti, həmçinin mənəvi qiymət verilməyib, barışıqdan danışmaq səmimi görünməyəcək. Təcavüzü, işğalı, hərbi cinayətləri etiraf etmək, Xocalı soyqırımına siyasi və mənəvi qiymət vermək lazımdır. Gələcək barədə dialoq yalnız bundan sonra qarşılıqlı ittihamlar üzərində deyil, yalandan təmizlənmiş tarixi əsas üzərində qurula bilər.

Azərbaycanda keçirilmiş sözügedən məhkəmə prosesi hüquqi yekunlaşdırmanın başlanğıcına çevrilib. Lakin regionda qəti sülh yalnız həqiqətin qeyd-şərtsiz qəbul olunması ilə mümkündür – heç bir ikili standart olmadan, cinayətkarların qurban kimi təqdim olunmasına cəhd göstərilmədən. Bu gün Azərbaycan öz addımı atıb. Bu, hüquqi dövlət addımıdır. Məhkəmə prosesləri göstərib ki, ərazi bütövlüyünün bərpası ədalətin də bərpası ilə müşayiət olunur. Aşkar olanı yenidən yoxlamağa nə qədər cəhdlər göstərilsə də, fakt faktlığında qalır. Məsuliyyət olmadan sülh, tövbə olmadan barışıq yoxdur. Tarix artıq öz hökmünü verib. İndi növbə onu inkar etməyə çalışanlarındır.