“İNCƏ TƏNZİMLƏMƏ” SİYASƏTİ

Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) uçot dərəcəsini 6,5% səviyyəsində saxlamaq barədə son qərarı maliyyə bazarı və bütövlükdə iqtisadiyyat üçün mühüm ismarış olub. Davam edən qlobal qeyri-müəyyənlik fonunda tənzimləyici nümayiş etdirir ki, pul-kredit siyasətinin aktiv yumşaldılması dövrü, ehtimal ki, daha ehtiyatlı fazaya yaxınlaşır.

Bununla yanaşı, AMB təkcə uçot dərəcəsini deyil, həm də faiz dəhlizinin parametrlərini dəyişməz saxlayıb: aşağı hədd 5,5%, yuxarı hədd isə 7,5% səviyyəsində.

Hazırkı faiz dərəcəsi son dörd ilin minimum səviyyəsində qalır və artıq o həddə yaxındır ki, pul-kredit siyasəti iqtisadiyyata nə həddindən artıq məhdudlaşdırıcı təsir göstərir, nə də onun həddindən artıq qızmasını stimullaşdırır.

Transmissiya mexanizmi

2026-cı ilin əvvəlindən faiz dəhlizinin parametrləri üç dəfə müzakirə olunub. İki iclasda dərəcə dəyişdirilmədən saxlanılıb, fevralda isə Mərkəzi Bank onu 25 bənd azaldaraq indiki 6,5% səviyyəsinə endirmək qərarına gəlib. Bundan sonra tənzimləyici fasilə götürərək inflyasiya proseslərinin davamlılığının və xarici amillərin daxili iqtisadiyyata təsirinin qiymətləndirilməsinə diqqət yetirib.

AMB-nin məlumatında vurğulanıb ki, qərar faktiki və proqnozlaşdırılan inflyasiya, qlobal maliyyə konyunkturu, geosiyasi risklər, habelə monetar qərarların iqtisadiyyatın real sektoruna ötürülməsinin effektivliyi nəzərə alınmaqla qəbul edilib. Məhz sonuncu amil bu gün Azərbaycanın pul-kredit siyasəti üçün əsas çağırışlardan birinə çevrilir.

İnflyasiya təzyiqinin azalmasına baxmayaraq, beynəlxalq maliyyə institutları hesab edirlər ki, siyasətin daha da yumşaldılması üçün imkanlar məhdud olaraq qalır. “Fitch Ratings” beynəlxalq agentliyinin hesabatında bildirilib ki, Azərbaycanda pul-kredit siyasətinin transmissiya mexanizmi hələ formalaşma mərhələsindədir. Agentliyin qiymətləndirmələrinə görə, bank sektorunun yüksək likvidliyi və iqtisadiyyatın davam edən dollarlaşma səviyyəsi uçot dərəcəsinin kreditlərin dəyərinə və iqtisadi aktivliyə təsirini zəiflədir. 2025-ci ilin sonuna olan vəziyyətə görə, ölkədə depozitlərin dollarlaşma səviyyəsi 36,8% təşkil edirdi, hərçənd bu göstərici tədricən azalır.

“Fitch Ratings”in analitikləri hesab edirlər ki, 2026-cı il ərzində faiz dərəcəsinin daha da azaldılması imkanları olduqca məhdud olacaq. Bununla yanaşı, agentlik Mərkəzi Bankın daxili maliyyə alətlərinin inkişafı və bir günlük AZIR dərəcəsinin hesablanma mexanizminin təkmilləşdirilməsi istiqamətində atdığı addımları müsbət qiymətləndirir ki, bu da perspektivdə monetar siyasətin effektivliyini artırmalıdır.

“ING Group”un analitikləri isə daha yumşaq ssenari gözləyirlər. Onlar hesab edirlər ki, AMB 2026-cı ilin ikinci rübündə uçot dərəcəsini 6,5% səviyyəsində saxlayacaq, lakin artıq üçüncü rübdə onu 6,25%-ə, sonra isə 2027-ci ilin ikinci rübündə 6%-ə endirə bilər. “Fitch Solutions” da eyni fikiri bölüşür. O, cari ilin sonuna qədər uçot dərəcəsinin tədricən 6%-ə endirilməsini gözləyir.

Əlavə yumşalma perspektivləri birbaşa inflyasiya dinamikasından və xarici mühitdən asılıdır. Əsas risklərdən biri Yaxın Şərqdəki gərginlik fonunda qlobal neft qiymətlərinin mümkün artımıdır. Bu, Azərbaycan üçün ikili effekt yaradır: bir tərəfdən ixrac gəlirləri artır, digər tərəfdən inflyasiya təzyiqi güclənir.

Məhz buna görə Beynəlxalq Valyuta Fondu (IMF) Mərkəzi Banka inflyasiyanın sürətlənməsi halında siyasətin sərtləşdirilməsinə hazır olmağı tövsiyə edir. Fond hesab edir ki, Azərbaycanda inflyasiya 2026-cı ildə təxminən 6% təşkil edə bilər ki, bu da monetar sabitlik üçün həssas səviyyə olaraq qalır.

Azərbaycan üçün dünyanın ən böyük mərkəzi banklarının siyasəti də əlavə əhəmiyyət daşıyır. ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi (FED) 2026-cı ilin aprelinin sonunda baza faiz dərəcəsini 3,5-3,75% səviyyəsində saxlayaraq davam edən qlobal inflyasiya riskləri şəraitində ehtiyatlılıq nümayiş etdirib.

Bu, Azərbaycan üçün nisbətən rahat xarici fon formalaşdırır. FED və AMB-nin dərəcələri arasında sabit fərqin qorunması manatlı aktivlərin cəlbediciliyini dəstəkləməyə və valyuta bazarına təzyiqi azaltmağa kömək edir.

Ölkə daxilində Mərkəzi Bankın hazırkı siyasəti artıq daha dayanıqlı makroiqtisadi mühitin formalaşmasına kömək edir. İnflyasiya nəzarət altında qalır, bank sistemi yüksək likvidliyi qoruyub saxlayır, kredit aktivliyi isə tədricən pulun dəyərinin yeni şərtlərinə uyğunlaşır. Bununla belə, tənzimləyici aydın şəkildə yumşaq pul-kredit siyasətinə həddindən artıq sürətli keçiddən qaçır. Qlobal qeyri-sabitlik və davam edən xarici risklər fonunda AMB, çox güman ki, ehtiyatlı yanaşmaya sadiq qalmağa davam edəcək, tədricən və düşünülmüş qərarları üstün tutacaq.

İnflyasiya ilə iqtisadiyyatın dəstəklənməsi arasında

Mərkəzi Bankın yenilənmiş makroiqtisadi proqnozları göstərir ki, tənzimləyici güclənən xarici turbulentlik fonunda iqtisadiyyatın perspektivlərini getdikcə daha ehtiyatla qiymətləndirir. Əgər hələ fevralda AMB 2026-cı ildə ÜDM-in artımını 2,4% gözləyirdisə, indi bu rəqəm 1,1%-ə endirilib. Eyni zamanda qeyri-neft-qaz sektorunun artımı 4%-dən 3,2%-ə yenidən baxılıb. Bununla belə, qeyri-neft sektorunun müsbət dinamikasının qorunması faktının özü Azərbaycan iqtisadiyyatının struktur davamlılığının mühüm göstəricisi olaraq qalır.

2027-ci il üçün AMB iqtisadi artımın 3,2%-ə, qeyri-neft-qaz sektorunun isə 4,7%-ə sürətlənməsini gözləyir. Bu, onu göstərir ki, tənzimləyici indiki yavaşlamanı uzunmüddətli tənəzzülün başlanğıcı kimi deyil, daha çox qlobal risklərə uyğunlaşmanın müvəqqəti fazası kimi nəzərdən keçirir.

Xüsusilə diqqətəlayiqdir ki, iqtisadi artımın yenidən baxılması ilə eyni vaxtda AMB qlobal neft və qaz qiymətləri üzrə gözləntiləri əhəmiyyətli dərəcədə artırıb.

İlk baxışdan belə dinamika iqtisadiyyatın perspektivlərini yaxşılaşdırmalı idi, nəzərə alsaq ki, enerji sektoru Azərbaycanın ixrac gəlirləri və büdcə daxilolmalarında yüksək rol oynayır. Lakin hazırkı qlobal vəziyyətlə bağlı paradoks odur ki, enerji resurslarının qiymətlərinin artımı inflyasiya risklərinin güclənməsi və qlobal ticari şəraitin pisləşməsi ilə müşayiət olunur.

Məhz bu amilə AMB-nin sədri Taleh Kazımov xüsusi diqqət yetirib. Onun sözlərinə görə, geosiyasi gərginlik, ilk növbədə, Yaxın Şərqdəki münaqişə, təchizat zəncirlərinin pozulması, nəqliyyat və sığorta xərclərinin artması, həmçinin qlobal enerji bazarlarının volatilliyinin yüksəlməsi vasitəsilə xarici inflyasiya amillərinin təsirini gücləndirib.

Əslində, Azərbaycan hazırda idxal inflyasiyasının klassik təsirini yaşayır. Bu zaman qiymət artımlarının əhəmiyyətli hissəsi daxili deyil, xaricdə - artan əmtəə və logistika xərcləri və ticarət tərəfdaşı ölkələrdə inflyasiya prosesləri vasitəsilə yaranır.

Təsadüfi deyil ki, AMB 2026-cı il üçün inflyasiya proqnozunu 5,5%-dən 5,9%-ə, 2027-ci il üçün isə 4%-dən 4,5%-ə yüksəldib. Bununla yanaşı, o birbaşa qeyd edir ki, inflyasiyanın əsas hərəkətverici qüvvəsi məhz təklif amilləridir, daxili tələb deyil.

T.Kazımov vurğulayıb ki, ticarət tərəfdaşı ölkələrdəki inflyasiya artıq Azərbaycanda daxili qiymətlərə 2,79 faiz bəndi (f.b.) yüksəldici təsir göstərib. Əlavə təzyiqi kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçılarının qiymət artımı təmin edib ki, onun təsiri daha 1,78 f.b. olaraq qiymətləndirilir.

Eyni zamanda, Mərkəzi Bankın rəhbəri manatın sabit məzənnəsinin əsas antiinflyasiya aləti kimi mühüm roluna diqqət çəkib. Belə ki, martda manatın nominal effektiv məzənnəsinin ötən ilin analoji dövrü ilə müqayisədə 4,6% möhkəmlənməsi inflyasiya təzyiqini təxminən 1 f.b. azaltmağa imkan verib. Bu, güclənən xarici inflyasiya fonunda bir növ amortizator rolunu oynayıb.

Bundan əlavə, AMB-nin rəhbəri vurğulayıb ki, tənzimləyici, hələ ki, başqa valyuta modelinə keçməyi nəzərdən keçirmir. T.Kazımovun qeyd etdiyi kimi, Mərkəzi Bankın “rejimin dəyişdirilməsi ilə bağlı nə bir baxışı, nə də səbəbi var”, sabit məzənnənin qorunması isə makroiqtisadi sabitliyin təmin edilməsinin əsas elementi olaraq qalır.

Bu mövqe xüsusilə hazırkı şəraitdə diqqətəlayiqdir, çünki inkişaf etməkdə olan bazarları olan bir çox ölkə milli valyutaların yüksək volatilliyi və inflyasiyanın sürətlənməsi ilə üzləşir.

Xarici konyunktur

İnflyasiya proqnozlarının yenidən baxılmasına və iqtisadi artımın yavaşlamasına baxmayaraq, Mərkəzi Bankın son qiymətləndirmələri ödəniş balansı və valyuta bazarı mövqelərinin nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşılaşdığını göstərir.

Dövlət Gömrük Komitəsinin statistikasına görə, artıq 2026-cı ilin birinci rübündə Azərbaycanın xarici ticarətinin müsbət saldosu 1,4 milyard dollar təşkil edib ki, bu da ötən ilin analoji dövrünün göstəricisini 93,3% üstələyir. Bu, təkcə dünya enerji bazarlarında əlverişli qiymət konyunkturu deyil, həm də son illərdə hakimiyyətin “stavka” qoyduğu qeyri-neft ixracının tədricən genişlənməsini əks etdirir.

Məhz bu amillərin birləşməsi Mərkəzi Banka ödəniş balansının cari əməliyyatlar hesabı üzrə proqnozu əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırmağa imkan verib. Əgər hələ fevralda AMB 2026-cı ildə cari əməliyyatlar hesabı üzrə profisiti 2,8-3 milyard dollar gözləyirdisə, indi bu rəqəm demək olar ki, iki dəfə yüksəlib: 5,5 milyard dollara qədər. 2027-ci il üçün gözləntilər də artım istiqamətində yenidən baxılıb — 4,4 milyard dollara qədər.

AMB-nin sədri bu cür yenidən baxışı birbaşa olaraq Azərbaycanın əsas ixrac mallarının qiymətlərinin artması və qeyri-neft ixracının davam edən güclənməsi ilə əlaqələndirib.

Xüsusilə diqqətəlayiqdir ki, davam edən qlobal risklər fonunda Azərbaycanın valyuta bazarı xarici valyuta təklifinin dayanıqlı artıqlığı əlamətləri nümayiş etdirir. Bu, artıq son illər üçün olduqca qeyri-adi vəziyyətə gətirib çıxarıb: mart-apreldə AMB, ümumiyyətlə, valyuta hərracları keçirməyib. T.Kazımovun izah etdiyi kimi, bunun səbəbi valyuta bazarında təklifin tələbi üstələməsi olub. Üstəlik, apreldə Mərkəzi Bank özü 1 milyard dollar həcmində xarici valyutanın alınması üzrə intervensiya ilə bazara çıxmaq məcburiyyətində qalıb.

AMB rəhbərinin sözlərinə görə, ölkədə dollarsızlaşma prosesləri güclənməyə davam edir. Martda fiziki şəxs-rezidentlərin əmanətlərinin dollarlaşma səviyyəsi 28%-ə düşüb ki, bu da ötən ilin göstəricisindən 2,1 f.b. azdır.

Dollarlaşmanın azalması əhalinin milli valyutaya etibarının və makroiqtisadi gözləntilərin sabitliyinin artmasının əsas göstəricilərindən birinə çevrilir. Hazırkı vəziyyət yaxın aylarda da qorunub saxlana bilər.

Valyuta bazarının strukturunun dəyişməsinin mühüm göstəricisi, həmçinin bankların Mərkəzi Bankın valyuta hərraclarından asılılığının azalmasıdır. Valyutaya tələb hələ də mövcuddur, lakin banklar onu getdikcə daha çox banklar arası bazarda bir-birləri ilə əməliyyatlar vasitəsilə ödəyirlər.

Mərkəzi Bank üçün yeni çağırış

Paralel olaraq Mərkəzi Bank bank likvidliyi üzərində nəzarəti gücləndirməyə davam edir. Sistemdə davamlı artıq vəsaitə baxmayaraq, tənzimləyiciyə hələ ki, qısamüddətli faiz dərəcələrini uçot dərəcəsinə yaxın səviyyədə saxlaya bilib.

AMB-nin məlumatlarına görə, martda AZIR indeksinin orta gündəlik səviyyəsi 6,47%, apreldə isə 6,44% təşkil edib, yəni qüvvədə olan 6,5% uçot dərəcəsi ilə demək olar ki, üst-üstə düşüb.

Bu, bank sektorunun artıq likvidliyinin artması ilə əlaqədar xüsusilə vacibdir. Əgər 2025-ci ilin sonunda o 2,9 milyard manat təşkil edirdisə, cari ilin aprelinin sonuna artıq 3,8 milyard manata çatıb.

T.Kazımovun vurğuladığı kimi, Mərkəzi Bank monetar siyasət alətlərinin köməyi ilə referent dərəcəni hədəf səviyyəsinə yaxın saxlaya bilib. Likvidliyin sterilizasiyası üzrə əməliyyatların 89%-ə qədəri həftəlik depozit hərracları vasitəsilə həyata keçirilib.

Əslində, AMB hazırda eyni vaxtda bir neçə mürəkkəb məsələni həll edir: sabit məzənnə vasitəsilə idxal olunan inflyasiyanı cilovlayır, likvidlik artıqlığını nəzarətdə saxlayır, manata etimadı dəstəkləyir və eyni zamanda iqtisadiyyatın həddindən artıq soyumasına yol verməməyə çalışır.

Məhz buna görə tənzimləyicinin hazırkı siyasəti getdikcə daha çox “incə tənzimləmə” modelinə bənzəyir ki, burada əsas məqsəd pul-kredit siyasəti parametrlərinin kəskin dəyişdirilməsi deyil, xarici şoklar, daxili inflyasiya, valyuta sabitliyi və iqtisadi aktivliyin dəstəklənməsi arasında daimi balanslaşdırmadır.