“MƏHSUL” İSLAHATLARI

BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO) cari ildə taxıl və bir sıra digər ərzaq məhsullarının qiymətlərinin qlobal artımını proqnozlaşdırır: ABŞ-də quraqlıq səbəbindən əkin sahələrinin azalması, həmçinin gübrə və yanacaq xərclərini artıran Fars körfəzindəki müharibə buna təsir göstərir.

İqlim dəyişikliyinin mənfi nəticələri, həmçinin güclənən idxal inflyasiyası amili Azərbaycanın aqrar-sənaye kompleksinə (ASK) də təsir edir. Yerli ASK-nın inkişaf perspektivləri və bu sahədə dünya trendləri mayın 11-14-də Bakıda “Caspian Agro Week” aqrar həftəsi çərçivəsində müzakirə olunub. Bu çərçivədə Azərbaycan Beynəlxalq “Kənd təsərrüfatı” sərgisi və forumu, həmçinin “Qida sənayesi”, “Hər şey hotellər, restoranlar və supermarketlər üçün” sərgiləri keçirilib.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev də bu sərgilərin geniş ekspozisiyası ilə tanış olub ki, bu da aqrar həftə forumlarının əhəmiyyətini göstərir.

Qlobal problem

Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatının məlumatlarına görə, 50 il ərzində hava və iqlim amilləri ilə bağlı təbii fəlakətlərin sayı təxminən 5 dəfə artıb. Daşqınlar və sellər hazırda ən geniş yayılmış və dağıdıcı təbii fəlakətlər sırasındadır. Belə ki, son 30 il ərzində 168 ölkədə 4 700-dən çox böyük sel qeydə alınıb, 3,2 milyard çox insan zərər çəkib. Hesabat dövründə quraqlıq və səhralaşma prosesləri planetin əkin sahələrinin təxminən 40%-nə təsir edib, quraq bölgələrin sahəsi 37,5%-dən 40,6%-ə yüksəlib ki, bu da məhsuldarlığın azalmasına, kənd əhalisinin kütləvi miqrasiyasına və dünya kənd təsərrüfatı ÜDM-in hər il 5%-ə qədər itirilməsinə gətirib çıxarıb.

Ümumilikdə son 30 ildə təbii fəlakətlər qlobal aqrar sektora 3 trilyon dollardan çox ziyan vurub: illik itkilər 100 milyard dolları keçir.

Bu rəqəmlər bir daha təsdiqləyir ki, iqlim riskləri sırf ekoloji problem olmaqdan çıxıb və ərzaq təhlükəsizliyi, o cümlədən iqtisadi sabitlik üçün ciddi çağırışdır.

“Son illər dünyada iqlim və hava hadisələrinin xarakteri ciddi şəkildə dəyişir. Əvvəllər bu hadisələr daha çox lokal və mövsümi xarakter daşıyırdısa, bu gün onların miqyası və təsir gücü əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Daha güclü qasırğalar, daha uzunmüddətli quraqlıqlar, genişmiqyaslı daşqınlar və digər ekstremal hava hadisələri daha tez-tez baş verir və daha geniş coğrafiyanı əhatə edir”, - Azərbaycan Prezidentinin iqlim məsələləri üzrə nümayəndəsi Muxtar Babayev Bakıda “Caspian Agro Week” çərçivəsində keçirilən V Aqrobiznesin İnkişafı Forumunda bildirib. Onun sözlərinə görə, iqlim dəyişikliyi bu cür təbii hadisələrin intensivliyini artırmaqla yanaşı, onların baş vermə vaxtına və dövrlərinə də təsir edir ki, bu da aqrar sektorda planlaşdırma prosesini çətinləşdirir və fermerlər üçün riskləri artırır.

FAO-nun Azərbaycandakı nümayəndəsi Nasar Hayat isə bildirib ki, Azərbaycanın aqrar sektorunun əsas problemlərindən biri iqlim neqativi ilə bağlıdır: “Belə ki, bu sahə iqlim dəyişikliyi nəticəsində su ehtiyatlarının azalması və torpağın vəziyyətinin pisləşməsi səbəbindən ciddi problemlərlə üzləşir. Odur ki, Azərbaycanda kənd təsərrüfatında iqlim dəyişikliyinin nəticələrinin yumşaldılması üçün innovativ texnologiyaların istifadəsi əsas prioritetə çevrilib. Bu baxımdan biz Azərbaycanın Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi, həmçinin icmalar və elmi dairələrlə əməkdaşlıq edirik ki, ölkədə kənd təsərrüfatının davamlı inkişafı üçün həllər tapaq”.

FAO nümayəndəsi əlavə edib ki, 2050-ci ilə qədər dünya əhalisinin əhəmiyyətli artımı gözlənilir və onun ərzaqla təmin edilməsi üçün bütün ölkələr daha az resursdan istifadə edərək daha çox aqrar məhsul istehsal etməyi öyrənməlidir.

Problemlər və onların həlli

Texnoloji innovasiyalar hesabına xərclərin azaldılması yanaşması yerli kənd təsərrüfatının ekstensiv istehsal üsullarından intensiv üsullara keçid prosesində əsas vəzifə olmalıdır.

Bu məqsədlərə nail olmaq üçün Azərbaycanda səmərəli irriqasiya sistemləri tətbiq olunur, torpaq və su ehtiyatlarının davamlı idarə edilməsinə dəstək verilir, rəqəmsal alətlərdən istifadə etməklə fermerlərə qabaqcıl texnologiyalar üzrə təlim keçirilir.

Lakin bu istiqamətdə işləri sürətləndirmək lazımdır, çünki son illərdə yerli aqrar sektor olduqca zəif artım dinamikası nümayiş etdirir. Yeri gəlmişkən, Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, ölkədə kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsal həcmi 2024-cü ildə 1,5%, keçən il isə cəmi 0,9% artıb. 2026-cı ilin birinci rübündə kənd və meşə təsərrüfatının, həmçinin balıqçılığın inkişaf templəri bir qədər artaraq 1,2% təşkil edib. Amma bunu ciddi artım adlandırmaq çətindir.

Bu sahədə problemlərin əhəmiyyətli hissəsi kənd təsərrüfatı resurslarının – əkinçiliyə yararlı sahələrin və suvarma suyunun məhdudluğu ilə bağlıdır. Bununla yanaşı, ölkədə hələ də torpaq sahəsi az olan kifayət qədər fermer təsərrüfatları var (bəzi qiymətləndirmələrə görə 200 min) ki, onlar texniki cəhətdən kifayət qədər təchiz olunmayıb və güzəştli maliyyələşdirmə əldə etməkdə çətinliklərlə üzləşirlər. 7-8 hektardan az torpağı olan belə təsərrüfatlarda müasir texnikaya və aqrotexniki metodlara çıxış çətindir, onlarda kimyalaşdırma səviyyəsi aşağıdır və qənaətcil irriqasiya avadanlığı, demək olar ki, yoxdur. Nəticədə, bu kiçik fermalar intensiv aqrotexniki istehsal üsullarına yavaş keçid səbəbindən məhsuldarlığı artıra bilmirlər.

“Hazırda Azərbaycanda müasir irriqasiya texnologiyaları ölkənin suvarılan əkin sahələrinin, təxminən, 10-14%-də istifadə olunur ki, bu da təxminən 130 min hektar təşkil edir”, - panel müzakirəsi zamanı kənd təsərrüfatı naziri Məcnun Məmmədov bildirib. Onun sözlərinə görə, 2030-cu ilə qədər isə müasir irriqasiya texnologiyalarının tətbiq sahəsini genişləndirərək 300 min hektara çatdırmaq planlaşdırılır.

Nazirin sözlərinə görə, su istehlakının uçotu yaxın illərdə əsas prioritetlərdən biri olacaq: “İstifadə olunan suyun 70%-nin kənd təsərrüfatı sahəsinin payına düşməsinə baxmayaraq, bu sahədə ölçmə mexanizmi, demək olar ki, yoxdur. Mövcud problemin həlli üçün müxtəlif istiqamətlərdə tədbirlər görülür, xüsusilə Azərbaycan su ehtiyatlarının idarə edilməsi sahəsində Türkiyənin təcrübəsindən faydalanacaq”.

M.Məmmədov qeyd edib ki, ölkədə yeni kiçik, orta və böyük su anbarlarının tikintisi həyata keçirilir. Həmçinin açıq torpaq suvarma sistemlərindən betonlaşdırılmış kanallara və boru ilə su verilməsinə mərhələli keçid həyata keçiriləcək ki, bu da su itkisinin qarşısını alacaq, yeraltı suların qənaətli istifadəsi üçün şərait yaradacaq və aqrar sektorda məhsuldarlığı artıracaq.

Bu baxımdan Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinin geniş su ehtiyatlarının mənimsənilməsi, eləcə də Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda minalardan təmizlənmiş münbit torpaqların kənd təsərrüfatı istehsalına inteqrasiyası mühüm dəstək verə bilər. “Keçən il ərzində azad olunmuş ərazilərdə iki müsabiqə keçirilib, onların nəticələrinə görə biznes subyektləri ilə kənd təsərrüfatı torpaqlarının istifadəyə verilməsi barədə müqavilələr bağlanıb. Hazırda üçüncü müsabiqə keçirilir, onun çərçivəsində 21 min hektarın istifadəsi nəzərdə tutulub”, - aqrar həftənin iştirakçısı, kənd təsərrüfatı nazirinin müavini İlhamə Qədimova bildirib.

İslahatların prioritetləri

Digər tərəfdən yerli emal və qida sənayesinin ehtiyacları üçün məhsulların lokallaşdırılmasını genişləndirmək lazımdır. Təəssüf ki, Azərbaycan müəssisələri idxal olunan xammal, komponentlər, qablar və qablaşdırmalar, pestisidlər və fosfat gübrələri, qida əlavələri, vitaminlər və heyvandarlıq və quş yemi istehsalında istifadə olunan digər məhsullardan asılı olmağa davam edir. İdxaldan asılılıq qlobal inflyasiya artımı dövrlərində xüsusilə kritikdir. Belə ki, Fars körfəzindəki münaqişə fonunda dünyanın bir çox ölkəsində yanacaq və azot gübrələrinin qiymətlərinin artımı müşahidə olunur ki, bu da aqrar sektorun fəaliyyətinə son dərəcə mənfi təsir göstərərək istehsalın maya dəyərini artırır. Gübrələrin bitkiçilikdə, o cümlədən taxıl istehsalında maya dəyərinin təxminən 20%-ni təşkil edir. Eyni zamanda, dünya üzrə karbamid və onun istehsalı üçün xammal ixracatının təxminən üçdə birini təbii qazla zəngin Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı və İran təmin edir. Hörmüz boğazının blokadası azotlu gübrələrin defisitinə gətirib çıxarıb. Xoşbəxtlikdən, Azərbaycanda öz karbamid istehsalı zavodu fəaliyyət göstərir, buna görə də ölkəmiz idxaldan asılı deyil və fermerləri bu resursla tam təmin edir.

Bununla belə, Azərbaycan kənd təsərrüfatı islahatlarının əsas prioriteti kənd təsərrüfatı xammalının emalının artırılması prosesinin gücləndirilməsi olaraq qalır. “Kənd təsərrüfatı sektorunun inkişafının əsas məqsədi dəyər yaratma zəncirinin dərinləşdirilməsi kimi müəyyən edilib və burada əsas istiqamət emal kimi görünür: ət, süd, meyvə, tərəvəz və üzümün emalının artırılması, həmçinin istehsal-emal klasterlərinin formalaşdırılması məhsuldarlığın, ixrac gəlirlərinin artmasına və regionların inkişafına birbaşa kömək edə bilər,” - V Aqrobiznesin İnkişafı Forumunda iqtisadiyyat nazirinin müavini Azər Bayramov bildirib. Onun sözlərinə görə, bu işin vacib elementləri soyuducu anbarlar və taxıl elevatorları şəbəkəsinin genişləndirilməsi, həmçinin süd toplama infrastrukturunun inkişafıdır, bu zaman belə infrastrukturun yerləşdirilməsi istehsal coğrafiyası, logistik marşrutlar və perspektiv ixrac istiqamətləri nəzərə alınmaqla planlaşdırılmalıdır. Nazir müavini vurğulayıb ki, məhdud torpaq və su ehtiyatları şəraitində sahənin inkişafına daha peşəkar yanaşma və resurslara çıxışın genişləndirilməsi zəruridir.

İxracın və İnvestisiyaların Təşviqi Agentliyinin (AZPROMO) icraçı direktoru Yusif Abdullayev isə vurğulayıb ki, hazırda xarici şirkətlərlə pambıqçılıq və toxuculuq sənayesi sahəsində müəssisələrin yaradılması üzrə bir sıra investisiya layihələri üzərində işlər aparılır: “Buraya o cümlədən Avstriya şirkəti ilə ölkəmizdə tomat pastası və ketçup istehsalının lokallaşdırılması daxildir”.

İqtisadiyyat nazirinin müavini A.Bayramovun fikrincə, Azərbaycanda aqrar sığorta sistemini, risk xəritələrini və sığorta əhatəsini genişləndirmək lazımdır ki, bu da fermerlərin dövlət dəstəyindən daha davamlı istifadəsi üçün şərait yaradacaq. Subsidiyalaşdırma sistemini dəstəkləmək və kooperasiya modelini inkişaf etdirmək az əhəmiyyətli deyil – bu, xırda istehsalçıların problemlərinin həllinə kömək edəcək, onların bazara çıxışını asanlaşdıracaq.

Bu istiqamətdə də işlər görülür. 2025-ci ildə yerli fermerlərə 280 milyon manatdan çox əkin subsidiyası ödənilib, güzəştli kreditləşdirmə və lizinq mexanizmləri vasitəsilə aqrar sektora 100 milyon manatdan çox vəsait yatırılıb. Aqrar sığorta sistemi də aktivləşdirilib. Onun operatoru olan Aqrar Sığorta Fondu hər il ödənişləri artırır. Bu zaman dövlət sığorta mükafatının 50%-ni ödəyir ki, bu xüsusilə xırda fermerlər üçün vacibdir. 2025-ci ildə fond rekord sığorta ödənişləri – 9,2 milyon manat həyata keçirib. Bu, 2024-cü illə müqayisədə 44% çoxdur və 2023-cü il göstəricilərini isə iki dəfədən çox üstələyir.

Diqqətəlayiq haldır ki, ölkədə subsidiyalaşdırma və aqrar sığortanın inkişaf proseslərinə Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin yaratdığı və artıq altıncı ildir fəaliyyət göstərən Elektron Kənd Təsərrüfatı İnformasiya Sistemi (EKTİS) potensialının reallaşdırılması kömək edir. “Rəqəmsallaşma və innovasiyalar Azərbaycan kənd təsərrüfatı üçün prioritet olaraq qalır: elektron xidmətlərin genişləndirilməsi, məlumatlara əsaslanan qərar qəbuletmə sistemlərinin tətbiqi və süni intellekt əsaslı həllərin inkişafı fermer təsərrüfatlarının məhsuldarlığının və davamlılığının artırılmasına yönəlib”, - M.Məmmədov qeyd edib.

EKTİS sisteminin elektron məlumat bazasında 600 mindən çox yerli fermer haqqında məlumat toplanıb. O, yetişdirilən bitkilərin həcmi və strukturu, məhsul proqnozları üzrə aydın mənzərə təqdim edir, fermerləri cari tələb və təklif barədə məlumatlandırmağa, bu mövsümdə ən perspektivli və sərfəli bitkiləri seçməyə kömək edir. EKTİS-in dəstəyi ilə istifadə olunmayan torpaqlar kənd təsərrüfatı dövriyyəsinə cəlb olunur, onların münbitliyi yaxşılaşdırılır. Bundan əlavə, elektron informasiya sistemi fermer təsərrüfatlarının dövlət subsidiyalaşdırma mexanizmlərinin optimallaşdırılmasına kömək edib.

Bu, kənd təsərrüfatı subyektlərinin sığorta sahəsinə və banklara çıxışını asanlaşdırıb, fermerlər üçün kreditlərin əlçatanlığını artırıb. 2024-cü ilin sonundan etibarən aqrar sahədə yaranan bütün problemlər rəqəmsal kənd təsərrüfatı xəritəsinə daxil edilir, həmçinin EKTİS sisteminə 33 modulun daxil edilməsi üzrə yol xəritəsinin hazırlanması qərarı qəbul olunub. 2026-cı ilin sonuna qədər 21 modulun hazırlanması planlaşdırılır.

Beləliklə, Azərbaycanın aqrar sektorunun davamlı inkişafı texnoloji modernizasiyanın sürətləndirilməsi, su ehtiyatlarının səmərəli idarə edilməsi və fermerlərə dəstək mexanizmlərinin genişləndirilməsi ilə birbaşa bağlıdır. İqlim riskləri və qlobal ərzaq qeyri-sabitliyi şəraitində məhz rəqəmsallaşma, aqrar sığorta və emalın inkişafı yerli ASK-nın uzunmüddətli davamlılığını təmin edə bilər.