YOL AYRICINDAKI ŞƏHƏRLƏR

Müasir şəhər artıq çoxdan sadəcə yaşayış massivləri və yol qovşaqları mərhələsini aşıb. Bu gün qlobal urbanizasiya elə kritik həddə çatıb ki, infrastrukturun ekstensiv genişlənməsi insan həyatının keyfiyyəti ilə birbaşa ziddiyyət təşkil etməyə başlayır. Bakıda keçirilən Ümumdünya Şəhərsalma Forumu WUF13 qlobal iqlim dialoqunun (COP29-da başlanmış) məntiqi davamı sayıla bilər. Bu, açıq şəkildə göstərib ki, dünyanın meqapolisləri həm gizli, həm də açıq xarakterli kompleks təhlükə qarşısındadır. Demək, idarəetmədə radikal paradiqma dəyişikliyi tələb olunur.

Forumun açılışında çıxış edən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bildirib ki, bu gün Bakı sadəcə dünyanın əsas urbanistik platformasına ev sahibliyi etmir, həm də praktik olaraq tarixi irsin qorunaraq müasir və ekoloji dayanıqlı infrastrukturla harmonik şəkildə birləşdirildiyi şəhər modelini nümayiş etdirir. Dövlət başçısı xatırladıb ki, Azərbaycanın paytaxtı son onilliklərdə böyük ekoloji transformasiya yolu keçib. Bu genişmiqyaslı işlərin rəmzi sənaye zonası olan “Qara şəhər”in müasir və ekoloji təmiz “Ağ şəhər”ə çevrilməsi, həmçinin Bakının “ağ ciyəri” sayılan Dənizkənarı Bulvarın dəfələrlə genişləndirilməsidir.

Prezident xüsusilə qeyd edib ki, bu gün Azərbaycan “Yeni şəhər gündəliyi” prinsiplərini ümumölkə səviyyəsində tətbiq edərək, miqyasına görə misilsiz olan “Böyük Qayıdış” proqramını həyata keçirir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda azad edilmiş ərazilərdə ölkə yalnız öz maliyyə və texniki resursları hesabına tammiqyaslı post-münaqişə bərpası aparır. Burada “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” konsepsiyaları əsasında on minlərlə geri qayıdan vətəndaş üçün sıfırdan inklüziv, təhlükəsiz və rəqəmsal yaşayış mühiti yaradılır. Azərbaycanın bu unikal təcrübəsi göstərir ki, müasir şəhərsalma xaotik məkan genişlənməsinə deyil, karbon neytrallığı, alternativ enerji və insan üçün maksimum komfort prinsiplərinə əsaslanmalıdır.

Beləliklə, sakinlərin psixoloji tükənməsindən tutmuş qlobal peşəkar kadr çatışmazlığına qədər müxtəlif çağırışlar memarları və siyasətçiləri həyat məkanının layihələndirilməsində tamamilə yeni yanaşmalar axtarmağa məcbur edir.

Urbanizasiyanın uğuru

Dövlət başçısının insan rifahının prioritetliyi və tarixi ekoloji səhvlərin düzəldilməsi ilə bağlı müəyyən etdiyi istiqamət forumun ekspert müzakirələrində də ətraflı şəkildə öz əksini tapıb. Belə ki, yeni dövrün ən narahatedici tendensiyalarından biri şəhər əhalisinin mental yüklənməsinin artmasıdır. ADA Universitetinin dosenti Anar Vəliyev və Azərbaycan Memarlar İttifaqının üzvü, “Cazibə memarlığı” urbanistik metodologiyasının müəllifi Nani Cgenti qeyd ediblər ki, müasir şəhər mühiti daimi psixoloji təzyiq mənbəyinə çevrilib. Əgər yeni yaşayış məhəllələri salınarkən Prezident İlham Əliyev tərəfindən vurğulanan harmonik inkişaf prinsipləri nəzərə alınmırsa, həyat sürəti və informasiya axınının kəskin artması insanın sinir sistemini həddindən artıq yükləyir. Halbuki bu sistem təkamül baxımından belə yüklənmələrə uyğunlaşmayıb.

Postpandemiya dövründə aydın olub ki, düzgün olmayan memarlıq həlləri və aqressiv tikinti sıxlığı depressiya, stres və təşviş hallarının artmasına birbaşa təsir göstərir. Şəhər mühiti artıq qoruyucu məkan kimi deyil, mental təzyiq mənbəyi kimi qavranılmağa başlayır və bu, şəhərsalma planlaşdırmasında psixoloji rifah amilinin əsas prioritetlərdən birinə çevrilməsini zəruri edir.

Bu problem xüsusilə ən həssas qruplardan — uşaqlar və gənclərdən söhbət getdikdə daha kəskin xarakter alır. “UN-Habitat”ın icraçı direktoru Anaklaudiya Rossbax gənc nəslin əl-qolunu bağlayan dərin mənzil əlçatanlığı böhranına diqqət çəkir. Əmlakı nə almaq, nə də kirayələmək imkanı olan gənclər təhsil almaq, karyeraya başlamaq və gələcək qurmaq üçün əsas bazanı itirirlər.

Bununla yanaşı, Azərbaycan Respublikasının Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Bahar Muradova qeyd edir ki, “ev” anlayışı yalnız dörd divarla məhdudlaşmamalıdır, çünki yaxşı yaşayış uşağa yönəlmiş olmalıdır. Uşağın harmonik inkişafı üçün şəhər oyun, sosiallaşma və qayğı üçün əlçatan zonaları olan sağlam sosial ekosistem təklif etməlidir. Uşaq və gənclərin ehtiyaclarının şəhərlərin baş planlarına inteqrasiya olunmaması dayanıqlı cəmiyyət qurulmasını mümkünsüz edir.

Şəhərsalma, əlillik, şəhər suyu

Paralel olaraq urbanistlər inklüzivlik və ekologiya kimi çağırışlarla üzləşirlər. Dünya üzrə 250 mindən çox bələdiyyəni birləşdirən qlobal təşkilat olan “Birləşmiş Şəhərlər və Yerli Hakimiyyətlər”in (UCLG) əlçatanlıq siyasəti üzrə beynəlxalq spikeri və eksperti Federiko Batista Puatye qeyd edir ki, BMT-nin Əlillərin Hüquqları Konvensiyasının prinsipləri hələ də bir çox bələdiyyə səviyyəsində çətinliklə tətbiq olunur, əlilliyi olan şəxslərin təşkilatları isə şəhərsalma qərarlarının qəbuluna hələ də zəif cəlb edilir və bu vəziyyət Azərbaycanda da müşahidə olunur.

Eyni zamanda “UN-Habitat”ın Braziliya ofisinin rəhbəri Reyn Ferretti və ekoloji ekspert Amin Məmmədov iqlim təhlükələri və su resurslarının nəzərə alınmaması ilə bağlı ciddi xəbərdarlıq edirlər. Tarixən memarların çayları “gizlətmək” və ya betonla örtmək cəhdləri bu gün fəlakətli daşqınlara səbəb olur. Yeni urbanistika su mərkəzli olmalı, suyu planlaşdırmanın əsas sütunu və baza elementi kimi qəbul etməlidir.

20 dəqiqəlik şəhər

Bütün bu baş verənlər fonunda Azərbaycan paytaxt Bakının nəqliyyat və ekoloji strukturunun transformasiyası istiqamətində praktik addımlar atır. Rəqəmsal inkişaf və nəqliyyat naziri Rəşad Nəbiyevin sözlərinə görə, Bakı tədricən “20 dəqiqəlik şəhər” konsepsiyasına doğru irəliləyir. Bu urbanistik modelin mahiyyəti meqapolisdə sərt mərkəzləşmənin aradan qaldırılmasıdır. Belə ki, şəhərin kənarlarında yaşayan insanlar iş, keyfiyyətli təhsil, səhiyyə xidmətləri və ya asudə vaxt üçün hər gün mərkəzə uzun məsafələr qət etməyə məcbur olmamalıdırlar. İdeal “20 dəqiqəlik şəhər”də hər bir rayon özünü təmin edən klasterə çevrilir və insanın əsas ehtiyacları qısa piyada, velosiped və ya ictimai nəqliyyat məsafəsində qarşılanır.

Bu konsepsiya çərçivəsində avtomobil və taksi ilə edilən səfərlərin payını artıq 40%-ə qədər azaltmaq mümkün olub. Onilliyin sonunadək bu göstəricinin 30%-ə endirilməsi planlaşdırılır. Buna 3 min avtobuslu geniş nəqliyyat parkının yaradılması və şəffaf “brutto-müqavilə” sistemi vasitəsilə özəl investisiyaların cəlbi də töhfə verir. Bu yanaşma eyni zamanda yol qəzalarında ölüm hallarının azalmasına səbəb olub. Yol ölümlərinin 100 min nəfərə düşən 9-dan 7-yə enməsi birbaşa olaraq kompleks infrastruktur dəyişikliklərinin nəticəsidir: kəsişmələrin optimallaşdırılması, sürət rejimlərinin dəyişdirilməsi və qorunan piyada zonalarının yaradılması.

Digər tərəfdən Bakıda köhnə avtomobillərin utilizasiyası proqramı da uğurla həyata keçirilir. “Təmiz şəhər” ASC-nin rəhbəri Etibar Abbasov artıq yararsız 26 min avtomobilin emal olunduğunu bildirir. Üstəlik, proses güzəştli sertifikat sistemi ilə stimullaşdırılır.

Bu genişmiqyaslı transformasiyaların qarşısında duran əsas maneə kadr xarakterli problemlərdir. Beynəlxalq Şəhər və Regional Planlaşdırıcılar Cəmiyyətinin nümayəndəsi Frank D’Ont qeyd edir ki, dünyada şəhər planlaşdırması üzrə ciddi kadr çatışmazlığı var. Qlobal əmək bazarında urbanistlərin dəqiq statistikası belə, mövcud deyil və Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinin həyata keçirilməsi üçün tələb olunan bilik və təcrübələrə şəhərsalma sektorunda çalışan milyonlarla işçinin yalnız kiçik bir hissəsi malikdir.

Bu kadr çatışmazlığı aradan qaldırılmadan və gənclərin təlimi üçün beynəlxalq tərəfdaşlıqlar qurulmadan istənilən iddialı strategiya kağız üzərində qala bilər. Gələcəyin komfortlu şəhəri sadəcə effektiv iqtisadi mexanizm deyil, insan mərkəzli, balanslı, inklüziv və təhlükəsiz ekosistemdir.

Bakının təcrübəsi və WUF13-də aparılan müzakirələr göstərir ki, psixoloji, ekoloji və sosial amillər vahid strategiyada birləşdirilmədən uğurlu urbanizasiya mümkün deyil. Şəhərlər xaotik tikinti təcrübəsindən və təbiətin kortəbii şəkildə məğlub olunmasından imtina edərək, su yönümlü planlaşdırmaya, ictimai nəqliyyatın inkişafına və bütün nəsillər üçün əlçatan mühitin yaradılmasına keçməlidirlər. Bu yeni şəhər gündəliyinin həyata keçirilməsinin açarı isə urbanistikada kadr böhranının aradan qaldırılması və dövlət, biznes və vətəndaş cəmiyyətinin birgə səyləri ilə insan psixikasını yükləməyən, əksinə onun inkişafına şərait yaradan məkanların yaradılması olacaq.