“DƏMİR” KİMİ YOL, YOXSA?..

Ermənistanda növbəti siyasi sensasiya müzakirə olunur. Ölkənin Baş naziri Nikol Paşinyan Axalkalaki-Qars dəmir yolunun açıldığını elan edib.

“Avropa İttifaqı ilə dəmir yolu əlaqəsi qurulub, Gürcüstanın Axalkalaki şəhərindən Qarsa dəmir yolu ilə malların ixracı və idxalı üçün çıxış əldə edilib”, - deyə Paşinyan öz “Telegram” kanalında bildirib: “Bu gün Ermənistanın Rusiya ilə Gürcüstan və Azərbaycan vasitəsilə, Çin ilə isə Rusiya və Qazaxıstan vasitəsilə dəmir yolu əlaqəsi var. İndi isə Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Aİ ilə əlaqə yaranır”. Baş nazir bunu ölkənin “iqtisadi həyatında böyük hadisə” adlandırıb. O, artıq dəmir yolunun ixrac və idxal üçün açıq olduğunu bildirib.

Qəzəbdən istifadəyə

SSRİ-nin dağılması zamanı Cənubi Qafqazda ən yaxşı logistika məhz Ermənistanda olub. İran və Türkiyə ilə dəmir yolu əlaqələri məhz onun ərazisindən həyata keçirilirdi – Gümrü–Qars xətti vasitəsilə. Lakin Azərbaycana qarşı təcavüzdən sonra onun Türkiyə ilə sərhədi bağlanıb. Təbii ki, Azərbaycanla da sərhədlər bağlı idi.

Məhz bu üzdən erməni təbliğatı uzun illər “blokada”dan danışır, Azərbaycan isə Türkiyəyə etibarlı tranzitə ciddi ehtiyac duyurdu. Bakıda yeni dəmir yolu magistralının tikintisi müzakirə ediləndə, ABŞ-dəki erməni lobbisi layihəni dayandırmağa, onun icrası üçün kreditlərin ayrılmasına mane olmağa çalışırdı. Guya bu yol Ermənistanı “təcrid” edəcəkmiş. Bakı isə  o zaman layihənin reallaşdırılması üçün ABŞ kreditlərinə ehtiyac duymadığını bildirir, nəticədə, bu ideyanın gerçəkləşəcəyinə inananlar azalmağa başlayırdı. Lakin 2017-ci ildə yeni dəniz limanı və Səngəçal terminalı yaxınlığında Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə prezidentlərinin iştirakı ilə Bakı-Tbilisi–Qars dəmir yolu xəttinin təntənəli açılış mərasimi baş tutub...

O zaman Bakı hər kəsin qarşısında şərt qoymuşdu: bu yoldan Ermənistana və əksinə daşımalar üçün istifadə olunmayacaq!

Sülh prosesinə start verilməsi ilə vəziyyət əsaslı şəkildə dəyişməyə başlayıb. Azərbaycan artıq öz ərazisi və Gürcüstan vasitəsilə Ermənistana və əks istiqamətdə yük daşımaları həyata keçirir. Bu prosesə Türkiyənin qoşulması və Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolundan istifadə artıq yalnız zaman məsələsi idi. Bu məsələ xüsusilə Ankara ilə İrəvan arasında birbaşa ticarətə başlanılmasına dair razılığa gəlməsindən sonra daha da aktuallaşmışdı. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Oncu Keçeli bildirib ki, 11 may 2026-cı il tarixinə olan məlumata görə, 2022-ci ildən davam edən normallaşma prosesi çərçivəsində birbaşa ticarətin başlanması üçün bürokratik hazırlıqlar tamamlanıb. Türkiyə ilə Ermənistan arasında ümumi sərhədin açılması üçün isə texniki işlər davam edir. Onun sözlərinə görə, yeni qaydalara əsasən artıq üçüncü ölkə vasitəsilə daşınan yüklər üçün təyinat və ya göndərilmə məntəqəsi kimi “Ermənistan/Türkiyə” göstərilməsi mümkündür. Keçeli əlavə edib ki, Cənubi Qafqazda davamlı sülh və rifahın gücləndirilməsi üçün yaranmış tarixi fürsət fonunda Türkiyə bütün region ölkələri və xalqlarının rifahı naminə əlaqələrin inkişafına töhfə verməyə davam edəcək.

Ticarət başlayır. Etiraz edən kimdir?

Nikol Paşinyan əsasən Aİ ilə ticarət barədə düşünür. Lakin bu zaman ortaya sual çıxır: Ermənistan ticarət dövriyyəsini o səviyyədə artırmaq potensialına malikdirmi ki, bunun üçün yeni dəmir yoluna ehtiyac yaransın? Onun ixrac imkanları çox məhduddur. Erməni konyakı Rusiyada populyar olsa da, Avropa bazarında Fransa konyakı ilə rəqabət aparmaq ona çox çətin olacaq. Meyvə-tərəvəz sahəsində də vəziyyət eynidir. Avropa bazarında rəqabət yüksəkdir, üstəlik, bu, əlavə nəqliyyat və gömrük xərcləri də deməkdir. Nəzəri olaraq Ermənistan Avropaya  dəmir əyrintiləri və digər metallurgiya məhsulları sata bilərdi. Lakin bu sahədə o, hələ ilk addımlarını atır. Ümumiyyətlə, Aİ Ermənistanın yalnız dördüncü iqtisadi tərəfdaşıdır.

Başqa bir məsələ isə burada söhbətin Ermənistanla deyil, Türkiyə ilə tranzitin açılmasından gedir.

Ermənistanın illər uzunu “blokada”dan şikayət etdiyi şəraitdə Gürcüstan vasitəsilə Türkiyəyə tranzitin açılması xəbəri böyük sevinc dalğası yaratmalı idi. Lakin həyat göstərir ki, birbaşa ticarət imkanı heç də hər kəsi qane etmir. Şübhəsiz ki, burada Ermənistan cəmiyyətində yüksək olan türkfobiya da özünü göstərir. Bununla belə, əleyhdarların arqumentləri sadəcə “türklər gəlib bütün erməniləri qıracaq” səviyyəsində deyil. Revanşistlər daha kəskin məntiqdən istifadə edirlər. Sərhədlər bağlı qalsa da, Ermənistan bazarında Türkiyə malları mövcud olub və mövcuddur. Onlar yenə də eyni Gürcüstan vasitəsilə, sadəcə dəmir yolu ilə deyil, avtomobil nəqliyyatı ilə daşınıb. Ədalət naminə qeyd edilməlidir ki, 44 günlük müharibə ərəfəsində Ermənistanda Azərbaycan məhsullarının mövcudluğu da “dəhşət içərisində” “aşkar edilmişdi”. Ölkənin piştaxtalarında Azərbaycanda istehsal olunmuş şirniyyatlar, çay, quru süd və s. yer alırdı. Lakin rekord üzərində “Product of Azerbaijan” yazısı olan qutulara yerləşdirilmiş, “DaD” etiketləri vurulmuş almalarla qeydə alınmışdı.

Türkiyə pomidorlarından isə daha çox danışılırdı. Həmçinin bazarda Türkiyə istehsalı olan ucuz kütləvi əmtəələr də var idi ki, onları da «çelnoklar» gətirirdi.

Ermənistanda insanları Türkiyə mallarını almamağa çağıran videolar çəkilsə də, bu çağırışlar istehlakçıya ciddi təsir göstərmirdi.

Nəhayət, müharibə zamanı, 2020-ci ilin oktyabrında Ermənistan hökuməti Türkiyə mallarının ölkəyə idxalının qadağan edilməsi barədə düşünməyə başlamış, lakin bu da yalnız söhbət səviyyəsində qalmışdı. Xüsusilə ərzaq kimi həssas sahədə Türkiyə idxalını əvəzləmək mümkün deyildi.

İndi revanşist dairələrə yaxın ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, əgər Türkiyə ilə Ermənistan arasında birbaşa ticarət başlayarsa və sərhədlər açılarsa, Türkiyədən kütləvi idxal Ermənistan iqtisadiyyatının bəzi sektorlarını, xüsusilə kənd təsərrüfatını sıradan çıxara bilər. Çünki Ermənistan fermerlərinin Türkiyə istehsalçıları ilə rəqabət aparması çətin olacaq.

“Dəmir yolu xəyalları” və siyasi reallıqlar

Qars-Gümrü dəmir yolu xətti ilə bağlı sual hələ də açıq qalır. O, Sovet İttifaqı dövründə SSRİ ilə Türkiyə arasında yeganə dəmir yolu əlaqəsi olub. Ankara ilə Yerevan hələ ki, bu haqda danışıqlara başlamayıblar. Bunun üçün ilk növbədə sərhədlərlə bağlı razılıq əldə olunmalıdır. Üstəlik, Ermənistan Türkiyəyə qarşı ərazi iddialarından imtina etməlidir. Söhbət yaşı 100-dən artıq olan “erməni arzusu”ndan gedir.

Lakin siyasəti kənara qoysaq belə, Azərbaycan və Türkiyə sərhədlərinə gedən dəmir yolu xətləri ən azı təmir olunmalıdır. Amma Ermənistanın dəmir yolları Rusiyanın idarəçiliyindədir. Mövcud vəziyyətdə Moskva belə bir “dəmir yolu bərpası”na vəsait ayıracaqmı?

Nikol Paşinyan bu xətləri müstəqil şəkildə qaydaya salacağını vəd edir. O artıq bəyan edib ki, Ermənistan hakimiyyəti yaxın vaxtlarda Türkiyənin Qars vilayəti istiqamətində dəmir yolunun bərpasına, eləcə də Yerasx dəmir yolu dəhlizinin təmirinə başlayacaq. “Yaxın vaxtlarda biz həmçinin Gümrü-Axurik-Akyaka dəmir yolu hissəsinin bərpasına da başlamağı planlaşdırırıq. Türkiyə tərəfdə işlər artıq başlayıb və bu dəmir yolu açılacaq”, - deyə o, bildirib.

Bundan başqa, hökumət Rusiya ilə konsessiya müqaviləsinin mövcudluğuna baxmayaraq Yerasx dəmir yolu dəhlizinin təmirini də öz üzərinə götürəcək: “Biz investisiya qoymağı, dəmir yolunu təmir və bərpa etməyi planlaşdırırıq. Dəmir yolu açılacaq”.

Paşinyan deyib ki, ümumiyyətlə, yaxın illərdə Ermənistanı TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsi ilə bağlı “böyük hadisələr” gözləyir. O, hazırda elan edilmiş çərçivədə ABŞ ilə sazişin imzalanmasına hazırlıq getdiyini söyləyib: “TRIPP layihəsi həyata keçirildikdən sonra bizim Meğri dəhlizi vasitəsilə Naxçıvana daxil olan, oradan Yerasx dəmir yolu dəhlizinə, oradan Ermənistanın Gümrü, oradan Axurik, oradan isə Türkiyəyə çıxan dəmir yolumuz olacaq”.

Nəhayət, N.Paşinyan layihə çərçivəsində Ermənistan-İran dəmir yolunun da açılacağını söyləyib. “Yəni Fars körfəzindən Qara dənizədək – Gürcüstanın Batumi, Poti və Anakliya limanlarına qədər dəmir yolu əlaqəmiz olacaq. Bu, Ermənistanın iqtisadi vəziyyətini ciddi şəkildə dəyişəcək”, - deyə hökumət başçısı bildirib.

Lakin bu, nisbətən uzaq gələcək üçün nəzərdə tutulmuş plandır. İrəvanda artıq belə bir anlayış formalaşır ki, TRIPP layihəsi olmadan “erməni üçbucağı” mümkün deyil. Kağız üzərində Ermənistan bu layihəyə tam dəstək versə də, reallıqda işlər hələ başlamayıb.

Nikol Paşinyan üçün ən böyük çətinliklərdən biri isə Ermənistan ərazisində hətta qatar və ya avtomobil sərnişini qismində belə, azərbaycanlı görmək istəməyən qüvvələrin müqavimətinin aşılması olacaq. Bu isə o deməkdir ki, ermənilərin “dəmir yolu xəyalları” elə xəyal olaraq da qala bilər.