TÖVBƏ VAXTI

Onilliklər boyu Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsini müşayiət etmiş informasiya müharibəsində ən davamlı saxtalaşdırmalardan biri erməniləri yalnız qurban, azərbaycanlıları isə təcavüzkar kimi təqdim etmək cəhdi olub. Bu yanaşma həm Ermənistan daxilində, həm də onun hüdudlarından kənarda davamlı olaraq ictimai şüura yeridilib. Halbuki reallıq daha mürəkkəb və daha faciəvidir.

Bu münaqişədə ən çox qapadılan səhifələrdən biri etnik təmizləmə – yüz minlərlə azərbaycanlının əsrlərlə yaşadıqları torpaqlardan kütləvi şəkildə qovulması olub. Bu, əlbəttə ki, kortəbii baş vermiş proses yox, münaqişənin əvvəlcədən hazırlanmış mərhələsi idi.

Azərbaycanlılara qarşı etnik təmizlənmənin tamamlanmasına hazırlıq

1986-cı ilin noyabrında SSRİ Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinə Ermənistan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Karen Dəmirçyan tərəfindən məxfi məktub daxil olur. Məktubda bildirilirdi ki, Sovet hakimiyyətinin ilk günlərindən etibarən Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin qərarları ilə xarici ölkələrdən ermənilərin repatriasiyası həyata keçirilib. Sovet dövründə Ermənistan SSR-ə 230 mindən çox erməni köçürülüb. Məktubda vurğulanırdı ki, Yaxın Şərq ölkələrində (Suriya, Livan, İran, İraq, İordaniya) yaşayan ermənilər arasında Ermənistan SSR-də daimi yaşamaq üçün köçmək istəyənlər çoxdur. Dəmirçyan məktubunu ermənilərin repatriasiyasının mühüm siyasi əhəmiyyətini vurğulayaraq və SSRİ Nazirlər Sovetinin 1985-ci ildə qəbul etdiyi “1985-1986-cı illərdə xarici ölkələrdən ermənilərin SSRİ-yə repatriasiyasının davam etdirilməsi haqqında” qərarının qüvvədə olma müddətinin 1990-cı ilin sonunadək uzadılması xahişi ilə tamamlayırdı.

Yarım il sonra – 17 iyul 1987-ci ildə Strasburqda Avropa Parlamenti ermənilərin qondarma “soyqırımı” iddialarını tanıyır və hətta “soyqırımı qurbanları”nın anım gününü belə təsis edir.

Bundan cəmi bir ay sonra Qarabağ erməniləri bölgənin Ermənistana verilməsi tələbi ilə on minlərlə insanın imzaladığı müraciətləri Moskvaya göndərirlər.

Daha sonra, 1987-ci ilin oktyabrında Moskvada SSRİ-nin nüfuzlu rəhbərlərindən biri, bu cinayətkar planın həyata keçirilməsinə mane olan Heydər Əliyev tutduğu vəzifələrdən azad edilir və hakimiyyətdən uzaqlaşdırılır. 1987-ci il noyabrın 16-da SSRİ Prezidenti Mixail Qorbaçovun müşaviri Abel Aqanbekyan Parisdə Fransa kommunistlərinin “Yumanite” qəzetinə təxribat xarakterli müsahibə verir və açıq şəkildə Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi haqda danışır: “Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətini Ermənistanın tərkibində görmək istərdim”.

Ermənistan SSR-də bunu Qorbaçovun DQMV-nin Ermənistan SSR-ə birləşdirilməsinə razılığı kimi qiymətləndirirlər (sonradan məlum olacaq ki, bunun üçün əsaslar da varmış). Burada söhbət iki suveren müttəfiq respublika arasındakı sərhədlərin onlardan birinin razılığı olmadan dəyişdirilməsindən gedirdi.

Bu, Qarabağın Azərbaycandan qoparılması istiqamətində siqnal idi. Həqiqətən də, sözügedən müsahibədən faktiki olaraq bir neçə gün sonra Ermənistan SSR-in Qafan rayonundan azərbaycanlıların qovulmasına başlanılır...

Hər şey bununla başladı...

Ümumiyyətlə, azərbaycanlıların Ermənistandan qovulmasının kökləri XIX əsrin əvvəllərinə, Türkmənçay müqaviləsi dövrünə gedib çıxır. Bu iki əsr ərzində azərbaycanlılara qarşı etnik təmizləmə, qətllər, zorakılıq və soyqırımı faktları ilə zəngin çoxsaylı hadisələr baş verib. Bu barədə XX əsrin əvvəllərinə aid bir sıra sənədlərdə kifayət qədər məlumat var. Məsələn, 1919-cu ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Xarici İşlər Nazirliyinin Antanta qüvvələrinin ali komissarı general Haskellə göndərdiyi teleqramda İrəvan quberniyasında və Zəngəzurda müsəlman əhalinin kütləvi şəkildə qətlə yetirildiyi, kəndlərin yandırdığı, insanların doğma yurdlarından qovulduğu haqda məlumatlar yer alırdı.

Xatırladaq ki, 1947-ci ildə SSRİ Nazirlər Soveti Ermənistan SSR-dən azərbaycanlıların Azərbaycanın Kür-Araz ovalığına köçürülməsi haqqında 4083 nömrəli qərar belə qəbul edib. Burada söhbət faktiki olaraq, Sovet İttifaqına xaricdən gələn çoxsaylı erməni repatriantları üçün ərazilərin boşaldılmasından gedirdi. Bu və digər sənədlər Ermənistandan azərbaycanlı əhalinin sıxışdırılıb çıxarılması təcrübəsinin tarixi ardıcıllığa malik olduğunu təsdiqləyir.

Bütün bunlara baxmayaraq, azərbaycanlıların Ermənistandan qovulması uzun müddət beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətindən kənarında qalıb. Halbuki söhbət ayrı-ayrı hadisələrdən deyil, monoetnik dövlət formalaşdırılmasına yönəlmiş məqsədyönlü prosesdən gedib.

Çoxsaylı tədqiqatlara, ən müxtəlif nəşrlərdə yer almış məlumatlara görə, 1988-1989-cu illərdə Ermənistanda yalnız azərbaycanlıların yaşadığı 185 yaşayış məntəqəsindən təxminən 300 min azərbaycanlı zorla qovulub. Onlar bu torpaqlarda hədələr, zorakılıq, psixoloji terror, tam müdafiəsizlik mühiti yaradılması və qətllər yolu ilə çıxarılıblar. İnsanlar şəhər və kəndləri qışın sərt günlərində tərk etməyə məcbur olub, çox vaxt dağ aşırımlarını piyada keçərək köç ediblər. Onlar əmlaklarını, ata-baba məzarlarını, nəsillərin xatirələrini o torpaqlarda qoyublar... Köç zamanı bir çox insan yollarda həlak olub. SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinin tamamlanmamış istintaq materiallarına görə, deportasiya zamanı 216 azərbaycanlı öldürülüb. Üstəlik, onlar arasında diri-diri yandırılanlar, işgəncə ilə öldürülənlər, döyülərək qətlə yetirilənlər, güllələnənlər və qaçış zamanı dağlarda donaraq ölənlər də var.

Xüsusilə Ermənistanın Quqark, Spitak, Masis, Qafan və digər rayonlarında baş vermiş hadisələrlə bağlı dəhşətli şahid ifadələri mövcuddur. Həmin ərazilərdə azərbaycanlı əhali sistemli terrora məruz qalıb. Tədqiqatçıların məlumatına görə, 1988-ci ildə baş vermiş dağıdıcı Spitak zəlzələsindən sonra azərbaycanlı kəndləri faktiki olaraq humanitar yardım və tibbi təminat almaq üçün nəzərdə tutulan siyahılardan kənarda saxlanılıb.

Bu quru rəqəmlərin arxasında böyük insan faciələri dayanır. Şahidlər bildirirdilər ki, ailələr qışın ortasında evlərini yalnız sənədlərini və bir neçə bağlama paltar götürməklə tərk edirdilər. Yaşlı insanlar yolda soyuqdan və psixoloji sarsıntıdan həyatlarını itirir, uşaqlar həftələrlə vaqonlarda, müvəqqəti düşərgələrdə yaşayırdılar. İnsanlar yalnız əmlaklarını deyil, valideynlərinin məzarlarını, ata-babalarının saldığı bağları, tikdiyi evləri, doğma ocaqlarını da atmaq məcburiyyətində idilər.

Qafan rayonunun keçmiş sakinləri danışırdılar ki, silahlı dəstələr azərbaycanlıların yaşadıqları kəndlərə gələrək sakinlərdən evlərini dərhal tərk etmələrini tələb edirdilər. Quqarkda azərbaycanlılar küçədə döyülür, bir çoxları oğurlanır, bəziləri isə itkin düşürdü. Qadınlar gecə hücumlarından ehtiyat edərək uşaqlarını zirzəmilərdə gizlətdiklərini xatırlayırlar. Amma bütün bunlar onilliklər boyu beynəlxalq diqqətdən kənarda qalıb...

1988-ci ilin sonuna qədər Ermənistanda 170 azərbaycanlı və 94 qarışıq yaşayış məntəqəsi tamamilə “təmizlənmişdi”. Meğri rayonundakı son azərbaycanlı kəndi olan Nüvədinin əhalisi isə 1991-ci ilin avqustunda deportasiya edilib.

Lakin insanların bu ərazilərdən fiziki qovulması faciənin yalnız bir hissəsidir. Növbəti mərhələ mədəni və tarixi irsin məhv edilməsi olub. Qəbiristanlıqlar, məscidlər, memarlıq abidələri dağıdılıb, yüzlərlə Azərbaycan mənşəli toponim dəyişdirilib. Tədqiqatçıların məlumatına görə, Ermənistanda millətçi siyasətin həyata keçirildiyi illərdə 700-dən çox Azərbaycan yaşayış məntəqəsinin və coğrafi obyektin adı dəyişdirilib.

“Arxadan vurulan zərbə” - oyanış mərhələsi?

Bu gün xüsusilə vacib olan məqam ondan ibarətdir ki, etnik təmizləmə barədə artıq təkcə azərbaycanlılar deyil, ermənilərin özləri də danışmağa başlayırlar. Svetlana Markaryanın Albert İsakov tərəfindən dərc olunmuş materialı məhz buna görə xüsusi tarixi və mənəvi dəyər qazanır. Material şahid ifadəsinin nəqlidir. Söhbət “Qarabağ hərəkatı” adlandırılan prosesin fəal iştirakçısı olmuş, ilk millətçi silahlı dəstələrdən birinin komandirinin doğma bacısı, Sarqsyanı və onun ətrafını şəxsən tanıyan bir erməni qadından gedir. Bu, Svetlana Markaryandır. Qadın bütün bunları “Krakots tikunkits” (“Arxadan vurulan zərbə”) adlı kitabında qələmə alıb. Kitab erməni dilində nəşr olunub. Uzun illər kölgədə qaldıqdan sonra o, tədqiqatçı-bloger Albert İsakovun sayəsində geniş rusdilli auditoriyaya çatdırılıb. Bloger kitabı tərcümə edərək onun əsas hissəsini özünün “YouTube” kanalında orijinal mənbəyə birbaşa istinadla yayımlayıb.

Orada 1980-ci illərin sonu-1990-cı illərin əvvəllərində baş vermiş hadisələr barədə həqiqətləri etnik erməni olan bir şəxs səsləndirir. Onilliklər boyu millətçilərin birtərəfli qaydada formalaşdırdığı erməni cəmiyyətində belə şahidlik yalnız dürüstlük deyil, həm də cəsarət tələb edir. Çünki onlar süni şəkildə yaradılmış “qurban” mifini dağıdır, münaqişəyə yenidən insani ölçü qazandırır.

Sonrakı dövrlərdə hətta erməni siyasi xadimlər belə, faktiki olaraq bu siyasəti etiraf ediblər. Albert İsakovun dərc etdiyi materiallarda erməni liderlərinin, o cümlədən Ermənistanın ilk prezidenti Levon Ter-Petrosyanın çıxışları da yer alır. Həmin çıxışlarda Ermənistanın və Qarabağın digər xalqlardan “təmizləndiyi” barədə açıq etiraflar mövcuddur. Bu məqam xüsusilə vacibdir, çünki bu fikirlər Azərbaycan tərəfindən deyil, ermənilərin özləri tərəfindən səsləndirilib. Bunu etnik təmizləmənin etirafı kimi qəbul etmək olar.

Erməni millətçiliyinin ideoloqlarından biri olan Zori Balayan öz yazılarında dəfələrlə azərbaycanlılara qarşı aqressiv millətçi ritorikadan istifadə edib, bu isə nifrət mühitinin formalaşmasına öz təsirini göstərib. Belə məzmunlu nəşrlər, əlbəttə ki, insanların milli mənsubiyyətinə görə deportasiyasına psixoloji zəmin yaradıb.

Lakin erməni təbliğatı uzun illər bu mənzərəni tərsinə çevirməyə çalışıb. İnsanları ev-eşiyindən qovanlar bu işdə... qurbanları günahlandırıblar. Bu mexanizm dünyaya yaxşı məlumdur: təcavüzkar yalnız cinayət törətməyə deyil, həm də zərərçəkən statusunu inhisara almağa çalışır. Məlum 907-ci düzəlişin qəbul olunması da bununla izah edilir. Bir sözlə, beynəlxalq narrativ məhz bu şəkildə formalaşdırılıb, yüz minlərlə azərbaycanlı qaçqının taleyi faktiki olaraq diqqətdən kənarda qalıb. Halbuki beynəlxalq sənədlərdə qaçqın və əhalinin məcburi köçürülməsi problemi öz əksini tapır. Beynəlxalq təşkilatların və BMT strukturlarının hesabatlarında Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin yaratdığı humanitar fəlakətin miqyası dəfələrlə qeyd edilib. BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının məlumatlarına görə, münaqişə nəticəsində yüz minlərlə azərbaycanlı məcburi köçkün və qaçqın vəziyyətinə düşüb.

Başqa yol yoxdur

Bu təhrifdə, əlbəttə ki, erməni millətçi diskursunun informasiya monopoliyası xüsusi rol oynayıb. Uzun illər azərbaycanlılara qarşı törədilmiş cinayətlərdən danışmaq cəhdləri “xəyanət” kimi qəbul edilib, həqiqəti söyləməyə çalışan insanlar ictimai təqiblərə, təhqirlərə məruz qalıblar. Odur ki, Svetlana Markaryanın materialı kimi nəşrlər yalnız tarixi deyil, həm də mənəvi əhəmiyyət daşıyır: onlar kollektiv susqunluq sistemini sındırır.

Burada söhbət sadəcə iki fərqli tarixi şərhin qarşıdurmasından getmir. Etnik təmizləmə insanlığa, xalqa qarşı törədilmiş cinayətdir. Ermənistandan qovulmuş azərbaycanlılar yalnız evlərini deyil, uşaqlıq vətənini, mədəni mühitlərini, tarixi yaddaşlarını da itiriblər. Həmin ərazilərdə Azərbaycan mənşəli toponimlər məhv edilib və ya mənimsənilib, qəbiristanlıqlar, məscidlər, mədəniyyət abidələri dağıdılıb. Bu gün müasir Ermənistan Respublikasının ərazisinə daxil olan tarixi torpaqlarda azərbaycanlıların izini məhz belə silməyə cəhd edilib.

Törədilmiş əməllərin cinayət xarakterinin dərk olunması və azərbaycanlı qaçqınların Ermənistana qayıtmaq imkanının gündəmə gəlməsi bu gün erməni cəmiyyətinin millətçi hissəsini narahat edir. Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın seçkiqabağı dövrdə onun hakimiyyəti dövründə “azərbaycanlıların Ermənistanda yaşadıqları yerlərə qayıdışı məsələsinin müzakirə olunmayacağı” barədə verdiyi vədlər də əslində rəqiblərinin hücumlarına cavab xarakteri daşıyır.

Məhz buna görə baş verənləri etiraf etmək cəsarəti göstərən ermənilərin şahidlikləri bu qədər əhəmiyyətlidir. Bu, “antierməni mövqeyi” deyil, əksinə erməni cəmiyyətinə mənəvi özünüdəyərləndirmə qabiliyyətini qaytarmaq cəhdidir. Tövbə, öz səhvlərinin etirafı olmadan nə barışıq, nə də həqiqi sülh mümkündür.

Belə bir materialların yayılmasında Albert İsakovun mühüm rol oynaması isə rəmzi hadisə sayıla bilər. Erməni və yəhudi köklərinə malik olan, beynəlmiləl Bakı mühitində böyüyən və sonradan Ermənistanda aqressiv millətçiliklə üzləşən bu şəxsin fəaliyyəti “özümüzünkülər” və “yadlar” bölgüsünün dağıdılması baxımından da əhəmiyyətlidir. Bu gün region keçmişə yenidən baxılmasının mürəkkəb mərhələsini yaşadığı bir vaxtda həqiqət artıq silah deyil, gələcəyin zəruri şərtinə çevrilir. Yalan və tarixi amneziya üzərində sülh qurmaq mümkün deyil. Svetlana Markaryan kimi insanların səsi xüsusi dəyər daşıyır. Çünki bu səslər uzun illər azərbaycanlı qaçqınların faciəsinin inkar edildiyi bir cəmiyyətin daxilindən gəlir.

Müasir Ermənistan Respublikası ərazisində azərbaycanlılara qarşı həyata keçirilmiş iki əsrlik etnik təmizləmə tarixi yalnız Azərbaycan xalqının ağrısı deyil. Bu, bütün regionun tarixi vicdanı üçün bir sınaqdır. Ortaya nə qədər dürüst şahidlik çıxarsa, nifrət və təhrif üzərində qurulmuş mifləri qoruyub saxlamaq bir o qədər çətin olacaq.

Svetlana Markaryanın materialı sadəcə keçmişlə bağlı xatirələr deyil. Bu, unutqanlığa qarşı bir sənəddir. Onun xüsusi əhəmiyyəti məhz budur.