“BAKI+”

Azərbaycanın turizm sektoru yeni inkişaf mərhələsini yaşayır. Əvvəlki illərdə əsas vəzifə pandemiyadan sonra turist axınının bərpası və ölkənin beynəlxalq bazarda tanınmasının artırılması idisə, bu gün diqqət tədricən artımın kəmiyyətindən keyfiyyətinə yönəlir. Söhbət artıq təkcə gələn turistlərin sayından deyil, həm də onların nə qədər vəsait xərcləmələrindən, ölkədə nə qədər qalmalarından, hansı regionları ziyarət etmələrindən və yerli sahibkarların turizmdən hansı fayda əldə etmələrindən gedir.

Məhz bu suallar ətrafında Dünya Bankının (DB) Dövlət Turizm Agentliyi ilə birgə təşkil etdiyi “İqtisadi artımı və diversifikasiyanı təmin etmək üçün Azərbaycanın turizm potensialının açılması” adlı tədbirdə müzakirə aparılıb.

“Bakı+” konsepsiyasına keçid

Statistikanın təsdiqlədiyi kimi, artıq turizm qeyri-neft sektorunun inkişafında nəzərəçarpacaq rol oynayır: son 3 ildə bu sahədən əldə olunan gəlirlər orta hesabla 38% artıb.

“Bu artımın əsas amilləri aviasiya əlaqəsinin genişləndirilməsi, viza prosedurlarının sadələşdirilməsi və turizm istiqamətlərinin məqsədyönlü təbliği olub”, - Azərbaycan Mərkəzi Bankı (AMB) sədrinin birinci müavini Əliyar Məmmədyarov bildirib.

Onun sözlərinə görə, artıq bu ilin ilk rübündə turizm xidmətləri Azərbaycanın qeyri-neft xidmətləri ixracının 21%-ni təşkil edib: “Ölkənin coğrafi mövqeyi, zəngin mədəni irsi, müxtəlif təbii landşaftları və inkişaf edən infrastrukturu ölkəni rəqabətqabiliyyətli və dayanıqlı turizm məkanına çevirmək üçün güclü zəmin yaradır”.

Rəqəmlər göstərir ki, turizm tədricən yalnız xidmət sektoru olmaqdan çıxır və iqtisadi siyasətin tamhüquqlu elementinə çevrilir.

Lakin Dünya Bankı (DB) hesab edir ki, əldə edilmiş nəticələr yalnız aralıq mərhələdir. DB-nin Cənubi Qafqaz üzrə regional direktoru Rolande Prays sektorun gələcək inkişafının yol xəritəsini təqdim edib. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan əsasən Bakıda cəmləşən və tədbir turizminə yönəlmiş modeldən ölkənin bütün bölgələrinin potensialını açan daha geniş bir sistemə keçməlidir: “Azərbaycanın turizm sektorunun inkişafının növbəti mərhələsi əsasən Bakıya və tədbirlərlə bağlı turizmə söykənən modeldən regionların iqtisadi potensialını açan daha şaxələndirilmiş turizm modelinə keçid tələb edir”.

R.Prays hesab edir ki, regionların nəqliyyat əlçatanlığının yaxşılaşdırılması, hotel və digər yerləşdirmə şəbəkəsinin genişləndirilməsi, yerli sahibkarlara dəstək verilməsi, kadrların peşəkar hazırlığının inkişaf etdirilməsi və Azərbaycanın beynəlxalq bazarlarda tanıdılmasının gücləndirilməsi lazımdır: “Turizm təkcə daha çox turist cəlb etmək baxımından deyil, həm də yerli biznes üçün yeni imkanların yaradılması, investisiyaların stimullaşdırılması, məşğulluğun artırılması, xüsusən qadınlar və gənclər arasında, həmçinin iqtisadi artımın faydalarının regionlar arasında daha balanslı bölüşdürülməsi baxımından əhəmiyyətlidir”.

Onun fikrincə, güclü turizm ekosistemi nəqliyyatın, hotel biznesinin, kənd təsərrüfatının, ticarətin və kiçik sahibkarlığın inkişafına təkan verə bilər: “Azərbaycan hökuməti artıq turizmi strateji prioritet kimi müəyyən edib. Növbəti əsas vəzifə bu planların konkret investisiya layihələrinə çevrilməsi, dövlət və özəl sektorlar arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi, habelə regionların beynəlxalq turizm bazarında rəqabətqabiliyyətliliyinin artırılmasıdır.

Konfransda səslənən ən maraqlı ideyalardan biri isə Dünya Bankının Özəl Sektor üzrə baş mütəxəssisi Şon Mann tərəfindən irəli sürülən “Bakı+” konsepsiyası olub: “Bakı uğurlu turizm istiqaməti kimi inkişaf edib. Lakin ölkənin növbəti əsas vəzifəsi paytaxtdan kənarda rəqabətqabiliyyətli turizm istiqamətlərinin formalaşdırılmasıdır”.

O, İndoneziya və İslandiyanı nümunə göstərib: “Bali İndoneziyanın əsas turizm mərkəzidir, Reykyavik isə İslandiyanın, lakin bu ölkələr sonradan başqa istiqamətləri də inkişaf etdiriblər. Azərbaycan üçün əsas çağırış turistləri yalnız Bakıda saxlamaq deyil, onlara “Bakı+” təcrübəsi təklif etməkdir”.

Əslində, söhbət yeni turizm modelinin yaradılmasından gedir. Bununla səyahətçilər paytaxtla tanışlıqdan sonra marşrutlarını Şəki, Qəbələ, Quba, Lənkəran, Xınalıq, Naxçıvan, Qarabağ və ölkənin digər regionlarında davam etdirəcəklər.

Əsas problem

Regional turizmin inkişafı zərurəti turist axınının strukturunun dəyişməsi ilə də şərtlənir.

Rəsmi statistikaya görə, bu ilin yanvar-may aylarında Azərbaycana 871,7 min xarici vətəndaş gəlib ki, bu da bir il əvvəlki göstəricidən 11% azdır. Bununla yanaşı, turizmin idxal coğrafiyası da dəyişir. Fars körfəzi ölkələrindən gələn turistlərin sayı 31,6% azalıbsa, Avropa İttifaqı ölkələrindən turist axını əksinə, 13,3% artıb.

Avropadan Azərbaycana təkcə yanvar-aprel aylarında 60,3 min turist gəlib. Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 8% çoxdur. Ən yüksək artım tempini Macarıstan, Almaniya, Polşa, Belçika, İrlandiya və Böyük Britaniya nümayiş etdirib. Bu dinamika gəlmə turizminin tədricən şaxələndirilməsindən xəbər verir və regional turizm məhsullarının təbliği üçün əlavə imkanlar açır.

Daha bir vacib məsələ turistlərin səyahət zamanı pullarını necə xərcləmələri ilə bağlıdır.

Dünya Bankının Cənubi Qafqaz üzrə baş iqtisadçısı Vael Mansur hesab edir ki, bu gün xərclərin strukturu balanslaşdırılmamış olaraq qalır: “Turistin müəyyən büdcəsi var. Bu büdcənin böyük hissəsi hotelə və nəqliyyata xərclənirsə, restoranlara, ekskursiyalara, əyləncələrə və digər turizm təcrübələrinə daha az vəsait ayrılır”.

Bu, yerli biznesin xeyli az fayda əldə etməsinə gətirib çıxarır. “Turistlərin xərclərini daha geniş xidmət spektrinə yönəltməyə imkan verən balans yaratmaq lazımdır”, - V.Mansur vurğulayıb.

Buna görə Dünya Bankı mədəni, təbiət, ekoloji, qastronomik, sağlamlıq və MICE-turizmin (işgüzar turizm) inkişafını tövsiyə edir. “Yerli biznes turistlərin xərclərindən daha çox qazanmalıdır. Bunun üçün hökumət yeni turizm məhsulları yaratmalı, insan resurslarını hazırlamalı və hədəf bazarlarda marketinq kampaniyalarını gücləndirməlidir”, - Dünya Bankının Cənubi Qafqaz üzrə baş iqtisadçısı deyib.

Bu məqamda qeyd edək ki, Dünya Bankının bununla bağlı nəticələrini rəsmi statistika da təsdiqləyir. Turizm qeyri-neft iqtisadiyyatının aparıcı qüvvələrindən biri olaraq qalsa da, xarici qonaqların xərclərinin strukturu mövcud balanssızlığı ortaya qoyur.

Belə ki, 2026-cı ilin yanvar-may aylarında xaricilər Azərbaycanda 943,9 milyon manat xərcləyiblər və bu da 2025-ci ildən 22,9% azdır. Xərclərin ən böyük hissəsi – 430,9 milyon manatı, yəni bütün xərclərin, demək olar ki, yarısı nəqliyyat xidmətlərinin payına düşüb. Turistlər yerləşdirməyə 171,7 milyon, qidalanmaya 176,7 milyon manat yönəldiblər. Mədəni xidmətlərə xərclər isə cəmi 5,5 milyon manat, idman-əyləncə tədbirlərinə isə 6,5 milyon manat təşkil edib.

Bununla Dünya Bankının turizm büdcəsinin əhəmiyyətli bir hissəsinin logistika və yerləşdirməyə xərcləndiyi, əyləncə, ekskursiyalar, mədəniyyət və yerli biznesin isə gəlirin xeyli az hissəsini aldığı iddiasını təsdiqləyir.

Təkcə lüks yox

DB nümayəndələrinin fikrincə, beynəlxalq hotel brendlərinin meydana gəlməsi ölkənin imicinə böyük təsir göstərib. Lakin bu, kifayət deyil.

“Yüksək səviyyəli hotellər Azərbaycanın tanınmasında və turistlərin etimadının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Lakin turizm iqtisadiyyatının inkişafı bununla məhdudlaşmamalıdır”, - Ş.Mann deyib.

Kiçik hotellərin, ailə qonaq evlərinin, restoranların, bələdçi xidmətlərinin və yeni turizm marşrutlarının inkişafı daha böyük effekt verəcək. “Məhz belə yanaşma turistlərin ölkədə qalma müddətinin artması, təkrar səfərlərin çoxalması, yeni investisiyaların cəlb edilməsi və yerli biznesin turizmdən daha çox gəlir əldə etməsi üçün şərait yaradacaq”, - bank iqtisadçısı vurğulayıb.

Maraqlıdır ki, turizm səfərlərinin strukturu nəzərə alınsa kiçik turizm obyektlərinin inkişafı xüsusilə tələb oluna bilər. Yanvar-may aylarında Azərbaycana gələn 564,2 min turistdən 16,8 mini birtərəfli səfər edib. Bunların 85,6%-i ölkəni əsasən tranzit marşrut kimi istifadə edib.

Belə ziyarətçilərin ümumi xərcləri cəmi 7,1 milyon manat təşkil edib, bu vəsaitin 80%-dən çoxu nəqliyyat xidmətlərinin payına düşüb. Qidalanma, əyləncə, mədəni tədbirlər və alış-veriş xərcləri minimal olub. Bu, bir daha Dünya Bankının səyahətçiləri ölkədə daha uzun müddət qalmağa və daha geniş xidmət spektrinə vəsait xərcləməyə motivasiya edəcək turizm məhsullarının yaradılmasının zəruriliyi barədə nəticəsini təsdiqləyir.

Yeni bazarlar

DB-nin yeni strategiyasında Qarabağa xüsusi yer ayrılır. R.Praysın fikrincə, regionun bərpası turizm investisiyaları üçün yeni imkanlar açır: “Azərbaycanın məqsədi Qarabağı beynəlxalq turizm istiqaməti kimi inkişaf etdirməkdirsə, bunun üçün real imkanlar mövcuddur. Bununla yanaşı, nəqliyyat, hotel, servis və digər turizm infrastrukturunun mərhələli formalaşdırılması, habelə özəl investisiyaların stimullaşdırılması vacibdir”.

DB-nin regional direktorunun sözlərinə görə, regionun zəngin təbiəti, tarixi irsi və genişmiqyaslı bərpa işləri Qarabağı Cənubi Qafqazın ən cəlbedici turizm istiqamətlərindən birinə çevirə bilər.

Bununla yanaşı, Azərbaycan Turizm Bürosunun İdarə Heyətinin sədri Florian Zenqstşmid turizmin inkişafına dair yeni Dövlət Proqramının artıq razılaşma mərhələsində olduğunu bildirib. Bu sənədlə turizm sahəsində islahatlarla yanaşı, infrastruktur layihələrinin subsidiyalaşdırılması mexanizmləri də nəzərdə tutulur: “Turizmin inkişafı bir qurumun fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır. Yol, enerji, kommunal və rabitə infrastrukturları sahəsində dövlət orqanlarının və özəl sektorun koordinasiyalı işi vacibdir”.

Daha bir mühüm vəzifə gəlmə turizmin coğrafiyasının şaxələndirilməsidir. Ş.Mann diqqəti ona çəkib ki, xarici turistlərin 66%-ni cəmi üç-dörd ölkə təmin edir ki, bu da müəyyən risklər yaradır. “2017-2025-ci illərdə Hindistan, Səudiyyə Ərəbistanı, İsrail, Çin, Pakistan və Türkiyədən turist axını əhəmiyyətli dərəcədə artıb, Rusiya, Gürcüstan, İran və BƏƏ-dən gələn turistlərin sayı isə azalıb. Bu dəyişikliklər bazarların strukturunun transformasiyasını əks etdirir”, - ekspert qeyd edib.

Onun sözlərinə görə, indi Azərbaycan yeni bazarların gözləntilərinə cavab verən turizm məhsulları yaratmalıdır.

Bununla yanaşı, turist axınının strukturu hələ də kifayət qədər konsentrasiyalı olaraq qalır.

Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, ölkəyə səfər edən bütün xaricilərin 27,2%-ni Rusiya vətəndaşları, daha 22%-ni Türkiyə vətəndaşları təşkil edib. Daha sonra İran (8,4%), Gürcüstan (5%), Qazaxıstan (4,5%), Özbəkistan (3,2%), Hindistan (2,9%), Pakistan (2,7%) və Çin (2,3%) gəlir.

Məhz buna görə DB məhdud ölkə dairəsindən asılılığı azaltmaqla yeni bazarlarla daha fəal işləməyi tövsiyə edir. Beləliklə, yaxın illərdə turizm sektorunu bir neçə mühüm dəyişiklik gözləyir.

F.Zenqstşmid həmçinin bildirib ki, Azərbaycanın turizm brendinin yenilənməsi başa çatmaq üzrədir.

Yeni brend Azərbaycanın beynəlxalq turizm bazarında tanıdılmasının daha da güclənməsinə kömək edəcək. “Hazırda əsas hədəf bazarlarda Azərbaycanın turizm istiqaməti kimi tanınma səviyyəsi orta hesabla 48% təşkil edir. Bu göstərici Türkiyədə 90%-i, Səudiyyə Ərəbistanında 75%-i, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində 40%-i və Almaniyada 30%-i keçir. Tanınma təkcə turizm potensialı ilə bağlı deyil, həm də iqtisadi, siyasi, geosiyasi və regional amillərdən asılıdır. Yeni brendinq strategiyası Azərbaycanın beynəlxalq turizm bazarlarında mövqelərinin daha da möhkəmlənməsinə və ölkəyə marağın artmasına kömək edəcək”, - F.Zenqstşmid əlavə edib.

O xatırladıb ki, 2019-cu ildə Azərbaycan turizm istiqaməti kimi dünya xəritəsində, demək olar ki, tanınmırdı: “2019-cu ildə aparılan beynəlxalq araşdırma göstərib ki, əsas turizm bazarlarında Azərbaycan turizm istiqaməti kimi faktiki olaraq "boş səhifə" idi və ölkə turistlərin radarında yer almırdı. Bu səbəbdən 2018-ci ildən etibarən Azərbaycanın beynəlxalq turizm brendi formalaşdırılıb və “Take Another Look” kampaniyasına start verilib”.

Paralel olaraq Naxçıvanda turizmin inkişafı üzrə yeni strategiya hazırlanır, müasir texnologiyaların və süni intellektin tətbiqi ilə sektorun rəqəmsallaşdırılması davam edir, dövlət proqramı təsdiqləndikdən sonra isə “Turizm haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun yenilənməsi planlaşdırılır.

Bununla yanaşı, turistlərin ümumi sayının azalmasına baxmayaraq, məmnuniyyət səviyyəsi yüksək qalır. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, Azərbaycana gələn xarici turistlərin 90,8%-i göstərilən xidmətlərdən razı qaldıqlarını bəyan edib. Lakin 51 mindən çox adam mövcud çatışmazlıqlar barədə də məlumat verib. Şikayətlər ən çox ictimai iaşə, avtobus daşımaları, bələdçilərin işi və yerləşdirmə obyektləri ilə bağlı olub. Dünya Bankı bu nöqsanların aradan qaldırılmasını Azərbaycan turizminin rəqabətqabiliyyətliliyinin daha da artırılması üçün prioritet hesab edir.

Konfransın, demək olar ki, bütün iştirakçıları bir məsələdə həmfikir olublar: bu gün Azərbaycanın qarşısında sadəcə xarici turistlərin sayını artırmaq vəzifəsi dayanmır. Daha vacib olan odur ki, turistlər ölkədə daha uzun müddət qalsınlar, regionlara səyahət etsinlər, daha geniş xidmət spektrindən istifadə etsinlər və xərclərinin böyük hissəsini yerli iqtisadiyyatda buraxsınlar.

Məhz buna görə sektorun inkişafının yeni mərhələsi turist axınının artımı ilə deyil, daha çox regionların, kiçik biznesin, infrastrukturun və yeni turizm məhsullarının inkişaf edəcəyi müasir turizm ekosisteminin formalaşdırılması ilə bağlıdır. Bu strategiya ardıcıl həyata keçirilərsə, turizm yaxın illərdə Azərbaycanın qeyri-neft iqtisadi artımının ən dayanıqlı aparıcı qüvvələrindən birinə çevrilə bilər.