ALBAN KODU

Tarixi yaddaşın qorunub saxlanılması və mədəni irsin müdafiəsi bu gün xüsusi aktuallıq kəsb edərək sırf akademik müzakirələrdən beynəlxalq gündəliyin və dövlətlərarası dialoqun ən mühüm amilinə çevrilir. Regionun sivilizasiya inkişafına və Azərbaycan xalqının etnogenezinə böyük töhfə vermiş qədim dövlət olan Qafqaz Albaniyasının zəngin və həmçinin dramatik irsi getdikcə daha çox ictimaiyyətin və elmi dairələrin diqqət mərkəzinə düşür. Bakıda keçirilən bir sıra profil tədbirləri, o cümlədən Media və Yayım Şurasının seminarları, Azərbaycan Qeyri-Hökumət Təşkilatları Forumu (AQHTF), həmçinin Qərbi Azərbaycan İcmasının təşəbbüsləri elmi ictimaiyyətin və vətəndaş cəmiyyətinin bu mövzunun dərindən öyrənilməsi, obyektiv şəkildə qorunması və beynəlxalq miqyasda geniş işıqlandırılması zərurəti ətrafında sıx birləşdiyini əyani şəkildə nümayiş etdirib.

Albaniya və Atropatena haqqında həqiqət

Ekspert müzakirələrinin əsas leytmotivi alban abidələrinin saxtalaşdırılması və mənimsənilməsi kimi çoxillik təcrübənin güzəştsiz ifşasından ibarətdir. Tarix elmləri doktoru Həsən Həsənovun çıxışında vurğuladığı kimi, Qafqaz Albaniyası və Atropatena ilə bağlı yanlış təfsirlər və stereotiplərin kökləri çox vaxt sovet tarixşünaslığına gedib çıxır. Sovet dövründə onların eyni vaxtda yaranması təhrif olunmuş şəkildə təqdim edilirdi. Linqvistik və tarixi tədqiqatlara əsaslanaraq, alim tərcümədə “qəhrəman” mənasını verən “Albaniya” termininin məhz türk köklərinə diqqət çəkir və sübut edir ki, eramızdan əvvəl yeddi əsr ərzində bu dövlət qurumu müstəqillik əldə etməzdən əvvəl ilkin olaraq Atropatenanın tərkibinə daxil olub. Xristianlıq, iudaizm və tenqriçiliyin sülh şəraitində birgə yaşadığı qədim Albaniyanın polikonfessional xarakterinin təsdiqi də elmi fikrin mühüm aspektidir. Sonradan gələn islam dini tenqri ənənəsinin ardıcılları və xristianların bir qismi tərəfindən qəbul edilib, qalan xristian əhali isə bölünərək erməni və gürcü icmalarına qatılıb. Erməni tərəfinin Gəncəsər və Xudavəng kimi alban abidələrinə iddialarının mütləq əsassızlığını tanınmış azərbaycanlı memar və tarixçi Davud Axundovun fundamental əsərləri də təsdiqləyir. Onun memarlıq xüsusiyyətlərinə dair tədqiqatları bu ziyarətgahları alban sivilizasiyası və dərin türk ənənələri ilə açıq şəkildə əlaqələndirir.

İdentikliyin silinməsi siyasəti

Problemin miqyası nəzəri mübahisələr çərçivəsindən kənara çıxır, çünki təcrübədə tarixi saxtakarlıqlar keçmişin həqiqi izlərinin məqsədyönlü şəkildə məhv edilməsi ilə müşayiət olunub. AQHTF İdarə Heyətinin üzvü Zaur İbrahimlinin qeyd etdiyi kimi, 1836-cı ildə Çar Rusiyası tərəfindən müstəqil Alban Həvari Kilsəsinin ləğv edilməsi və onun Erməni Qriqorian Kilsəsinə tabe etdirilməsi bu irsin taleyində həlledici və faciəvi anlar olub. Məhz bu dövrdən tarixi torpaqlarda - Göyçə, Zəngəzur, Dərələyəz və digər regionlarda alban identikliyinin silinməsinin sistemli siyasəti başlanılıb: qədim epiqrafik yazılar məhv edilib, məbədlərin memarlığı təhrif olunub və həmin obyektlər erməni mənəvi sərvəti kimi qələmə verilib. Professor Məhəbbət Paşayeva erməni kanonik ənənəsindən köklü şəkildə fərqlənən alban dini memarlığının unikallığını əyani şəkildə təsdiqləyir. Bu da sonradan əlavə edilən təbəqələrin albanlara yad olduğunu bir daha sübut edir.

Yeni təşəbbüslər

Bu çağırışlara cavab olaraq Qərbi Azərbaycan İcması tərəfindən müasir Ermənistan ərazisindəki alban xristian irsinin kompleks öyrənilməsi üzrə ixtisaslaşmış işçi qrupu yaradılıb. Tədqiqatçıların qarşısına iddialı bir vəzifə qoyulub: XVI-XIX əsrlərə aid Alban Katolikosluğu sənədlərinin tamamilə itirilməsi haqqında mifi qırmaq və müxtəlif dövlətlərin fondlarından pərakəndə arxiv ilk mənbələrini yoxlanıla bilən vahid elmi məlumat bazasına toplamaq. Artıq bu gün icmanın sərəncamında yüzlərlə qiymətli sənəd var. Xarici nümayəndə heyətlərinin Gəncəsər monastır kompleksinə səfərləri ilə təsdiqlənən bu problemin diplomatiya səviyyəsinə çıxması vəzifənin aktuallığını vurğulayır. Azərbaycanın vətəndaş cəmiyyəti institutları və elmi ictimaiyyəti bu fikirdə həmrəydirlər: yalnız təkzibedilməz faktlara, ciddi yoxlamadan keçə bilən arxiv mənbələrinə və açıq akademik tədqiqatlara əsaslanaraq, bu unikal mədəni təbəqənin əsl mənbələri və yaradıcıları haqqında həqiqəti dünya ictimaiyyətinə qaytarmaq lazımdır. Bu, həmçinin deportasiya olunmuş əhalinin təhlükəsiz və ləyaqətli qayıdışının tarixi-mədəni əsaslandırılması üçün möhkəm bünövrə olacaq.

Tarixi mənsubiyyət

Qafqaz Albaniyası Azərbaycanın çoxəsrlik tarixinin və mədəni sərvətinin ən mühüm, ayrılmaz hissəsidir. Tarixi, arxeoloji və linqvistik məlumatlar bu əlaqəni bir neçə əsas istiqamət üzrə inandırıcı şəkildə sübut edir. Coğrafi baxımdan Qafqaz Albaniyası ərazisinin böyük hissəsi Qarabağ, Şirvan və Şəki daxil olmaqla, Kür və Arazdan Dərbənd keçidinə qədər məhz müasir Azərbaycan torpaqlarını əhatə edirdi. Qədim dövlətin Qəbələ və Bərdə kimi paytaxtları və iri mərkəzləri ölkənin coğrafi sərhədləri daxilində yerləşirdi. Azərbaycan xalqının etnogenezində alban tayfaları həlledici rollardan birini oynayıb. Əsrlər boyu bölgədə məskunlaşan, dövlətçilik və mədəniyyətin möhkəm təməlini qoyan türk tayfaları ilə yanaşı, Albaniyanın avtoxton əhalisi də vahid Azərbaycan etnosunun tərkibinə daxil olub. Etnomədəni varislik prosesləri xalqın ənənələrində, dilində, toponimikasında və maddi mədəniyyətində bu təbəqənin qorunub saxlanılmasını təmin edib. Albanların memarlıq və mənəvi irsi, o cümlədən unikal məbəd kompleksləri, xaç-günbəz tikililəri və xaçdaşlar Azərbaycan torpağında cəmlənib. Yerli alimlərin, o cümlədən memar Davud Axundovun tədqiqatları bu abidələrin yerli ənənələr və regionun sivilizasiya inkişafı ilə dərin əlaqəsini təsdiqləyir. Bu da onları erməni dini memarlığından kəskin şəkildə fərqləndirir. Məhz buna görə də alban irsinin qorunması, öyrənilməsi və obyektiv işıqlandırılması Azərbaycan elmi ictimaiyyəti və cəmiyyəti tərəfindən tarixi ədalət və milli yaddaşın qorunmasının prinsipial məsələsi kimi nəzərdən keçirilir.